Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý qyzmeti jandandy

– Ýálıhan Isauly, áńgime­miz­di jańa ortalyqtyń jumy­sy­nan bastasaq?

– Qazaqstanda qoǵamdyq densaýlyq saqtaý qyzmeti salamatty ómir saltyn qalyp­tastyrý, sanıtarlyq-epı­demıo­logııalyq qadaǵalaý qyz­met­teriniń fýnksııa­laryn birik­tiredi. Bul juqpaly jáne áleý­mettik mańyzy bar juq­paly emes aýrýlarǵa, psı­hı­kalyq densaýlyqtyń buzy­lýyna, turaqty sanıtarlyq-epı­demıologııalyq qadaǵalaý jáne monıtorıng jasaýǵa baǵyt­talǵan. Elimizde ulttyq skrınıng baǵdarlamasy arqyly erte anyqtalǵan qaýip-qater faktorlary men aýrýlarǵa monıtorıng jasaý, saýyqtyrý, kásibı jáne óndiristik aýrýlardy emdeýge kómektesý, halyqtyń salamatty ómir saltyn ustaný qa­ǵıdasyn kúsheıtý, sapaly ta­maqtanýdy uıymdastyrý, jalpy jurtshylyqtyń belsendiligin arttyrýǵa atsalysý jumystaryn qamtıdy. Ortalyq Elbasynyń kvazımemlekettik sektor sýbek­tilerin ońtaılandyrý boıynsha tapsyrmasyn júzege asyrý aıasynda úsh memlekettik mekemeni – Salamatty ómir saltyn qalyp­tastyrý problemalarynyń ult­tyq ortalyǵy, H.Jumatov atyndaǵy gıgıena jáne epıdemıo­logııa ǵylymı ortalyǵy jáne Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq saraptama jáne monıtorıng ǵylymı-tájirıbelik orta­ly­­­ǵyn biriktirý arqyly qu­ryl­dy. Osynyń esebinen bas­qa­rýshy quramnyń sany qysqa­ryp, bosatylǵan qarjy bizge júktelgen fýnksııalarǵa baǵyt­tal­dy.

– Qoǵamdyq densaýlyq saq­taý qyzmetiniń aldynda qandaı maqsat-mindetter turǵanyna toq­talsańyz?

– Elimiz Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń qoldaýymen qoǵamdyq den­saýlyq saqtaýdyń 10 negizgi jedel qyzmetine baǵa­laý júr­gizdi. Bular qadalaǵaý, nor­matıvti retteý, baǵalaý, áleý­mettik jaǵynan qyzyqtyrý, sa­ýyqtyrý, aýrýǵa qarsy kú­resý isinde maman daıarlaý sııaq­ty sharalardy qamtıdy. Eýro­padaǵy qoǵamdyq densaýlyq saq­taýdyń artyqshylyǵy – ha­lyq densaýlyǵyn qorǵaýda qu­qyqtyq mehanızmderdi tolyq paıdalana biledi. Soń­ǵy ýaqytta alkogoldik ónim­derge jarnama jasaýǵa, zııan­dy maıly jáne tuz­dy taǵamdarǵa tyıym salý, te­mekige qarsy is-sharalardy kú­sheıtý, te­meki tútininen taza ortany qa­lyptastyrý oń nátıje bere bas­tady. Elimizde de shylym shegý kórsetkishiniń azaıǵany baıqalady. Ony 2015 jyly júrgizilgen VI áleýmettik zertteý málimetteri rastaıdy. Shylym shegýshiler úlesi 2015 jyly 18,3%-dy kórsetse, 2012 jyly bul kórsetkish 26,5% bolatyn. О́ńir­lerde qoǵamdyq densaýlyq saqtaý saıa­saty júrgizilýde. Densaýlyq saqtaý basqarmalaryn ekpemen qamtamasyz etý, jas­tar ortalyqtarynyń jumy­syn úılestirý, basqa da bólim­der quryldy. Qoǵamdyq den­saý­lyq saqtaý komıtetiniń de­par­tamentteri juqpaly aýrý­larǵa epıdemıologııalyq baqy­laý júrgizedi, taǵam ónim­de­ri­niń qaýipsizdigin qamtama­syz etedi. Bıologııalyq qos­pa­­lar qaýipsizdiginiń ǵylymı negizdemesin jasaıdy. Shıki­zat­tyń jańa túrlerin óndi­rý isinde adam ómirine, densaý­lyǵyna qaýipti dep tanylǵan ónim­der men hımııalyq zattar­ǵa, tehnologııalyq qural-jabdyq­tarǵa óndiriste paıdalanýǵa tyıym salyndy. Oblys ákimderi janyndaǵy densaýlyq saqtaý isi boıynsha úılestirý keńesi jal­py jetekshilikti júzege asy­rady. Mysaly, Mańǵystaý oblysynyń úılestirý keńe­sine salalyq basqarmalar ǵana emes, «QazAzot», «Qa­ra­­­jan­basMunaı», «Qara­qu­dyq­Munaı» sııaqty iri kásip­oryn basshylary da enip otyr. Bul eńbek qaýipsiz­digi má­selelerin sheshýge baǵyt­talǵan ekologııalyq ahýaldy jaqsartýǵa, ınfraqurylymdy damytýǵa mol múmkindik beredi. Ortalyq halyq densaýlyǵy týraly monıtorıng júrgizedi, tótenshe jaǵdaı kezinde den­saýlyqqa tónetin qaýip-qa­terdi baǵamdaıdy, ǵylymı zertteýlerdi damytýǵa jáne emdeý isinde qoldanysqa engizýge yqpal etedi. 

– 2016-2019 jyldarǵa ar­nalǵan «Densaýlyq» mem­le­ket­tik baǵdarlamasy aıasynda qandaı jumystar júr­gizilýde?

– Búginde azamattardyń óz­ densaýlyǵyn kútý jáne saýat­tylyq deńgeıin arttyrý qa­jet­tiligi baıqalady. Bizdiń tire­gimiz jáne seriktesimiz re­tinde aımaqtardan densaýlyq qun­dylyǵyn dáripteýshi, is jú­zinde kómektesýshi, kreatıvti den­saýlyq ortalyqtary jumys isteýde. Mundaı ortalyqtar Qyzylordada jáne Tarazda bar. Kim bolsa da sýpermarketten sebet toly azyq-túlik alyp turady. Otbasynda du­rys tamaqtaný mádenıeti úl­ken ról atqarady. Mysaly, áıelderdiń «Shańyraq» qoǵam­dyq birlestiginiń qyzmeti otba­syndaǵy densaýlyq másele­lerin sheshýge baǵyttalǵan. Onda densaýlyq saqtaýdyń ózekti saýaldary boıynsha keńes, semınar-trenıng uıymdastyrylady.

Kóptegen elde azamattardyń alańsyz ómir súrý daǵdysy medısına mamandary men paramedıkterge ǵana júktelmegen, ár adamnyń mindeti sanalady. Tótenshe jaǵdaı qyzmetkerlerine de mindettelgen mundaı ister az emes. Ony minsiz oryndaý­ úshin uıymdastyrylǵan kýrs baǵdarlamasyn polısııa qyz­met­­kerlerine, pedagogterge, kú­zet­shiler men qoǵamdyq kólik júrgizýshilerine qatysty ótki­zýdi qatań qadaǵalaý kerek. Saq­tyq sharalaryn iske asyrýda alǵashqy kómek kórsetýdiń ómirlik mańyzy ólsheýsiz. DDSU málimetteri boıynsha, balalardyń 90 paıyzynyń jaraqattanýy jazataıym jaǵ­daıdan bolady eken. Jyl sa­ıyn álemde 830 myń bala osyndaı oqıǵalardan mert bolady. Sha­mamen árbir oqys oqıǵanyń altynshysy oqý oryndarynyń qabyrǵasynda bolady. Ásirese úzilister men dene shynyqtyrý sabaqtarynda ondaı olqylyqtar jıi oryn alady. Osyǵan baılanysty, 2017 jyly Almaty qalasy bilim berý basqarmasynda deneshynyqtyrý pániniń muǵa­limderi oqys jaǵ­daılarda jú­­rek toqtap qalý, qan ketý, ja­raqat­taný kezin­de ne isteý kerek­tigi boıyn­sha kýrstan ótti. Polısııa qyzmet­keri, poıyz jol­serigi jáne oqı­ǵa ornynda birin­shi bolýy tıis­ barlyq mamandar osyndaı ázirlik­ten ótse deımiz.

Áńgimelesken Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»