Oı aıdyny tereń tolǵanystar (Esse)

1

Erte ǵasyrlarda Shyǵysta «Sóz kitaby», «Oı kitaby», «Tárbıe kita­by», «Amanat kitaby» degen aıtýly eńbekter bolǵan. Solardyń kóbi búgin­gi kúnge jetti.

Ibn-Sınanyń «Em kitaby», Iаsaýı­­diń «Dıýanı hıkmeti», Ámir Te­mir­diń «Amanaty», Keı-Qaýys patsh­anyń «Qaýysnamasy», Han-temir jazǵan «Hýmaıýn qaǵıdalary», Muhammed Ba­byr­­dyń erkin jazbalary, Nızamıddın Shamıdiń «Zafar­namasy», túrki qa­ǵan­­darynan qalǵan «Buı­ryqnama», Shyń­­­­­ǵys­hannan qal­ǵan «Bilik», Rýz­be­han qaldyrǵan «Súlik ál-múlik» (patshalardyń is-áre­ket­teri), Shámil týra­ly «Daǵystan qylyshtarynyń jar­qyly», Abaıdyń «Qarasózi» sonyń dáleli.

Jetpeı joǵalǵandary qanshama? Ar­naıy joıylǵandary qanshama? Biz bilmeıtin qoımalarda ǵasyrlar boıy tunshyǵyp jatqandary qanshama?

XXI ǵasyrda Halyqaralyq Abaı klýbynyń «Amanat» kitaphanasy Qazaq­stan Respýblıkasynyń Pre­zıden­ti Nursultan Nazarbaevtyń «Aqyl-parasat kitabyn» oqyrmanǵa usyn­ǵan bolatyn. Biz sol kitap týraly oı túzeýdi jón kórdik.

Oı tolǵanysqa toly kitapty oqý, sanaǵa sińdirý keleli rýhanı mektepten ótýmen birdeı. Bul kitaptaǵy oı-tolǵanys seni búkpesiz shyndyqqa to­ly keńistikke jeteleıdi. Seniń boıyń­nan jeldeı jyldam ýaqytqa tózip berer asa qýatty kúshti talap etedi. Ýa­qyt pen keńistikti birdeı qam­typ ıge­re alǵan kitaptar ǵana asa qundy shy­ǵar­malardyń sanatyna qosylmaq.

«Aqyl-parasat kitaby» oı aıdyny tereń kitaptardyń qatarynan.

Bul kitap – adam taǵdyry týraly kórkem shyǵarma emes, tizbektelip tús­ken adam oıynyń bulqynysyna ba­ǵysh­talǵan oı álemi. Adam oıynyń endi ǵana sáýle shashqan tańǵy nurdaı jarqyraǵan beıne sýreti.

Durysy, adam oıynyń sýreti.

Jandy sýret.

Kúrsindirer, kúldirer, kúızelter, tam­sandyrar sýretterge toly tolǵa­nys­­ty sóz álemi.

«Aqyl-parasat kitabyn» adam aqy­lynan adasýǵa shaq qalǵan HHI ǵasyrda ulan-ǵaıyr Deshti Qypshaq dalasynda derbes memlekettiń qabyrǵasyn qa­laǵan, Nursultan Nazarbaevtyń ala tań­nan qara buıra túnge deıin damylsyz oıǵa bókken tirlik qamalynyń, «qa­ra terdi tókken, qyzyl qandy jú­girt­­ken» rýhanı tynys-tirshiligi dep bil­gen durys.

«Aqyl-parasat kitaby» eren tulǵa­nyń qara basynyń qamyn emes, týǵan eliniń baqytyn ańsaǵan tolassyz oı kerýeni. Qazaqty qalaı órge súırep shyǵarsam degen úkili úmit pen qalyń kúdikke toly ashyq tolǵanys.

Namys tolǵanysy.

Rýh tolǵanysy.

Jeńe de bilgen, jeńile de bilgen pende tolǵanysy.

Jańyla bilgen jaq, súrine bilgen tuıaq tolǵanysy.

Asyly, adam týraly Ana-Jerden tý sonaý Ǵaryshqa deıin tartylǵan úzdiksiz oı tizbegi.

Al dál osyndaı alasapyran zamanda, qııamet tolǵanystarmen jandy qınaý, Alla taǵala tańdaǵan tulǵa ǵana bekiner táýekel.

Sol táýekelden tartynbaýdy Nursultan Nazarbaev hosh kóripti. Yqy­­lym zamandardan beri ata-baba­­la­rymyzdyń kóńili sengeni de, jany qalaǵany da táýekel tirlik bol­ǵan. Elbasy sol tynymsyz joldy tań­dapty.

Sanany sandaltar oılardy bir júıege jyıý qansha qıyn bolsa, oı tolǵanysqa toly kitap týraly oı aıtý onan da ótken qııamet, asyly azap desem bolar.

Áýeli kitap sózine jol bereıik, oqyr­man.

«Bul dúnıede bizdiń bir ǵana Ota­nymyz bar. Ol – táýelsiz Qazaqstan».

«Otany joq adam – tamyrsyz, tur­­laý­­syz qańbaq sııaqty».

«Otanshyl bolý – óz Otanyńdy shyn júrekten súıý, ózińe jáne óz halqyńa rııasyz senip, qoǵamǵa qyz­met etý. Biraq Otanyńnyń tarıhyn, ana tilińdi, shyq­qan tegińdi bilmeı naǵyz otanshyl bola almaısyń».

«Mende týǵan elimdi damyǵan el­der­­diń sanatyna qosýdan asqan maq­sat joq».

«El bolý úshin ulttyq rýh, ult­tyq qa­sıet jáne ulttyń ózine degen nyq seni­mi bolýy qajet».

Nursultan Nazarbaev halqynyń san-salaly tirlik aıasyn jiti zerde­leıdi. Perzenti retinde de, Prezıdenti retinde de halqynyń búgini men erteńin qatar órbitip, ótkenin jınaqtap, to­lyq­tyryp otyrýdy azamattyq salty qylyp ustanǵan. Bul iri tulǵalar ǵana bekiner tastúlek minez. Elbasynyń oı aıasy qashanda keń, qashanda tereń bolýy kerek ekenin osy kitap rastap bergendeı. О́kinishke qaraı baba­lary­myzdyń jazǵandaryn saqtaı al­maı, kóbine ıelik te jasaı almaı, jat­tyń qolynda qaldyryp ketip otyrdyq. Joǵalǵanymyzdy joqtaýǵa, asylymyzdy saqtaýǵa salaqtaý halyq ekenimiz ras.

Abylaı han men Kenesary hannyń oı aıasy da, sóz aıasy da bizderge er­kin jet­­peı jolda qaldy. Shoqan, Maham­bet, Abaı eńbekteri de bizge túgel jet­ken joq.

Qazaq tarıhynyń betteri alym-ju­lym jyrtylǵan, keı taraýlary bútindeı túbimen julynǵan eskerýsiz qal­ǵan kóne kitapqa uqsaıdy. Bul qazaq tarıhynyń ǵana emes, bútindeı túrki halyqtary tarıhynyń tas-talqan bolǵan, asyly oırandalǵan beınesi.

Orys patshaıymy II Ekaterınanyń «Túrki halyqtary týraly de­rek­terdi tarıhtan joıyńdar. Kitap­taryn órteńder. Olarǵa ertede kim bolǵan­daryn esterine salmańdar. Eske sala berseńder, olar álemdi taǵy bir jaýlap alýlary múmkin. Jaýlaıtyn bolsa, bizge aıanysh bolmaıdy», degen sózi bar. Sonan da túrki sıvılızasııa­sy týraly derekterdiń bári aıaýsyz qurtylǵan.

2

Eki júz tomdyq «Amanat» kitap­hanasynda túrki dúnıesi, túrki álemi atoılap rýhanı bolmysyn kórsetedi. О́zge órkenıetti memleketter qulaq as­paǵan, jandaryna darytpaǵan túr­ki ádebıeti erekshe tereńdigimen, adam­­gershilik bıigimen ǵasyrlar qoı­naýynan daýys kóteredi.

Alystan talyp jeter sol sózderge qulaq asaıyq, oqyrman.

Anaharsıs

(shamamen b.z.d. 555 jyl)

Seniń sengeniń –

Sybyzǵy syrnaı men aqshaly

ámııa­­­­nyń,

Meniń sengenim – sadaq pen jebe.

Sondyqtan da sen – saýyqshyl

dúnıeniń qulysyń,

Al men – erkin azamatpyn ...

Qarluq Kegmener Úlgeuly

(b.z.d. 760 jyl)

Shyǵystan kelgen qorqaýlar

tonaý­da týǵan jurtymdy,

Qutqarar shara taba almaı,

júregim meniń bulqyndy.

Tonykók

(VII ǵasyr)

Aty, dańqy óshpesin dep,

Túrki halqy úshin

Tún uıyqtamadym,

Kúndiz otyrmadym

Qyzyl qanymdy tóktim.

Qara terimdi aǵyzdym

Kúsh-qýatymdy aıamadym

Inim Kúlteginmen birge

О́lip-tirilip jerdi ulǵaıttym.

Ábý Nasyr ál-Farabı

(X ǵasyr)

Zııaly az bir tutam tirshilikte,

Ákimdikke kúllisi júgiredi.

Kókirekpen sezinip, kúrsinip kóp,

Janym meniń túrshigip, túńiledi.

Mahmut Qashqarı

(XI ǵasyr)

О́zgerdi zaman kúımeli,

Parasatty oı sıredi,

Estini esikke súıredi,

Bilimsiz zulym basshy bop.

Qoja Ahmet Iаsaýı

(XII ǵasyr)

Jalmardaı jutqynyna

jarty álemdi,

Qumarym ishpek-jemek arta berdi.

Sazaıyn Sum qulqynnyń

tartam endi,

Betim joq Hazretke qalaı

baram?!.

Kórmeı me tańda Mahshar

zarymdy Alla,

Kóz tikse tarazyǵa tartylǵanda -

Qylmysym bastan

asyp-artylǵanda,

Betim joq, Hazretke qalaı

baram?!.

Ahmet Iúginekı

(XII ǵasyr)

Adamgershilik – úı, qarapaıym­dylyq­

onyń irgetasy sııaqty.

Paıdasyz egesten,

orynsyz kúlki­den­ saqtan.

Mahambet

(XVIII ǵasyr)

Arǵymaqtyń balasy

Az ottar da kóp jýsar –

Talaýdan tatqan dámi bar.

Azamat erdiń balasy

Az uıyqtar da kóp jortar –

Dushpanǵa ketken kegi men

Barymtaǵa túsken maly bar.

Solarǵa ilese uly vengr qypshaǵy daýys qosady.

Shandor Petefı

(XVIII ǵasyr)

Qaıda ketken madıardyń qýaty?!

Qas-dushpanyn óz qanyna jýatyn?!

Álde bizder jasyqpyz ba? Analar –

taýsylǵan ba qaısar uldar týatyn.

Bunyń bári zamanalar qoınaýynda umyt bolǵan túrki dúnıesiniń jan aı­ǵa­ıy.

Namys oty.

Rýh syry.

Babalar úni.

3

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­­­den­ti halqynyń ótken qanquıly tarıhyn da, sózderi halqyna tolyq jetpeı qalǵan áýlıeleri men handarynyń óksikti ómirlerin de jaqsy biledi.

Sonan da kóne zamandaǵy kóne babalarymyzdaı Nursultan Nazarbaevtyń isi – sóz, sózi  is bolyp qalyptasqan. Ol týraly Prezıdent bylaı dep oı kesedi:

«Men eshqashan qoldan kelmeıtin iske ýáde bergen emespin, al ýáde bergen ekenmin, oryndap bolǵansha janym tynym kórmegen».

Bul jaýapty adamnyń jaýapty sózi. Elbasy solqyldaq bolsa, eli qandaı bolmaq?!. Elbasyna márttik pen ójettik, aqyl men parasat jarasady.

«Qazaqfılmde»: «Bizge ójet uldar qajet. Solardy tárbıeleý kerek»,  dep aıtqan sózinde arman turǵan.

О́mirdegi aqyl-parasaty, saıasattaǵy ádis-amaly, basyna bitken kisilik minezi Nursultan Nazarbaevty álemdegi salıqaly saıasatkerlerdiń qataryna qosty. Týa bitken márt minez, erekshe baıqampazdyq Elbasynyń adamdyq kelbetin aıqyndaı túsken. Álemniń qaı basshysy bolsa da, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń syrǵa toly bet-júzin, baıyptap aıtar kemel oıyn, qashanda ashyq pikirtalasqa atoılap shyǵar jankeshtiligin erekshe qurmetteıdi. Prezıdenttiń adam­gershiligine, kóńiliniń aqtyǵy men ashyqtyǵyna kúmán keltirmeıdi. Elbasynyń ózi de eshkimdi alalamaı, barlyǵyna birdeı taza yqylaspen, shyn peıilmen berile syrlasatynyn qaı-qaısy da jaqsy biledi.

Nursultan Nazarbaev alyp Qytaı men ımperııa qurýdy ańsaǵan Reseı ortasynda synadaı enip siresip jatqan Deshti Qypshaq dalasynyń óz oıy, óz armany, óz tirshilik aıasy bar ekenine ózgeniń kózin jetkizdi. Bes qurlyqtyń halqyndaı, qazaq halqynyń qany da qyzyl, jany da taza, oıy da ashyq, tileýi de anyq ekenin moıyndatty.

 «Aqyl-parasat kitabynyń» basty ereksheligi kelisti oı qudiretinde. Osy­ǵan oraı kóne Shyǵys ǵulamala­rynyń biri aıtqan sóz eske túsedi.

«Kámil aqyl turǵysynan zerdelep qaraǵanymda, sózden asyl, sózden asqaq eshnárse taba almadym. Sózden artyq kúsh bolǵanda, Alla taǵala ony Paıǵambaryna bildirgen bolar edi», degen.

At tuıaǵynan jaratylǵan qazaq úshin sózden qýatty, sózden asyl qudi­ret bolǵan emes. Babalarymyz jyǵyl­ǵandy sózben kótergen, jylaǵandy sózben jubatqan, dushpandy sózben toqtatqan.

Sóz – dertke dármen bolar em, jas­qa ulaǵat bolar tárbıe, keleshekke amanat qylyp qaldyrar asyl mura.

Sóz óneri qazaqtyń qanyna sińgen taýsyl­maıtyn baılyq.

Jastaıynan tamyry tereńde jat­qan túgesilmeıtin qazaq oıynyń qaza­nynan sýsyndaǵan qazaqtyń dara uly Nursultan Nazarbaev sózdi tústep te, salmaqtap ta, astarlap ta tanıdy. Sóz qasıetin tanyǵan adamnyń jany da, ary da taza bolýy keregi belgili.

Ana-Jerde ýaqyt pen keńistik synynan qara úzip dara shyǵar jandary aqıqatqa sýarylǵan sanaýly tulǵalar bar.

Uly jazýshylar men uly kitaptar ýaqyt ótkelinen suryptalyp ótkende, uly jazýshynyń emes, uly kitaptyń aty qalǵanyn durys sanaımyn. Esińizge túsireıin, oqyrman:

«Soǵys pen beıbitshilik», «О́li jan­dar», «Qarasóz», «Aǵaıyndy Kara­mazovtar», «Abaı joly», «Gamlet», «Shaǵala», «Tynyq Don», «Mobı Dık», «Shal men teńiz» – bul tizim kóp te emes. Biraq mundaı asyl tizim bary aqıqat. Sol tizimdi men ylǵı sanamda ustaı­myn. Sen de ony sanańda ustap baq, qadirli oqyrman.

«Qarasóz» kitabynan:

Men kórdim dúnıe degen

ıttiń kótin,

Jep júr ǵoı bireýiniń bireýi etin

Oıly adamǵa qyzyq joq

bul jalǵan­da

Kóbiniń syrty bútin, ishi tútin.

Abaı babamyzdyń osy sózderine Nursultan Nazarbaevtyń tegeýrindi oı legi ilesedi.

«Aqyl-parasat kitabynan»:

«Qazaqtyń uly bolsań, qazaǵyńa janyń ashysa, qazaqtyq namysyń bolsa, qazaqtyń dúnıe jalǵandaǵy jalǵyz memleketiniń ósý, kórkeıý, nyǵaıý jolynda janyńdy syǵyp, qara terińdi tógip eńbek et. Jerdiń de ıesi, eldiń de ıesi óziń ekenińdi umytpa!»

«Daýy taýsylmas eldiń jaýy da taý­sylmaıdy».

«О́ser eldiń balasy armanshyl bolsa, ósher eldiń balasy janjalshyl bolady».

«...Otandastarymnan bólek ýaıymym da, olardan bólek qaıǵym da joq. Neni bolsa da elmen birge kóremin, el­men birge tózemin, elmen birge jeńe­min».

4

Tán joly ólsheýli, jan joly ól­sheý­­siz. Kók aspannyń astynda máńgi esh­teńe joq.

El de.

Jer de.

Adamzat ta.

Báriniń ǵumyry shekteýli. Báriniń taǵdyry aspanda anyq jazýly. Biraq qaı halyq bolsa da óz eliniń máńgi jasaǵanyn qalaıdy. Táńirden sony tileý etedi.

Ana-Jer adamzat balasy úshin beket ekenin ál-Farabı babamyz sonaý H ǵasyr­da aıtyp ta, jazyp ta ketken.

Sol bekette Ana-Jeri úshin, Adam­zat balasy úshin, Týǵan halqy úshin, Ana tili úshin, jandaryn shúberekke túıip eńbek etken otanshyl tulǵalar týady. Solardyń legi taýsylmasyn.

Sol Ana-Jerdiń baqyty úshin ǵumyr­­laryn sarp eter halyqtyń ójet ul-qyzdarynyń legi de sarqylmasyn.

Sol Ana-Jerge Táńirim adal aqyn­dar men kózsiz batyrlardy jiberýin de toqtatpasyn.

5

Dál osyndaı ǵaryshtyq rıtm tolas tappaı qozǵalar bolsa, Ana-Jerde ǵumyr keshken Uly tulǵalardyń esim­deri el esinde máńgi saqtalady.

Adamzat oıynyń kemeldiligi kemi­mese, órbı óse beretin bolsa, Ana-Jer­de dúnıege kelgen oıshyl kitaptar óshpeı­tin máńgi oıaý oı muhıtynda erkin terbeletini aıdaı aqıqat.

Adamzat balasy sol kúndi jaqyn­datý úshin janyn salýyn doǵarmasyn.

Sonda ǵana eli úshin eljiregen teń­dessiz tulǵalar el esinen ajyramaıdy.

Sonda ǵana uly kitaptar ólmeıdi.

Halqyna máńgi ǵumyr tilegen Kon­fýsıı edi, sol qasıetti oıshyldyń tileýi Qytaıdyń aspanynda aıdaı jar­qyrap janyp tur.

Qaı halyq ta sol aspanǵa qyzyǵa da tańdana qaraıdy.

Al men derbes eldiń dara kóseminiń tynymsyz aýyr oılarǵa toly «Aqyl-parasat kitabyn» álemniń uly oıshyldary men jazýshylarynyń kóshine qosyp jiberip, sońynan aq tileý tilep qarap turmyn.

Asyl Ana-Jerdiń bir tóri Deshti Qypshaq dalasyna máńgi ǵumyr tileıik, asyl qazaq jurty.

Ana-Jer úshin, Ana-Otannyń namysy úshin ólimge bas tigýge qashanda daıyn tur; ol úshin qorǵanba da, qoryq­pa da.

Ol aq ólim!

Ol Alla taǵalanyń saǵan arnaǵan qasıetti syıy ekenin bil!

Sen sony uq, ardaqty qazaq oqyrma­ny. Sol oıdy júregińe jetkizip baq!

Qudaı taǵala bizdi óz elimizde qul bolý­dan saqtasyn.

Mynaý almaǵaıyp satqyn zamanda japa-jalǵyz qalǵan kezińde, mújilgen qara dıvannan basyńdy kóterip kitap sóresine qolyńdy sozasyń, árıne Al­tyn Sórege. Qolyńa sol sóredegi qaı kitap tússe de qatelespeısiń, batyl ash ta oqı ber, bul seniń rýhyńdy shyń­daıtyn, namysyńdy qaıraıtyn, ar­manyńdy asqaqtatar asyl sózder. Sol Altyn Sóreden «Aqyl-parasat kitaby» da alaqanyńyzǵa qonar. Sol sátti qapy jiberip alyp júrme, oqyrman dep oı terbegen, qazaqtyń bolashaǵynyń nurly bolýyna ımandaı sengen –

Rollan SEISENBAEV

Jıdebaı, Deshti Qypshaq dalasy