Juldyzdy jıyrma kún. Jıyrmasynshy kún (15 jeltoqsan): OTAN

Ańsap jettim, atameken, ózińe! Men shet elde týyp-óssem de, Qazaqstannyń tarıhı Otanym ekenin bala kúnimnen sanama toqyp eseı­dim. Áli esimde, alty-jeti jas­taǵy kezim ǵoı deımin, anam ra­dıo­qabyl­da­ǵysh­ty ashyp qoıyp: “Qazir Almatydan naǵashy aǵalaryń sóı­leı­di”, deıtin de bireýmizdi kúzetke tur­ǵyzyp (HH ǵasyrdyń 60-70-jyl­da­rynda Keńes Odaǵynyń radıosyn tyńdaý Qytaı­da úlken qylmys bo­lyp esepteletin) “Shalqarǵa” qu­la­ǵyn tóseıtin de otyratyn. Sodan ne kerek, anamyz baýyrynyń aty shyq­sa da jylaıtyn, shyqpasa da jy­laı­tyn. Oǵan tunjy­raı otyryp, te­r­eń kúrsinip: “Meniń inim ne kún kórip júr eken”, dep ákem qosy­la­tyn... Sóıtip, ol kisilerdiń qı­mas jandary, súıikti atamekenderi bizdiń sábı júregimizdiń tórinen oryn alyp, qanymyzdan janymyzǵa da­ryp jatatyn. Bara-bara bul sezim men túısik Ult, Atameken, Otan degen qasıet­ti uǵymdarǵa ulasyp, endigi jerde qa­zaq radıosyn (“Shalqar”) ózimiz-aq jastanyp jatyp tyńdaıtyn bol­dyq. Bir qyzyǵy, bizdiń tyń­daýymyz ata-anamyzdikinen ózge­she­leý bola­tyn. Iаǵnı, biz Qazaq­stan radıosyn ashyp qalǵanda tek naǵashy aǵa­myz­dyń atyn estýdi ǵana armandamaı, kúlli Qazaq eli­niń tynys-tir­shi­ligi­men, ómirimen, ónerimen tanysýdy, sýsyndaýdy maqsattap tyńdaıtyn­byz. Bul tirligimiz, árıne, óz jemisin bermeı qal­ǵan joq. Eń birinshi týǵan halqymyzdyń jer betindegi esh halyqtan kem, qor emes ekenin uǵyn­dyq. О́zimiz ónerge jaqyn­da­dyq. Osylaısha bizdiń sábı jú­re­gimizde ulttyq namys pen ulttyq maqtanysh búr jarǵan bolatyn. Keıin kele, ol eldegi saıasat ońa­la bastaǵanda, Qazaqstanmen ashyq­tan-ashyq maqtanatyn (KSRO-nyń quramynda bolsa da) jaǵdaıǵa jet­tik. Aılar ótti, jyldar ótti, eseıdik, sana-sezim, tanym da ósti. Endigi jerde Qazaqstannyń táýel­siz­digin kún­diz kúlki, túnde uıqy kórmeı ań­saıtyn boldyq. Árıne, jarty ǵa­lam­dy bılep turǵan Keńes Odaǵy­nyń talqany shyǵady dep eshqashan úmittengen emespiz. Degenmen, bir tátti qııal, asyl arman basymyzǵa uıa salyp alǵan qar­lyǵashtaı qalyqtap, kókeıi­miz­den bir shyqpaı qoıdy. Qaıda jú­reıik, ne týraly sóılese­ıik, bá­rin­de de áıteýir, aınalyp kelip Otan týraly, azattyq týraly taqyrypqa oıysa beretinbiz. Áli esimde, Pekınde ýnıver­sı­tettiń joǵary kýrsynda oqyp júr­gen kezimiz edi. 3-4 stýdent bir aǵa­myzdyń úıine qonaqqa baryp, tún­niń bir ýaǵynda ýnıversıtetke jaıaý qaıttyq. Biz ýnıversıtetke taıa­ǵan­da shyǵys kókjıekten balyq­qa­ryn­dap tań atyp kele jatty. Kóp keshikpeı sypyrtqylaryn kóter­gen kóshe tazalaýshylar jumys­ta­ry­na kirisip ketti. Olardy kórgen bizdiń bir jigit: «Mynalar osyny da jumys dep isteıdi-aý, á?!» dep qaldy. Bul sózge qalǵandarymyz óre túregelip: «Azat otanymyz bol­sa, sonyń bir qalasynda kó­she­sin sypyryp júrip ólsek, ar­ma­nymyz bolmas edi!» dep ony ja­by­la toıtaryp tas­ta­ǵanymyz bar. 1987 jyly Pekındegi oqý­dy aıaq­tap, joldamamen Úrim­ji qala­syn­daǵy ShUAR qo­ǵam­dyq ǵy­lym­dar akademııasynyń ádebıet ıns­tı­týtyna ǵylymı qyz­metker bo­lyp jumysqa qabyldan­dym. Úrim­jide «Azattyq» radıo­sy­nyń qazaq tilindegi habarlaryn radıoqa­byl­daǵysh kúndiz-túni emin-erkin, tap-taza us­taı­dy eken. Úrim­ji qa­la­sy­nyń tu­r­ǵy­ny bolǵannan keıingi tuń­ǵysh sa­typ alǵan dúnıe-múlkim «Ja­han» (hýanchıý) markaly radıo­qa­byl­da­ǵysh boldy. Kúndiz aka­de­mııanyń ju­mysy, keshki sharýa «Azat­tyq» ra­­dıosyn tyńdaý. Bul kez Keńes Oda­­ǵynyń shańy­ra­ǵy shaı­­qala bas­ta­ǵan shaǵy bol­ǵa­ny­men, Qytaı úki­meti 1989 jylǵy Tıan-Anmen oqı­ǵa­synan keıin eldegi tártipti birshama qataıtyp jibergen. Sondyqtan «Azattyq» ra­dıo­synyń habarlaryn tyńdap júr­­genimizdi kóldeneń kók attydan eptep jasyramyz. Biraq «Aza­t­tyq» radıosyn bir kún qur jibermeıtin «aýrýǵa» tap boldyq. Ara-tura Hasan Oraltaı aǵamyz­dyń óz daýysyn da estip qalyp júrdik. Áıgili 1991 jyl. KSRO qojy­rap, irgesi sógile bastady. Kúndiz-túni «Azattyqqa» qulaq tósep, kún­­diz-túni Alladan Alash jurty­nyń azattyǵyn suraımyz. Kúz ba­synda qyrǵyz, ózbek aǵaıyndar azattyq­tyń aıdynyna shyqty. Shy­dam taý­syla bastady. Sýmań­da­ǵan san túrli ósek-aıań odan sa­ıyn sabyrymyzdy taýysyp, júı­ke­mizdi juqartyp bitti. Jyl aıaq­ta­lyp keledi. Endi qa­shan?! Bizdiń qazaqtarǵa ne boldy?! Bir kúni ádettegideı «Azattyq» ra­dıo­syna qulaq tósep otyr edim, berilip tur­ǵan habar aıaqtalmaı, ortan belinen úzildi de: «Súıinshi, Alash jurty! Súıinshi qazaq balasy! Qa­zaq­stan Táýelsizdigin jarııa­la­dy!» dep ári qaraı habardy oqı almaı, álgi daýys óksik atyp, jylap jiberdi. Tanys daýys! Hasan Oraltaı aǵa­myz­dyń daýysy. Ol kisi «keshi­ri­ńizder» dep sózin qaıta jalǵady. Ári qaraı ne aıtqany esimde joq. Sebebi, jańaǵy sózden keıin men es-aqy­lym­nan adas­qan­daı kúı keshtim. Kú­le­min. Jylaımyn... Eger sol kezde bireý kórip tur­sa, meni jyndandy dep oılaǵan bolar edi. Biraq esim­di tez jıyp, dos­ta­ry­ma tartyp kettim. Ol zamanda uıaly telefon joq, tipti úı te­le­fonynyń ózi tek bastyq­tar­dyń úıin­de ǵana bo­la­dy. Qalanyń o jaq, bu ja­ǵyn­daǵy dostar bir jerge jınaldyq. Keshke qaraı, joq jerden bir «týǵan kún» jasap, qala shetindegi bir joldas jigittiń úıine bardyq. Aqsarbas atap so­ıyp, jaqsylap toıladyq. Kesh ba­rysynda sonda otyrǵan bári­miz «Erteńnen bastap tósek-orny­myz­dy býyp, Qazaqstanǵa ketýdiń qa­myna kirisemiz. Pasport jasata al­­masaq, shekara buzyp qashyp óte­miz», degen ýájge toqtadyq. Ýáde osy boldy da er­teńinde túske taman tarastyq. Qash­paı-aq, shekara buz­baı-aq solar­dyń ishinde birinshi bo­lyp 1993 jyl­dyń basynda Qa­zaq­stanǵa oraldym. Sonymen, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ar­naıy shaqyrýymen elge keldik. Al­ǵashqy jyldary qatty qınaldyq. Alaıda, elde bolyp jatqan bul qıyn­dyqtan Qytaıda júrgende-aq habardar edim. Demek, qıyndyqty, qı­nalatynymyzdy kórip-bile tura, bárin osyndaǵy aǵaıynmen birge kó­re­miz, aýyrlyqty birge kótere­miz dep keldik. Al ol kezde Qy­taı­daǵy jaǵ­daıymyz jap-jaqsy bo­la­tyn. Sodan ǵoı, ketýdiń qamyn ja­sap júr­gen kezimizde keıbir aǵa­ıyn­dary­myz: “Qa­zir ne bar? Keıin jaǵdaılary ońalyp jatsa, sol kezde kórmeısiń be? ” degen aqylyn da ashyq aıtty. Biraq on­d­aı aqyl meniń jolyma kedergi bola alǵan joq. О́ıtkeni, meniń uǵy­mymda qa­ryn toıdyrý – tek haıýan­nyń ǵana qaıǵysy. Ol týraly hal­qy­myzdyń “Er týǵan jerine…” dep bastala­tyn jaqsy maqaly bar ǵoı. Ásirese, myna bir-eki jaǵdaı esim­nen ketpeıdi. 1993 jyldyń qa­ra­sha aıynda aqsha aýysyp, ulttyq valıýtamyz – teńgeniń quny kún sanap quldyrady. Sondaı kúnderdiń birinde Almatydaǵy bir týysqan­nyń úıine qonaqqa bardyq. Qaı­tar­da olar bizdi taksıge mingizip jiberdi. Úsh jasar qyzym álgi taksı­­diń ishinde uıyq­tap qaldy. Jataq­ha­na­ǵa jetkesin qy­zymdy kótergen kúıi ból­me­ge kirdim. Balanyń kıimin sheshindire bas­taǵan zaıybym: “Ba­la­nyń aıaq kıi­miniń bir syńary joq”, dedi. Asyp-sasyp dala­ǵa jú­gi­rip shyqtyq. Taksı ketip qal­ǵan. Kirgen izimizdi qaraımyz. Joq. Er­teńinde balam: “Eti­gim qaıda? Da­la­ǵa shyǵamyn”, dep al kelip jy­la­syn. Júregimniń aýyr­ǵany son­sha­lyq, ózimniń de kó­zimnen jas shyǵyp ketti… 1995 jyly ekinshi balam dú­nıege keldi. Belgili sebeptermen sábıimizdi “Bona” deıtin daıyn ta­ǵam­men azyq­­tan­dyrýǵa týra keldi. Sóıtip júr­gen kún­derdiń birinde úsh aılyq sábıi­mizge nebári 30 teńge turatyn “Bo­na­syn” satyp alyp bere almaı, qı­nal­ǵan kezimiz bolǵan edi. Árıne, «kóppen kórgen – uly toı», qazir sol qıyndyqtyń bári artta qaldy. Osylardy búgin ózge túgil, óz balalarymyz ertegi sekildi qabyldaıdy. Zańǵar zańger, akademık S.Sar­taev­tyń Dúnıe júzi qazaqtarynyń I qu­ryltaıynda: «Qazaq memleketi – tek Qazaqstanda turatyn qazaq­tar­dyń ǵana memleketi emes, ol so­n­y­men qatar, dúnıe júzindegi qa­zaq­tardyń da ulttyq memleketi. Son­dyqtan da ol búkil dúnıe jú­zin­degi qazaqtar­dyń quqyqtary men bostandyqtaryn qurmetteýi já­­ne qorǵaýy qajet», – degenindeı, Táýel­siz Qazaq eli búgin­de álem­­niń túkpir-túkpirinde ómir súrip jat­qan kúlli qazaq bala­sy­nyń ja­nyn­daı qasterlisi, tańyn­daı maq­ta­ny­shy ǵana emes, táńir­deı tiregi men qorǵanyna da aına­lyp úlgerdi. Son­dyqtan kúlli q­a­za­q balasy úshin azat­tyqtan ar­daq­ty uǵym, táýel­siz­dikten asqan baı­lyq, 16 jel­to­sannan asqan mereke joq. Sebebi, bul táýel­sizdik – biz­diń halqy­myz­dyń tarpań taǵdyr­dyń tar jol, taıǵaq keshýiniń bárin kóre júrip, «myń ólip, myń tirile júrip», qyl­sha moınyna ilingen bodan­dyq­tyń bolat qamytyn úsh ǵasyrǵa taıaý moıymaı kótere jú­rip, ult retinde jer betinen joıy­lyp ketýge shaq qalǵanda zorǵa jetken azattyǵy! Shetsiz-sheksiz tarıh kóshi úshin 20 jyl degen qas-qaǵym sát qana. Al adam ǵumyry turǵysy­nan belgili bir kezeń retinde qa­raýǵa bolady. Álem elderiniń ta­rıhyna zer salatyn bol­saq, kóp­tegen elder memleketi qu­ryl­ǵannan keıingi jarty ǵasyr, tipti bir ǵasyr boıyna óz jolyn taba almaı, talaı-talaı qıyn-qystaý ke­zeń­derge tap bolǵanyn kóremiz. Jıyrma jyldyq qana tarıhy bar elimizdiń baǵyndyrǵan belesteri aýyz toltyryp aıtarlyqtaı. Jal­py, tarıhı damýdyń tabıǵı zań­dy­lyǵynyń óz qarqyny bar. Sol zań­dy­lyq saqtalsa, ol – evolıýsııa. Saq­talmasa, ol – revolıýsııa. Qazaq­stan evolıýsııalyq damýdyń eń jo­ǵary qarqynymen samǵap keledi. Bizge de keregi osyndaı tarıhı damý­dyń tabıǵı úderisi. Dúken MÁSIMHANULY, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ qytaı tili kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.     «Otan» degen sózden qýat aldyq Soǵys kezinde kózben kórgen bir aıryqsha sezim týraly aıta­ıyn. Sol kezderde meniń janymda bolǵan, kez­desken, sóılesken jan­dar­dyń bá­ri­niń de aýzynda Otanǵa degen súıis­pen­shi­lik keremet bola­tyn edi. Adam­dar­dyń boıyn Otan degen sóz­di aıt­qan­da bir rýhanı kúsh kerneıtin. Son­dyqtan resmı sózderde ǵana emes, ózara áńgime­les­kende de biz ony aýyzdan tas­ta­maıtynbyz. «Otan» degen sóz bizge kúsh beretin, «Otan úshin alǵa!» dese, jaýdyń jaýyp turǵan oǵynan qaımyqpaı, ýralap tura júgire­ti­n­biz. Jurttyń báriniń sanasy tek Otanǵa qaýip tóndirgen jaýdy je­ńý­ge ǵana baılanyp qalǵan sekildi bolǵan edi. Biz Uly Otan soǵysynda eń birinshi patrıottyq rýhtyń kúshti­li­ginen ǵana jeńiske jettik. Áıt­pe­se, «bes qarýy saı» nemistiń mo­tor­lan­ǵan dıvızııalaryna tótep berý ońaı emes-ti. Soǵystyń al­ǵash­qy jyl­dary bizdiń maı­dan­daǵy ásker­diń qolyna vıntovka da tolyq jetpegen eken. Eki adamǵa bir vıntovkadan keletin, qarý alý úshin janyń­da­ǵy jol­dasyńnyń ólimin tileısiń degen de sózderdi estidik. Árıne, Qyzyl Ar­mııany jamandaǵan bolyp sana­la­tyn mun­daı áńgimelerdi jaýyn­ger­ler bir-birine sybyrlap qana aı­ta­tyn. Áıt­pese, osy sóz úshin ǵana trı­bý­nalǵa iligip ketýge bolatyn edi. Al nemisterdiń qolynda otyz oǵy bar zýyldaı atylatyn Shmaıser avtomaty, astarynda motosıkl men avtomáshıneleri boldy. Biz qolmen, atpen súırelep jatqanda, olar zeńbirekterin máshınelerimen súıreıtin. Artıllerııalyq daıyn­dyq­tan keıin shabýylǵa shyqqanda olar bizdeı jalańash keýdesin oqqa tósep emes, tankileriniń qalqasyn­da júretin edi. Biz jaýyp turǵan oqqa týra shyǵatynbyz. Qazir keıbir ádebıetterde bizdiń kóptegen generaldarymyz ben marshaldary­myz­dyń áskerdi ashyqtan-ashyq «et týraǵyshqa» aıdap salyp, qyryp alǵan darynsyzdyqtary áshkere bolyp jatyr. Ol da ras sóz. Biraq, sonda da biz jeńdik. Onyń eń basty sebebi, qaıtalap aıtaıyn, Otanǵa degen súıispen­shi­lik edi. Bálkim sol kezdegi basqasha oılaýǵa múmkindik bermegen kúshti ıdeo­lo­gııa­nyń áseri de bolǵan shyǵar, biz áıteýir, barlyq KSRO-ny týǵan Otanym dep qabyldadyq. Onyń ár­bir pushpaǵyn ózimniń jerim dep bildik. Al onyń ishinde Qazaqstan týra­ly nemese qazaq týraly aıtylsa, tikeleı ózińe ǵana qatysty másele sekildenip, ishken asyńdy jerge qo­ıyp, qulaq túre­tin­siń. Jaýyngerler arasyndaǵy otanshyldyqtyń kúshti ekenin jaqsy biletin saıası qyzmet­kerler ony ushtaı túsý úshin túrli sharalar da qoldanyp jatatyn. Má­se­len, bir qazaq jaýyngerine orden berilse, maıdandyq gazet ondaı jan­dy «slavnyı syn kazahskogo naroda, nastoıashıı patrıot Rodı­ny» degen sekildi sózdermen áspet­teıtin. Osyn­daı sózderden keıin qalaı ǵana ji­geriń janylmasyn, qanyń oınap, qýanyshyń qoınyńa syımaı, shat­tanyp qalýshy edik. Jáne sol batyr sııaqty atymyzdy shyǵarýǵa qal­ǵanymyz da umty­latynbyz. Jaýyngerler áskerden jazǵan hattarynda da «Otan qorǵaý jo­lynda júrmin» degen sózderdi ja­zý­ǵa áste umytpaıtyn. Bul eldegi týysqandardyń saǵynyshyn basý­ǵa, áldeqandaı bolyp ketedi degen saryýaıymyna toqtaý berýge sha­qyratyn sabyr sózderindeı edi. Qalaı desek te «Otan» degen uly sóz bizge qýat berdi, jigerimizdi janyp, namysymyzdy týlatty. Sondyqtan da onyń qasıetin maıdangerler eshqashan umytpaıdy. Bú­gingi kúni oqta-tekte keıbir ush­qary pikirli adamdardyń aýzynan sizder Otan úshin soǵysqan joq­syz­dar, qosaqta ketip, orys-nemis soǵysyna ǵana qatystyńyzdar degen sııaqty sózder shyǵyp qala­ty­nyn qulaǵymyz shalady. Bul – Uly Otan soǵysyna qatysqan bar­lyq bozdaqtardyń rýhyna, tiri­ler­diń jan-dúnıesine tas laqtyrýmen teń pikir. 1991 jylǵa deıin bizde bir-aq Otan bolǵanyn, sonyń ishinde Qazaqstan da júrgenin ondaılar bilmeıtin sııaqty bola qalatyn­da­ry qyzyq. Eger sol soǵysta bizder jeńilsek, qazirgi Táýelsiz Qazaq­stan bolmaıtyny ekibastan belgili dúnıe ǵoı. Elbasy Nursultan Nazarbaev ta solaı dep aıtqan. Endeshe, búgin KSRO-dan bólinip, táýelsiz el atanǵan ekenbiz dep, keshegi tutas Otan úshin kúresip, belýardan qan keshken, jalańash tósi­mizben jaýdyń oq boratyp turǵan ajal apanyn japqany­myz­dy aıa­qas­ty etýge bola ma? Mundaı ush­qarylylyqty aqyl-oıy tereń adam aıtpasa kerek-ti. Búgingi kúni jas qazaq­stan­dyqtar Otan úshin qandaı qaýipten bolsa da taıynbaı, ot keshýdi Uly Otan soǵysyna qatysqan erlerden úırense eshqashan eshkimnen kem bolmaıdy. Kerisinshe, júregi taza, nıeti aq bolyp, Alla onyń barlyq isin qoldaıtyny sózsiz. Onyń ús­ti­ne búgingi Otanymyz – janǵa tipti jaqyn, ózimizdiń týǵan Qazaq­stany­myz. Ony súıý, ony qorǵaýǵa ár­qashanda daıyn bolý – árbir aza­mattyń qasıetti paryzy. Eger oǵan adaldyqtan aınyǵan adam bolsa, báribir bir qıynshylyqqa ushy­raı­dy. Uzaq súrgen jasymda oǵan talaı kózimiz jetti. Quran Kárimde: «Eger de qulym bir qıynshylyqqa tap bolsa, bilsin – ol óziniń ja­sa­ǵan isiniń saldary», delingen. Qa­zaq ta «Elin súımegen ezden bez» deı­di. Ondaı jannyń ózinen de, sózinen de aýlaq bolǵan jón. Sapar DÚISENOV, Uly Otan soǵysynyń II toptaǵy múgedegi.   Shapaǵat Týar dep kútkem kún qashan, Saýlar dep kútkem nur qashan. Ańsarly azattyǵymmen, Eljirep dáıim syrlasam. Eske alam bula baǵymdy, Keýdesi bıik shaǵymdy. Kúnnen de týǵan ǵundardy, Saq, úısin, Tumar hanymdy. Senada atyn sýarǵan, Altynmen ústi bulanǵan, Atılla erdi eske alam, Aı-kúndeı atyn shyǵarǵan. Elteris, Móde, Kúltegin, Kók túrik kúıin shertemin. Qashalǵan tarıh kók tasta, Qaımyǵyp neden úrkemin?! Qýaty kenen qut shaǵym, Qyran bir qusqa uqsadym. Dabysy ketken álemge, Dúbirli Deshti Qypshaǵym. Jahandy jaılap jyrǵadym, Edilde qara ormanym. Baıtaqqa bılik júrgizgen, Aıbyndy Altyn Ordamyn. Noqtaǵa syımas nar basym, Tarıhtyń tartyp arbasyn, О́zime bólek enshi alǵam, Irgelep Qazaq ordasyn. Handarym asqaq asyldar, Jánibek, Esim, Qasymdar. Táýekel, Salqam Jáńgirler, Jaıratqan jaýyn jasyndar. Jońǵardyń urǵan dabyly-aı, «Elim-aı» degen saryn-aı... Eldikti saqtap erlegen Bahadúr hanym Abylaı! Bolady qaıdan kil ǵajap, Aldynan tosqan túrli azap. Bodaýyn berip basqaǵa, Bodan da boldy bul qazaq. Kózinen qandy jas aqqan, Jaılaýyn jatqa bosatqan. Alaýyz alty baqan bop, Birine biri tas atqan. Qorlyqqa myna shydamaı, Kúńirenip edi uly Abaı. Táýeldi bolǵan zamanda Táńirdiń qatty synaǵy-aı!   Jaralǵan deıtin namystan, Erlerim ótti arystan. Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp Azattyq úshin alysqan. Er de kóp, aıtar sher de kóp, Eske alam qaısyn termelep. Batyrǵan tize qazaqqa Keńestiń kezi kermelep. Alashqa salǵan azapty uq: Qasıet qalmaı qazaqtyq, Qan jylap turǵan kezderde Ańsaǵam seni, azattyq! Qaıtadan atqan tań sárim, Azattyq, sensiń ańsarym. Basyma qonǵan baqyt qus, Bar shaǵym ámbe nar shaǵym. Tar shaǵym alys qaldy artta, Jan salyp ushtyq samǵap ta. О́lgende kórgen bul baqty Baladym barlyq qymbatqa. Azattyq úshin qan bergem, Azattyq úshin jan bergem. Qansha dep quny suraǵyn Qurbandyq bolǵan erlerden. Táýelsizdigim, qalaıda, Túsken joq áste ońaıǵa. Qolda bar altyn qadirin Ketirip almaı, sony oıla! Qorǵanbek AMANJOL. Almaty.   Uıymnyń tamyryna qan júgirtti Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymynyń eki tizgin, bir shyl­byryn qolǵa alyp, Vankýverden Vla­dı­vostokqa deıingi keńistiktegi baqýatty el­derdiń barlyǵyna Qazaqstan 2010 jyly tórelik etti. Bir sózben aıtqanda, Uıym­nyń tóre bıi de, tóbe bıi de Qazaq eli boldy. Qazir jer betinde ultaralyq qaqty­ǵys­tar men kıkiljińniń etek alyp bara jatqanyna alańdamaıtyn el joq. Biraq bul bir ǵana el bir ǵana kúnde sheshe sa­latyn ońaı sharýa emes. Máselen, soń­ǵy jeti jylda EQYU-ǵa múshe el­der­diń Syrtqy ister mınıstrleri jyl sa­ıyn jıyn ótkizse de, birde-bir mańyz­dy toq­tam­ǵa kele almaǵan eken. Sonda, bir ǵana Sammıtpen búkil álemniń áý­re­sin qazaq­tyń sheship berýi múmkin be? Múmkin emes, árıne! Biraq Qazaq eli Eýropa uıymyna tóraǵa bolǵan tusta, onyń tamyryna qan júgirtti. Áli esimde, Sammıttiń jalpy oty­ry­synda sóz alǵan Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev EQYU-nyń damýyn úsh kezeńge bóldi. Alǵashqy kezeń, sóz joq, 33 eldiń qatysýymen ót­­ken 1975 jylǵy Helsınkı ke­ńe­si­nen bastaý ala­dy. О́tken ǵasyrdaǵy túr­li sura­pyl­dardy bastan keshken álem elderi úshin ol kezde eń mańyzdy problema beıbitshilik bolǵany haq. Alaıda, turaqtylyqty ornatý úshin Uıym músheleri 90-shy jyl­dary bir emes, birneshe ret bas qo­syp, túrli sharalar qoldanǵanymen «so­zylmaly syrqattarǵa» qatysty túıt­kil­derdiń túıini áli kúnge sheshilmeı keledi. Uıymnyń ekinshi kezeńindegi keleli kezdesýlerde kóterilgen bul kókeıkesti problemalar kún ótken saıyn kómes­ki­lene berdi. Osy oraıda EQYU-nyń úshin­­shi kezeńin jańa myńjyldyqtaǵy Astana Sammıtinen bastaýdy nusqaǵan Nur­sul­tan Nazarbaev muhıttan mu­hıt­qa deıingi aımaqtyń qaýipsizdigin myq­tap qolǵa alýdy usyndy. Jappaı qy­ryp-joıatyn qarýdy taratpaý men jal­py qarýsyzdaný máselesi qazir ótkir tur. Sondyqtan bul problemany retteý úshin EQYU-nyń janynan arnaıy forým qurý kerektigin de Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev kóterdi. Qazaqstan transshekaralyq qylmysqa, esirtki tra­fıgine jáne zańsyz kóshi-qonǵa qar­sy kúresti úılestirý úshin arnaıy keńes qurýdy da usyndy. Qazir EQYU keńis­tigindegi senimsizdik «syzattary» da jekelegen elderdiń arasynda alaýyz­dyq týdyryp otyr. Bul keleńsizdiktiń óńir­lik jáne jahandyq ahýalǵa keri yq­pa­lyn tıgizip otyrǵany taǵy ras. Sosyn keshegi halyqaralyq qarjy daǵdarysy jahan elderiniń jaqyn bolashaqty boljaýda bosań ári dármensiz ekenin kórsetti. Astana Sammıtinde osyny ashyq aıtqan Nursultan Nazarbaev EQYU-nyń Astanadan túrli ekonomıkalyq qaýipter­di baqylap, boljap, suryptap otyratyn ortalyǵyn ashýdy usyndy. Bul da Uıym tarıhynda buryn-sońdy kóterilmegen tyń ıdeıa edi. Al eger Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵa bol­maǵanda, Alataýdyń arǵy betindegi aıyr qalpaqty aǵaıynnyń taǵdyryn qazir kózge elestetýdiń ózi qıyn. Sebebi, osy eldegi turaqtylyqty qamtama­syz etýge tóraǵa retinde Qazaq eli eren eń­bek sińirdi. Ári kómektesip qana qoımaı, Uıymǵa múshe elderdiń nazaryn osy problemaǵa aýdardy. Sammıttiń úshinshi jalpy otyrysy aıaqtalǵan soń, delegattar Astana Dek­la­ra­sııasynyń mazmunyn uzaq talqy­la­dy. Aty eýropalyq bolǵanymen, bul álem elderi­niń saıası, ekonomıkalyq-ekologııa­lyq já­ne adamı qundylyq­taryn bir salaǵa to­ǵys­tyrǵan kúrdeli qurylym. Sam­mıt aqy­ry Uıymnyń ba­ǵytyn aı­qyn­dap, túıit­kil­di máseleniń basyn ashty. Sóıtip, kún demeı, tún demeı ju­mys istegen Sammıtke qa­tysýshylar qyzý talqydan soń, tún o­r­ta­synda qaýip­siz­dikke qatysty 13 bólim­nen turatyn Astana Deklarasııasyn bir­aýyz­dan maquldady. Bul, sóz joq, azat Qazaqstannyń tarıhynda altyn áriptermen jazylǵan tarıhı mańyzdy qujat bolyp qalmaq. Aıbek QOBDABAI, jýrnalıst. Maqal-mátelder Otan eldiń anasy, El erdiń anasy. Otansyz adam – Ormansyz bulbul.   Kisi elinde sultan bolǵansha, О́z elińde ultan bol.   Kisi elinde kúrkiregenshe, О́z elińde dúrkire.   Aqqý kólin ańsaıdy, Adam týǵan jerin ańsaıdy. Otan úshin kúres – Erge tıgen úles.   Irgesi berik eldi Jaý ala almas, Aýzy bir eldi Daý ala almas.   Otan úshin otqa tús – Kúımeısiń. Otanyn súıgen otqa janbaıdy, Sýǵa batpaıdy. Otandy súıý – otbasynan bastalady. Esi bar jigit elin tabar, Esi joq jigit jattyń otyn jaǵar. Adam otanyn izdeıdi, Qoı qotanyn izdeıdi. Qurtaqandaı torǵaı da О́z uıasyn qorǵaıdy. Egilmegen jer – jetim, Elinen aıyrylǵan er – jetim. Týǵan jerdiń kúni de ystyq, Kúli de ystyq. Týǵan jer – tuǵyryń, Týǵan el – qydyryń. Elinen bezip, elsizde ólgenniń, Eki kózin qarǵa shuqıdy.   Saǵynyshqa toly segiz jyl Ultym grek bolǵanymen, qazaq jerinde meniń ata-babalarymnyń besinshi ur­paǵy turyp jatyr. О́zim Sandyqtaý aý­da­nyndaǵy Balqashyn aýylynda týyp-ós­tim. Bul – tabıǵaty tógilip turǵan kórkem ólke. Adamnyń jaraty­ly­syn­daǵy ádemi­lik­ke qush­tarlyqtan shyǵar, munda jıyrmadan astam ult pen ulys­tyń ókili jarasa top­tasyp, bir-birine baýyrlasyp, ynty­maqty kún keshýde. Bizde bólektep, bóle-jarý degen bolǵan emes. Mundaǵy basty dáneker óner ekendigin bala kúnimnen sezinip óstim. Balabaqshada, mektepte san ulttyń balasy sap túzep, ártúrli halyqtyń án-jyryn horǵa qosyp shyrqaıtynbyz. Úlkender ja­ǵynyń toı-tomalaǵy osy ádispen kóńildi ótip, aýyl­dastarymdy burynǵydan da ja­qyn­dastyra túsetin. Bizdiń otbasymyzda ártúrli maman­dyq pen kásip ıeleri bar. Adal eńbektiń arqa­synda nápaqa taýyp, abyroı jınap júr. Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy kezeńin­degi qıynshylyqtar jurtshylyq­ty dúr silkindirip, shıryqtyrdy, jına­qy­lyqqa bastady. Sondyqtan da qııýy qashqan tirshilik, júdeý kóńilden adamyz. Kelinshegim Alla Rybalko ekeýmiz tórt bala ósirdik. Men óner adamy retinde rýhanı tur­ǵy­daǵy mańyzdy jumystyń ortasynda bolǵanymdy maqtan etemin. Mektepten keıin Kókshetaýdaǵy mýzyka mektebin trýba klasy boıynsha bitirdim, Shym­kent­t­egi mádenıet ınstıtýtyn támam­da­dym. Oń­tús­tikte oqyǵanda qazaq tilin bir kisideı meńgerdim dep aıta alamyn. Mádenıet úıiniń qatardaǵy mýzykanty­nan aýdandyq mádenıet jáne til bólimi­niń bastyǵy dárejesine deıin kóterildim. Sandyqtaýda etnomádenı birlestikter, halyqtyq ataq­taǵy óner ujymdary quryldy. Sóıtip júrgende, 2003 jyly Gre­kııa­ǵa, tarıhı otanyma qonys aýdardyq. Aýdan­dyq mádenıet bóliminiń ádiskeri bolyp isteıtin zaıybym Alla qarsylyq tanytpa­dy. Jal­py, biz qınalǵannan kósh­ken joq­pyz. Ol kezde Qazaqstan qýatty damý ar­na­syna tús­ken. Meniń tosyn sheshimimdi óner adamy­nyń qııal ǵalamynyń qanattanýy deý­ge bo­la­tyn shyǵar. Bastapqy oıym el as­tanasy Afınada turyp, aıtýly óner or­da­laryna aralasyp, qal-qaderimshe Qazaq­stanymdy sheteldikterge tanystyrý bola­tyn. Biraq, munyń aıryqsha qıyn ekendigin otbasy­my­z­ben segiz jyl sonda turǵanda uqtyq. «Kóńildegi kók dónen» de yrqymyzǵa kóne qoımady. Ottaı ystyq saǵynysh shar­­pyǵan jyldar deýge keledi. Bala­larym da kóndige almady. Men qury­ly­s­ta jumys isteýge májbúr boldym. О́ner adamy úshin munyń qanshalyqty aýyr­ly­ǵyn túsindirip jatý artyq. Aqyry elge oralýdyń qujat­taryn daıyndaýmen biraz jyl ótkizip, bıyl Kókshetaýǵa qaıta kóship keldik. Qa­zaq­stan azamattyǵyn alyp, qazir «Kókshe­taý» máde­nıet sara­ıy­nyń orkestrinde ju­mys istep júrmin. Biz úı-jaıymyzdy, dú­nıe-múl­ki­mizdi tú­gel satyp ketkendikten, turmystyq jaǵ­daıymyz burynǵydaı bol­m­aǵanymen, onyń da túzeletindigine senemin. Eń bas­ty­sy, týǵan eldiń qushaǵynda, jan-dú­nıemdi túsinetin dos-jarannyń ortasyndamyn. Meni otandastarymnyń el Táýelsiz­digi­niń 20 jyldyǵyn eren tabystarmen qarsy alýdaǵy qulshynysy, Qazaq­stan­nyń álem­dik qoǵamdastyqtaǵy qaryshty qadamdary qýantady. Syrtta júrgenimde Elbasymyz týraly jyly lebizder estip, kóńilim kókke kóterilip qalatyn. Men osy eldiń perzentimin! Qaryzym da, pa­ry­zym da kóp. Dál qazir osy baǵyttaǵy qýatty saptyń qata­ry­na qosylǵanymdy maqtan etemin. Ilıa ChAPANIDI, mýzykant. Aqmola oblysy.