Neke júzigi nemese jubaılyq ómirde joly bolýdyń bes belgisi

Sol sátte esime neke júzigine qatysty taǵy bir tanysymnyń mıstıka sııaqty áńgimesi sap ete qalǵany. «Toqta, toqta» dege­nim­di dýdyrap qaljyńdasyp otyr­ǵan dostarymyz ańǵarmady-aý deı­­min, ári qaraı ádettegideı, bir-birine des bermeı sóılese berdi. 

Olardyń sóre aqtaryp, qaǵaz qoparyp ketken mende sharýa­lary joq. 

...Sonymen Barbara Kerr deıtin ǵalym bastaǵan Kanzas ýnıver­sıtetiniń psıhologtary kóp jyl boıy baqytty degen otbasylardy baqylaı kele, tómendegideı tujyrymǵa toqtaǵan. Endeshe nekede baqytty bolýdyń bes sharty mynadaı. 

Keshke bári dastarqanǵa jınalady

Ádette, baqytty otbasynyń árbireýi eshkim aıtpaı-aq, keshke qaraı úıge asyǵatyn kórinedi. Olar tamaq ishe otyryp, kúni boıy kórgen-bilgenderin aıtady, áńgimelesedi. Qandaı da bir ortaq máseleler bolsa, dastarqan basynda aıtylady. Kelesi kúnniń jospary qurylady. Otbasy músheleriniń bireýiniń basynda qıyndyq týsa, bári birge qoldaý bildirip, jubatyp, tyǵyryqtan alyp shyǵýdyń joldaryn qarastyrady. 

Baıqasańyz, bul Iýngtiń tu­jyrymyna da sáıkes keledi. Ot­basy degenimiz – kishigirim tera­pııalyq top. Kún saıyn keshkilik dastarqan basynda toǵysý arqy­ly, eń jaqyn adamdardyń qol­daýy men qamqorlyǵyn se­ziný nemis psıhoanalıtıgi Bert Hellıngerdiń tujyrym­dama­syna sáıkes keledi. 

Bári eńbek etedi

Baqytty otbasylardyń bar­lyq músheleri jumys isteıdi. Mundaı úıde tóbege shyrt tú­kirip, ózgelerdiń júıkesin ju­­qar­tatyn jatypisher joq. Ár­qaısysynyń aınaly­sa­tyn tirligi, qyzyǵatyn isi bar. Erli-zaıyp­tylardyń ekeýi de úıge tabys ákeledi. Bul jerde áıeli men kúıeýiniń ekonomıkalyq dárejesi men tabys deńgeıi ma­ńyzdy emes. Iаǵnı, áleýmettik baspaldaqta básekelesip jatqan adam joq. Iаkı, baqytty seziný deńgeıi áleýmettik deńgeıge táýeldi emes. Eń bastysy, otbasy múshe­leri birin-biri qurmetteıdi, baǵalaıdy, syılaıdy. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, keshke dastarqan basyna jınalǵanda aıtylatyn áńgime tabylady. 

Ońasha qalýǵa múmkindik bar

Otbasynda baqytty adamdar ómirde osyndaı jaqyndarynyń bar ekenine táýbe aıtsa da, ońasha otyryp oı shomǵanǵa, demal­ǵanǵa ne jetsin?! Demek, árbir adamnyń óziniń jeke keńis­tigi bolýy kerek. Baqytty otba­sylar bir biriniń, tipti otba­synyń eń kishkentaı múshesiniń de jeke keńistigin syılaıdy. Árıne áleýmettik másele ár­túr­li muqtajdyqtardy týdyrady. Sondyqtan ásirese bar­lyq kezde qaladaǵy tar páter­lerde turatyn otbasy múshe­leriniń bas-basyna jeke bólme qaıdan bolsyn. Alaıda úıde tynyshtyq saqtaýǵa bolatyn bir bólme bolýy kerek. Ásirese ju­mystan qaljyrap kelgen otaǵasy ońasha oılanyp, kitap oqyp, gazet aqtaryp jatatyn oryn aýadaı qajet. Bala-sha­ǵańdy qansha jerden jaqsy kórip tursań da, keıde olardyń ý-shýy men erkeligin kótere almaı­tyn kezder bolady. Al psı­hologtar muny «apan» dep te ataıdy. «Apandy» er adamdar kóbirek qajet etedi. 

Myna qyzyqty qarańyz, Keńes ókimetiniń tusynda páter­ler qurqyltaıdyń uıasyndaı tar etip salynǵanyn bilemiz. Ol da bir astary tereń qıtur­qy saıasat qoı. Ersileý bolsa da, jalǵandyǵy joq. Keńes­tik zamannyń erkekteri ońashal­a­natyn oryn ájethana bolǵan ǵoı. Keı azamattar sol ininde otyryp, úzdiksiz aınalyp jat­qan kirjýǵysh mashınanyń áınegine qarap otyrǵandy jaqsy kóretindikterin moıyndaıdy. 

Sol sııaqty, álmısaqtan er adamdar otqa oısyz qarap otyr­ǵandy jaqsy kórgen. Osy­laısha, oısyz bir núktege qada­lý kádimgideı demaldyrady. Aıtqandaı, teledıdar mun­daı medıtasııa kózi bola almaı­dy eken. Demek, medıtasııa nysany adam mıyndaǵy logı­kalyq sol jaq jartyshardy ýaqyt­sha óshirip, tynym beretin maǵy­nasyz bolýy kerek. 

Qatań tártip joq

Al nekede baqytty bolýdyń tórtinshi qupııasy mynadaı. Eń bastysy baqytty otbasynda erkindik bar. Al baqytsyz úıde azattyqtyń aýasy sezilmeıdi. Mundaı úılerde qatyp qalǵan bir qatań tártip joq. Januıadaǵy qarym-qatynas kúrdeli bolǵan saıyn ol otbasy múshelerin alys­tatyp, shekara syzyǵyn qalyń­data bermek. О́ıtpe-búıtpe, dep birin biri qajaı bergen jandar qalaı baqytty bolmaq? Otyrsa opaq, tursa sopaq kóretin adamdar birin-biri súıetinine de sený qıyn. 

Jaqsy kóretin adamdar ǵana bir biriniń kemshilikterin asa baıqaı bermeıdi. Shyndyǵyna kelgende, jek kóretin adamyń­nyń jáı ilinip turǵan túımesiniń ózi de jynǵa tıedi. 

Qysqasy, baqytty nekede qa­sań qaǵıda, bolmaıtyndy bol­dyr deıtin qatań talap joq. Otbasy músheleriniń bir-birine qarym-qatynastary jeńil. Qan­daı másele týyndasa da bir-birine aıtýdan qaımyqpaıdy, qash­qalaqtamaıdy. Eń bastysy, baqytty úıdiń adamdary keshke óz shańyraǵyna qaraı asyǵyp turady.

Neke júzigin tastamaıdy

Mine, biz osy maqalany jazý­ǵa túrtki bolǵan tusqa da jettik. Sátti nekede baqytty jandar qýanyshta da, qaıǵyda da máńgilik birge bolýǵa serttes­ken sátte saýsaqtaryna salǵan júzik­terin óle-ólgenshe tastamaı taǵyp júredi. Máselen, Albert ýnıversıtetiniń taǵy bir zert­teýshisi Endrıý Harrel eki myńnan astam jupty zertteı kele, osyndaı qorytyndyǵa kelgen. 

Onyń paıymdaýynsha, neke júzigin taǵyp júretin ata-analar bala tárbıesimen da tabys­ty aınalysady. Jáne mundaı erli-zaıyptylardyń balalary aqyl-oıynyń damýy jaǵynan bolsyn, sabaq úlgerimi jaǵynan bolsyn, óz tetelesterine qaraǵanda álde­qaı­da ozyq turady eken. Osyn­daı otbasynda ósken balalar aýrý-syrqaýǵa sırek ushyraıdy. Ja­man­dyqtarǵa da az dýshar bolady. 

Másele mynada. Neke júzi­gin taqqysy kelmeıtinder – psıho­logııalyq turǵydan kelgende áli de óziniń otbasyly ekendigin tolyq moıyndamaıtyndar. Mundaı adamdar jaýapkershilik júkteýden qashyp turǵanynan ózderi túısinbese de, sábı muny ishteı báribir sezip qoıady. Oǵan qosa, neke júziginiń mánin bala túsinedi, áke-sheshesi bir biriniki ekendigin uǵynyp ósedi. 

Aqıqatynda, ómir boıy izdegen jartymdy tabýda jańy­lyspadym deıtin, birin-biri shyn súıip qosylǵan adamdar úshinshi bireýdi qaıtsin?! 

Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY