Astana 20: Qýatty áskerı tehnıka – el qaýipsizdiginiń kepili

2015 jyldyń qarasha aıynda Astananyń arnaıy ekonomıkalyq aı­ma­­­ǵynda qonys tepken kəsiporyn is­ke qo­­sylǵanda, otandyq BAQ-tar ja­­ry­sa súıinshi suraǵan edi. Súıin­shi su­raı­­tyndaı jónimiz bar. Bas qa­la­da­ǵy ká­siporyn – Qazaqstan ǵana emes, Or­­ta­lyq Azııada balamasy joq bire­geı zaý­yt. Elordadaǵy zaýyt eli­miz­diń qor­ǵa­nys ónerkásibi kósh­bas­shy­la­­r­y­nyń bi­r­i sanalady. Onyń ashylý sal­­ta­na­ty­na Memleket basshysy Nur­sul­­tan Nazarbaevtyń ózi qatysyp, shy­ǵa­­ry­la­tyn ónim túrlerimen tanysqany esi­miz­de. 

«Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» JShS – Qazaqstan men Ońtústik Afrıka Respýblıkasy kompanııalarynyń bir­les­ken kəsiporny. Nelikten basqa emes, OAR kompanııasymen tize qostyq degen zańdy suraq týyndaýy múmkin, oǵan səl keıinirek toqtalamyz. 

Sarbazdardyń senimdi serigi

Bronevıkterdiń ishi-syrtyn sholyp shyqqannan keıin «otqa salsań jan­baıtyn, sýǵa salsań batpaıtyn» deı­tinniń naq ózi osy shyǵar degen oıǵa kelesiń. Qorǵanys salasyna, ish­ki qaýipsizdikti qamtamasyz etýde jə­ne tó­tenshe jaǵdaılarda kədege jaraı­tyn tehnıkalyq sıpattamalaryna qa­rap-aq bilýge bolady. Máselen, «Arlan» – MRAP tıpti, mınaǵa qarsy kú­sheı­tilgen qorǵanysy bar brondy dóń­gelekti mashına. Astyńǵy bóligi V pi­shin­des etip jasalǵandyqtan, ishine ja­ryq­shaq ótkizbeıdi jəne jarylys tolqynyn əlsiretedi, jaýyngerler berik qorǵalǵan deýge bolady. Korpýsynyń kez kelgen jerinen, dóńgelektiń astynan ekvıvalenti 8 kılo trotılge teń jarylysqa, eki búıirinen 5 metrden qashyqta jasalǵan ekvıvalenti 50 kılo trotılge teń soqqylarǵa tótep beredi. 

Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Beıbit Atamqulov bul bronevık týraly:

– Bedeldi Top Gear jýrnaly bul bronevıkke «álemdegi eń aryndy mashı­na dep baǵa berdi. Jaryp ji­be­­­rýde jáne torýyldan shabýyldaý ke­zinde qorǵanysy kúshti mashınalar teh­nologııalyq turǵyda damyǵan bir­neshe memlekette ǵana óndiriledi. Bul qatarda Qazaqstanmen qatar AQSh, Ger­manııa, Polsha, Izraıl, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy jáne Túrkııa kiredi, – degen bolatyn. 

Salmaǵy 16 tonnalyq «Arlan» saǵa­tyna 100 shaqyrym jyldamdyqpen júı­t­kıdi. Dóńgelegi zaqymdanǵan jaǵ­daı­da 70 shaqyrym jerge, ıaǵnı qaýipsiz aımaqqa deıin bara beredi. «Arlannyń» shınalaryn reseılik «Kamaz» kompanııasy ázirleıdi eken. Jəne bir aıta keterligi, klımaty ystyq OAR kompanııasynyń tehnologııasy boıynsha jasalsa da, Qazaqstannyń klımatyna beıimdelgen, -50, +50 aýa temperatýrasynda múltiksiz jumys isteıdi. Eki jyl buryn «Armııa – 2016» halyqaralyq áskerı tehnıkalar forýmyna alǵash qatysqan «Arlan» taktıkalyq-tehnıkalyq sıpattamalary boıynsha reseılik brondy kólikterdi jolda qaldyrǵan bolatyn. 

Búgingi tańda elimizdiń Qarýly kúsh­terinde 4h4 dóńgelek bazasy bar 60 «Arlan» bar ekenin atap ótý kerek. Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mı­nıstri Beıbit Atamqulovtyń aıtýyn­sha, keler jyly taǵy 30 bronevık qatarǵa qosylady dep josparlanyp otyr eken. 

О́tken jyldyń sońynda Tuńǵysh Pre­zıdent kúnine oraı «Arlannyń» qata­ryna «Alan» qosyldy. Kóp maqsattaǵy bronevık ártúrli mindetterdi atqarýǵa, máselen, quqyqtyq tártipti saqtaý, arnaıy jasaq jáne aıryqsha áreket etý tobynyń operasııasyna, ishki qaýip­siz­dikke, shekarany sholǵyndaýǵa jáne qa­rýly qaqtyǵysty joıýǵa arnalǵan. Ishi­ne 10 adam emin-erkin syıady. Basty artyq­shylyqtarynyń biri – qarapaıym kó­likter júre almaıtyn joldarda saǵa­tyna 160 shaqyrym jyldamdyqpen er­kin júıtkıdi. Bul – otandyq áskerı teh­nıka qurastyrýshy kompanııanyń ızraıl­dik­termen birlesken jobasy. Kólik basynan baqaıshaǵyna deıin brondalǵan, 7,62 kalıbrli oq ta tesip óte almaıdy. Bir sózben aıtqanda, naǵyz NATO-nyń standarty. 

Kompanııanyń bas dırektorynyń orynbasary Kóbeı Jańbyrshy:

– «Alan» brondalǵan kóliktiń negizgi erekshelikteri – ol qorǵanys deńgeıi STANAG standarty boıynsha 3-ke jatady. Sonymen qatar mobıldi, jyl­­dam kólik. Kólikti bizge tapsyrys berýshilerdiń talaptary boıynsha bar­laý qyzmetine, jaýyngerlerdi tasymaldaý qyzmetterine arnap shyǵara alamyz, – deıdi. 

Kəsiporynnyń taǵy bir maqtanyshy, sheteldik mamandar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe bolǵan kólik – «Nomad» (4h4). 4h4 degen dóńgelekteriniń sanyn bildiredi, osy sıfrǵa qarap klassıfı­kasııasyn bilýge bolady. «Nomad» to­rýylda jəne ashyq alańda toıtarys be­rýge arnalǵan tehnıka. Əsirese, qala­lyq jerlerde arnaıy operasııalar oryn­daý­ǵa óte yńǵaıly. Al 8h8 «Barys» bolsa ballıstıkalyq shabýyldarǵa tótep beredi. Salmaǵy 19 tonna, jyldamdyǵy saǵatyna 100 shaqyrymnan asady. 7,62h54 RP kalıbrli bronbuzǵysh oqqa, ekvıvalenti 14 kılo trotılge teń ja­ry­lys­qa shydas beretini tekserilgen. Ol túrli klımattyq jaǵdaılarda, kez kelgen təýlik mezgilinde, jolsyz jerlerde tap­syrmalardy oryndaýǵa arnalǵan. Osy atalǵan kólikterge qoıylatyn eń bas­ty talap – jaýyngerlerdiń ómirin saq­taýǵa yqpaly. 

Bul bronekıvter, birinshiden, se­nim­di. Sarbazdardyń qaýipsizdigi úshin əlemdegi eń senimdi kólik túri sa­nala­dy. Ekinshiden, jyldamdyǵymen erek­she­lenedi. Basqa kólikter jete almaıtyn jolsyz jerlerge, shyǵa almaıtyn bıikterge salystyrmaly túrde jyldam jetedi. Úshinshiden, komandalyq basqarý óte jeńil. Ol úshin zamanaýı navıgasııalyq quraldar qoldanylady. 

Ne úshin OAR tańdaldy?

Astanadaǵy kəsiporynda shyǵary­latyn brondy kólikterdiń barlyǵy MRAP tıptes. Ǵalamtor aqtaryp otyryp MRAP – aǵylshyn tilinen aýdarǵanda ja­ry­lysqa, torýyldan jasalǵan shabýylǵa tózimdi degen maǵyna beretin sózderdiń bas əripterinen quralǵanyn bildik. Eń alǵash mundaı mashınalardy OAR 1980 jyldary Angoladaǵy, Namıbııadaǵy əskerı is-qımyldar ke­zi­nde paıdala­nypty. Syrtqy túri ebe­deısiz, suryq­syzdaý kóringenine qara­mas­tan, təjirıbe júzinde olar burynǵy teh­nıka túrlerinen əldeqaıda tıimdi bolyp shyqqan. Keıinirek, Iraktaǵy soǵys kezinde AQSh OAR-dyń təjirıbesin alýǵa məjbúr boldy. Jeke quram músheleriniń qazasy jıilep ketýine baılanysty, Pentagon tez arada tabany V pishindes MRAP mashınalaryna tapsyrys beripti. Osylaısha, kún saıyn ondaǵan jaýyngerdiń denesin elge tabytpen qaıtaryp júrgen AQSh əskerindegi jaǵdaı jaqsarǵan. 

Iraktyń Ahbar provınsııasyndaǵy teńiz jaıaý əskeri komandıriniń məli­me­tinshe, 2006 jyly MRAP ishinde bir­de-bir jaýynger ólim qushpaǵan eken. Ýaqyt óte kele AQSh-tyń əskerı kolon­na­syna, jeke avtokólikterine jasala­tyn sha­býyldar da azaıyp ketken, sebebi ony toqtatý, órtep jiberý múmkin emes edi. Aqyr sońynda AQSh sarbazdary MRAP-tan basqa kólikpen bazadan shyǵýdan bas tartypty. MRAP tıptegi mashınalar əskerı quramdy ǵana emes, VIP tulǵalardy túrli qaýipti aımaqtar arqyly tasymaldaýda taptyrmaıdy. 

 Elordadaǵy kásiporynǵa tehnıkalyq maman­dardy tartý ońaı bolmapty. Sebebi qoıylatyn talap joǵary. Zaýyt­taǵy tehnık mamandardyń arasyn­da «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetel­de oqyp kelgen jastar da bar. Ju­mys­kerler OAR-daǵy zaýyttarda təji­rı­beden ótken. Kəsibı biliktilikti aıt­pa­ǵanda, eńbek shartynda kórsetilgen ta­la­ptardy oryndaýǵa da erekshe mən beriledi. Sebebi túsinikti, əskerı tehnıka shyǵaratyn zaýyt strategııalyq nysan sanalady. Mashınalardyń jasalý tehnologııasy qupııa ustalýǵa tıis. 

Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri B.Atamqulovtyń aıtýynsha, birlesken zaýyttyń ónim óndirý barysynda qazaqstandyq úles jyl ótken saıyn ulǵaıyp keledi. Máselen, bir ǵana «Arlandy» jasaýdaǵy jergilikti úles 70 paıyzdy quraıdy eken. Qozǵaltqyshy, dóńgelekteri jáne blok-paneli ǵana sheteldik zaýyttarda tapsyryspen jasalsa, baılanys qurylǵylary, oryndyǵy, rezeńke buıymdar, urys modýli, tep­lovızor, baqylaý aspaptary syndy qal­ǵan tolyp jatqan bólikteri túgeldeı ózimizdiki.

Taıaýda elordada ótken «KADEX-2018» halyqaralyq kórmesinde «Qazaq­stan Paramaýnt Injınırıng» JShS aldaǵy jańa býyndaǵy brondy dóńgelekti mashınalaryn kórsetti. Bu­dan bólek aeroǵarysh jáne áskerı-te­ńiz kúshterine arnalǵan kóp maqsatty qa­rý-jaraq júıeleri de nazarǵa usynyl­dy. Kásiporyn «Barys» brondy ma­shına­synyń 6h6 jáne 8h8 dóńgelekti úlgi-l­e­rin, sonymen qatar 4h4 dóńgelekti «Arlan» jáne «Alan» bronevıkterin qy­zy­ǵa tamashalaǵandardyń qatary kóp boldy. Osy kórme barysynda el­or­dadaǵy birlesken zaýyt 4h4 dóń­gelekti formýlasyndaǵy «Arlan» bro­ndy mashınasyna jańa tapsyrys aldy. Jylyna 200 tehnıka shyǵaratyn zaýyt aldaǵy ýaqytta tapsyrys kólemin ulǵaıta túsýge tıis.

 «Qýatty qarý – azdy kóppen, əlsizdi myqtymen teńestiredi» depti bir danyshpan. «Beıbitshilikti qalasań – soǵysqa daıyn bol» degen de qanatty sóz bar. Búginde Qazaqstannyń beıbit el ekenin tórtkúl dúnıe túgel biledi. Degenmen, ózge eldermen tereze teńestirip, teń ata­nyń ulyndaı sóılese alý úshin myq­ty əskerı tehnıka men myǵym sar­bazdardyń qajet ekeni taǵy ras. Onyń ústine, biz tilge tıek etken əskerı tehnı­ka­lar – beıbit maqsattaǵy tapsyrma­lardy oryndaýǵa da taptyrmaıtyn kó­mekshi. Əskerı tehnıka óndirýdiń eko­nomıkalyq paıdasy týraly da sóz ba­synda aıtyp ótkenbiz. Olaı bolsa, əskerı tehnıka óndiretin elordalyq kəsiporynnyń orny bólek.

Arnur ASQAR,

«Egemen Qazaqstan»