«О́liniń qabirin bil, jaqsynyń qadirin bil» dep halqymyz tekten-tek aıtpaǵan. Aýzynan Allasy, kókeıden táýbasy ketpegen, jelisinen qulyn, sabasynan qymyz, qara qazanynan dámi, sheleginen aǵy úzilmegen áýlettiń urpaǵy emes pe, «Aısa qajy» mazarynyń janyndaǵy qystaýǵa ornyǵyp sharýa qojalyǵyn uıymdastyrǵan Ardaq Abdýllaulynyń qajy naǵashysynyń zıraty qorshalmaı, qulpytas ornatylmaı jalańash jatqany aıazdaı batyp júrdi.
Buǵan sebep te joq emes edi. Sebebi Aısa Segizbaıuly erligi men yrysy, dáýleti men nesibesi, sharapaty men dańqy oıda orys, qyrda qytaıǵa málim bolǵan daraboz Qabanbaıdyń shóberesi.
Batyrdyń kenje uly Qarakereı soqyr abyz atanǵan Áli áýlıe – Qudaıáliden Sánik, Sánikten Segizbaı órbıdi. Aısa babamyz Sániktiń uly Segizbaıdan týǵan nemeresi. Qojaquldar qystaǵan Jarbulaq óńiri 1822 jyldan 1864 jylǵa deıin orysqa da, qytaıǵa da baǵynbaǵan, ózinshe bir derbes ólke bolǵan.
Aısa babamyz qojaqul elinen qajyǵa barǵandardyń aldyńǵy tobyna jatady. Aısadan buryn osy elden Dáýik Saýytbaı, Shaǵan Shalaǵyz Mekkege barǵan eken. Aısa qajylyq saparǵa 1850 jyly 21 jasynda barǵan. 1864 jyly 35 jasynda áıgili qytaı-dúńgen soǵysynda aǵasy Ádilbektiń qosynymen birge myńbasy sheninde soǵysqa qatysqan. Aısa óz rýynyń asa bedeldi adamy retinde qajydan kelgen soń halyqtyń ıslam dinin ustaýyn jolǵa qoıa bildi, jas balalardyń dinı saýatyn ashyp, Allanyń birligine shaqyrdy. 1889 jyly Aısa qajy qaıtys bolǵan soń urpaqtary osy kúngi Qabanbaı aýylynan 28 shaqyrym jerdegi Aısanyń qystaýyna súıegin jerlep segiz durys kópburyshty, segiz qulaqty mazar ornatady. Segiz qabyrǵanyń matematıkalyq dáldikpen soǵylǵany sondaı, ár dýaly 5 metrden, jalpy perımetri – 70 metr. Aısa babamyzǵa turǵyzylǵan mazar, mine, 130 jyl boıy bir kirpishi de ketilmeı, jaýyn-shashynǵa, san jyl boıy 60 m/sek jyldamdyqpen udaıy soǵatyn ekpindi jeline shydas berip qasqaıyp tur. Munyń qupııasy kirpishin eshkiniń erigen maıyna, jylqynyń qyly qosylǵan batpaqtan ılep quıǵandyǵynda jatsa kerek. Qabyrǵa kirpishiniń qalanýyndaǵy baılanystyrylýy osy kúngi ozyq tehnologııalardan bir de kem emes. Al kirpishterdiń arasyn baılanystyryp turǵan balshyqtyń qandaı qupııamen jasalǵany belgisiz.Ol qazirgi tańda tas sııaqty qatyp qalǵan.
Ardaq Abdýllauly osydan 6 jyl buryn, kóktemde naǵashy babasy Aısa qajy mazarynyń irgesinde mal atap soıyp, quran-qatym berdi. Sharaǵa qatysqan aýyl aqsaqaly Muqametkárim Muqametqalıuly Ardaqqa zor alǵys aıtyp, keleshekte babamyzdyń jalańash turǵan mazaryn qorshap, qulpytas ornatýǵa keńes berdi, bul iske óziniń de kómektesetinin aıtty. Qatym túsirgen qojaqul rýynan shyqqan 4-shi qajy, Qabanbaı meshitiniń bas mamany Marat Omaruly Ardaqqa aq batasyn berip, isine oń bolsyn aıtty.
Árıne mazardy qorshaý ońaı emes, sapaly shydas beretin metaldan sharbaǵyn jasaý, kólik, janar-jaǵar maı shyǵyndary, qum, tas, sement satyp alý eń aqyrynda qorshaý jumysyn jasaý birtalaı qarjyny talap etetini ózinen-ózi túsinikti jaıt. Aqyry, 5 jyl ótkende aldy-artyn jınaqtap, daıyndyqtyń denin támamdaǵan kezde Qabanbaı aýylyna duǵaǵa kelgen Almatyda turatyn Aısa qajynyń shóberesi Qarapauly Keńshilikke Muqametkárim aqsaqal men Ardaq ekeýi kelesi 2018 jyly kóktemnen qaldyrmaı, qajy babamyzdyń dúnıeden ótkenine 130 jyl tolýyna oraı onyń mazaryn qorshap, qulpytas ornatyp, Maqanshy – Jalańashkól respýblıkalyq tasjolynyń boıyna kórsetkish taqta ornatý oılary bar ekenin aıtty.
– Olaı bolsa, – dedi Keńshilik, – Men sol qulpytas pen kórsetkish taqtany jasaýdy óz moınyma alaıyn, al qalǵan jumysty sender atqaryńdar. Amandyq bolsa, aldaǵy sáýir aıynyń ortasynan qalmaı jasalǵan dúnıelerdi alyp Qabanbaı aýylyna jetemin, – dedi.
Mine, sol kópten kútken ýaqyt ta ústimizdegi jyldyń 18 sáýirine tap keldi. Keńshilik jasap alyp kelgen qulpytas pen kórsetkish taqtany aldyn ala ózi daıyndap qoıǵan temir sharbaqtar, sement tıelgen menshik «Kamazyna» qosymsha tıep alǵan Ardaq Aısa babamyzdyń mazaryna jol tartty. Aldymen kúre tas joldyń boıyna «Aısa qajy mazary 2 km» degen kórsetkish taqtasha ornatyldy.
Babamyzdyń qasıetiniń keremettiligi, sol kúni jyl boıy úzilmeıtin ebiniń daýyly da sap tyıylyp, kún ashyq mamyrajaı boldy. Perımetri 48 metr bolatyn qorshaý jasalyp, babamyzdyń basyna qulpytas ornatyldy. Qulpytasqa babamyzdyń ata tegi, ómir súrgen jyldary jáne Keńshiliktiń qajy atasyna arnalǵan bir aýyz óleńi jazyldy.
Ardaq taǵy da bir mal atap soıyp, babamyzǵa quran-qatym túsirdi.
Arnaıy kelgen Súıinbaı, Muqametkárim aqsaqaldar men altyn alqaly kóp balaly ana Toqtyhan Ankejanova ıgi isti tyndyrǵan aýyl azamattaryna alǵystaryn aıtyp, aq batasyn berdi. Sharaǵa qarjylaı da, eńbegimen de atsalysqan Súıinbaı, Muqametkárim, Oral aqsaqaldar men Marat qajynyń, Erkinbek tóre men Mardannyń qosqan kómekteri bir tóbe. Sondaı-aq ter tógip jumys istegen Maden Haıranov, Qýanyshbek Qıysbekuly, Baqmyrza men Baýyrjan Tuńǵyshbaevtarǵa, Marat Abylovqa, Ádilqan men Arqat Danabekovterge, Qudaıbergen Qoıshybaıulyna jáne taǵy basqalarǵa aıtar alǵysymyz sheksiz. Mine, aǵaıyn «О́liniń qabirin bil, jaqsynyń qadirin bil» degendegi aıtpaǵym, áıgili adamnyń bári – ulaǵatty, jany – shyraq ekenine jas urpaqtyń nazaryn aýdarý edi. Qazaqtyń keń dalasynda erkin ósken, sol eldiń ýyzyna jaryǵan, qaıyrymdy isimen el-jurtyna ónege bolǵan Abdýllanyń Ardaǵy men Qarapanyń Keńshiliginiń babalaryna qoıǵan mármár qulpytasy adamgershilik pen ımandylyq ustanymynyń jalǵasy dep bilgen jón. Olar bizdi taǵy bir asyl qundylyǵymyzben qaıta qaýyshtyrdy. Úzilgen jip jalǵandy. «Qudaıǵa – qul, adamǵa – ul bolý» degenimiz osy shyǵar aǵaıyn.
Muqan OMARǴALIEV, zeınetker
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Qabanbaı aýyly