Qarmaqshy – darııasynan jyr, topyraǵynan syr órilgen kıeli meken. Keshegisine búginin, búginine bolashaǵyn jalǵaǵan qasıetti óńir áýlıe-ámbıelerimen, aqyn-jyraýlarymen qatar atpal azamattar, taý tulǵalar, qoǵam men memleket qaıratkerlerin dúnıege ákelgen shyraıly ólke. Biz ádette jaqsy men jaısańdardy ótken zaman enshisinen izdep, olar týraly jazylǵan derektermen tanysqanda tań-tamasha qalamyz. Al dál sondaı adamdar búginde aramyzda da az emes. О́negeli jannyń biri, 1938 jyly 13 maýsym kúni qysy qysqa bolsa da qatal, jazy jaýynsyz ystyq tórtkúl dúnıege málim Baıqońyr ǵarysh aılaǵyna jaqyn Syrdyń Qaraózekpen qaıta tabysar tusyndaǵy Iirkóldiń jaǵasynda dúnıe esigin ashyp, aqjoltaı bala atanǵan Isaǵalı Jumaǵulov.
Balalyq shaǵy tarshylyqqa tap kelse de, jas talaptyń oqýǵa yntasy zor bolyp, orta mektepti jaqsy aıaqtady. Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtynyń jaratylystaný fakýltetine oqýǵa tústi. Instıtýt qabyrǵasynda bolashaq zaıyby Kenishkúlmen tanysyp otbasyn qurdy. Berekeli otbasynda 60 jylǵa jýyq birge ómir súrip Ǵalymjan, Shynarkúl, Toty, Maıra, Aıgúl, Úmitjan, Almasbek, Kámshattaı urpaqtardy dúnıege ákelip, olardyń joǵary bilim alýy men belgili azamat bolyp qalyptasýyna jaǵdaı jasaı bildi. Qazir súıkimdi de tátti nemereler men shóbereler súıip, olardyń tileýin tilep, batasyn berip otyrǵan ónegeli otbasynyń egesi.
At jalyn tartyp mingennen bastap el isine belsene aralasty. Zaman talabyn sezine bilgen, oıy ushqyr, qulashyn keńinen sermeı alatyn jas ekenin kórsete bildi. Eńbekqorlyǵymen aýyl mektebiniń muǵalimdiginen keńshar partııa uıymynyń hatshylyǵyna saılandy. Partııa uıymyna jetekshiligi kezinde izdenimpazdyǵy men uıymdastyrýshylyq qabiletiniń joǵary ekendigin baıqaǵan aýdan basshylyǵy ony Qarmaqshy keńsharynyń basshylyǵyna taǵaıyndady.
Isaǵalıdyń tynymsyz eńbeginiń nátıjesinde sharýashylyq odaq boıynsha 7 ret, respýblıka boıynsha 10 ret eńbek jarystarynyń jeńimpazy atandy.
Isekeń ósken aýyldyń ótkenine kóz salsaq tarıhı oqıǵalarǵa baı. Bul qazaq halqyna belgili Islam dininiń rýhanı kósemi Maral baba jatqan topyraq. Onyń talaı kóripkel urpaqtary dúnıege kelip, jergilikti halyqqa dinı, adamgershilik tárbıe berip, meshitter salyp, eldiń saýatyn ashqan, eldi otyryqshylyqqa, eginshilikke úıretken. Sol sııaqty bul aýylda aty ańyzǵa aınalyp, eldi aýzyna qaratqan Álibaı, Elibaı, Tobjan bıler jáne olardyń urpaqtary ómir súrip, ádepti ómir saltyn, dástúrlerin nasıhattaǵan. Seıtjan aqyn elin-jerin, erlerin jyrǵa qosqan. Qojbanhandaı hany, elin jaýdan qorǵaǵan Janaı, Eseke sııaqty batyrlary da bolǵan.
Isaǵalı joǵaryda aıtqan Maral babanyń urpaǵy. Zamandastarymen jyly shyraıly qarym-qatynasta, keńinen aralasyp olarǵa ornymen erekshe qurmet jasaı da bildi.
Halqymyzdyń at qoıý úrdisinde qasıetti Qurannan esimder qoıý kóbirek kezdesedi. Bul asyl dinimizge degen qurmet, ári balanyń bolashaǵyna degen yrym jáne Uly Jaratýshyǵa degen sheksiz mahabbattyń belgisi bolsa kerek. Sol dástúr úzilmeı búginge deıin ata-babalar salǵan sara jolmen esim berý máselesinde babalar jolyn ustanyp keledi.
Isaǵalı 1996 jyldyń jaz aıynda joly túsip úıge kele qaldy. Zaıybym Qaldygúl júkti edi. Isekeń dastarqan basynda shaı iship otyryp, uldy bolasyń, ulyńnyń atyn tarıhta alar orny erekshe, asa kórnekti memleket qaıratkeri, qolbasshy, dıplomat, tarıhta aty altyn árippen jazylǵan kıeli esimderdiń biri Abylaıhan bolsyn dep bata berdi. Rasynda da sanaýly aıdan soń zaıybym Qaldygúl bosanyp, náresteniń esimin aldyndaǵy Dáýlethan aǵasyna uqsatyp Abylaıhan qoıdyq. Abylaıhan qazir Astana qalasyndaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy Agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń sáýlet-qurylys fakýltetiniń 4-kýrsynda oqıdy.
Isaǵalı týraly jazǵan kezde ol kisiniń jary, meıirimdi ana, áje, ustaz – Kenish Smaıylqyzynyń ónegeli isteri týraly toqtalyp ótken durys bolar.
«Men qazaq qyzdaryna qaıran qalam», degen jyr joldary tap osy apamyzǵa qarap aıtylǵandaı. Kenishtiń jibekteı minezi, sabyrlylyǵy, kez kelgen ortada ózin ustaýy, kimdi bolsa da súıindirgendeı. Bázbireýler elýinde qartaıyp, olpy-solpy kıinip, jasy ulǵaıǵan saıyn minezi de ózgerip shyǵa keledi. Sondaılardy kórgende, Kenish Smaıylqyzy syndy áıelderdiń qadir-qasıetin tereńnen uqqandaı bolasyń. Iá, Isaǵalı ekeýiniń shańyraq kótergenine búginde 60 jyl tolady. Syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıtini ras eken, apamyzdyń áli de ajary taımaǵan. Tula boıy jastarǵa úlgi-ónege etýge laıyq apamyzǵa qarap, tárbıe alamyz, jaqsylyqqa umtylamyz.
Áıeldiń eń úlken mindeti – jaqsy jar bolý. Eriniń senimdi serigine aınalyp, alańsyz jumys isteýine jaǵdaı jasaý, qoldan kelgenshe kómektesý. Tirlik bolǵasyn túıtkili de kóp. Jan-jaryń birde kóńilsiz, birde jadyrap keledi. Ony kim túsinedi, árıne eń aldymen áıeli. Otbasy, oshaq qasynda kezdesetin názik jaıttardy uǵynýda Kenish apamyzdan úırenetinimiz jeterlik. Bala baǵý, nemere ósirý, aǵaıyn-týǵan, joldas-jora, jegjat kútýdiń jón-jobasyn, kópshilikpen qarym-qatynas mádenıetin áli de úırenýdemiz. Kenish Smaıylqyzymen ár kezdesý mereke ispettes. Is-áreketimen, jan dúnıesiniń baılyǵymen aınalasyna shýaq shashyp júredi. Sol shýaqtan nár alatyn jalǵyz men emes, bul úıdiń tabaldyryǵyn attaǵan jurttyń bári telegeı-teńiz taza peıildi sezinetini anyq. Bir baıqaıtynym, qashan barsań da aldyńnan jaıylǵan keń dastarqannyń basyndaǵy ár adamǵa júreginiń jylýy quıylyp jatady.
Ardaqty aǵa-apamyzdyń ómirleri kileń qyzyqpen ótip keledi deı almaımyn. Jurt sııaqty basqa qıyndyqty da óz bastarynan ótkerdi. Alaıda qandaı da synnan súrinbeı ótti. Árkim eńbegine, bilimine senetin. Áıtse de etekten tartý, alalaý kezdespeı qalǵan emes. Tolyp jatqan sondaı kedergilerden baısaldylyǵynyń, iskerliginiń arqasynda aǵamyz bıik dárejege jetti. Bul turǵyda Kenish apamyzdyń atqarǵan róliniń zor ekeni anyq.
Halyqtyń alaqanyndaǵy azamattyń jamanyn jasyryp, jaqsysyn asyryp, syrtqa syr shashpaý qazaq áıeline tán minez ǵoı. Jumaǵulovtar otbasyn Syr elinde bilmeıtinder kem de kem. El aǵasy, qazaqtyń qazynaly aqsaqaly Isaǵalı Jumaǵulovtyń otbasy búginde shýaǵy mol shańyraq. Osyny moıyndaǵan kópshilik qurmet kórsetýge árdaıym beıim turady.
Musahan BASShYBAEV,
Qazaqstan bilim berý isiniń úzdigi