Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda «2018 jyl –elordamyz Astananyń 20 jyldyǵyn atap ótetin mereıtoıly jyl. Bas qalamyzdyń qalyptasýy jáne Eýrazııanyń mańyzdy damý ortalyqtarynyń qataryna qosylýy – barshamyzdyń ortaq maqtanyshymyz» dedi. Álbette, kez kelgen qalanyń halyqtyń alǵashqy qonystanýyna, irgesiniń qalanýyna jáne qalyptasyp damýyna baılanysty tamyrly tarıhy bolady. Astananyń kóne kómbedegi jádigerlerimen hattalǵan túp-tamyry Bozoq, Qaraótkel sekildi mádenı oshaqtardan bastalatyny, bergi bekinis bolǵan kezeńinde Han Keneniń atoı salǵany, HH ǵasyrda odaqtyq tyń ıgerýshilerdiń kindik qalasy atanǵany belgili. Keńestik Selınograd, keıingi qazaqstandyq Aqmola qalasyna astana mártebesi men ataýynyń birge berilip, táýelsiz el tusynda tuǵyrly elordaǵa aınalýy shyn máninde osyǵan deıin oblys ortalyǵy qyzmetin atqaryp kelgen shaǵyn shaharǵa endigide elimizdiń túkpir-túkpirinen, shet memleketterden kelgen turǵyndardyń shoǵyrlanýyna, olardyń jańa qonysqa ornyǵýyna jol ashty.
Eger elorda bolyp enshisin bólek alyp shyqqan 20 jyl burynǵy ýaqytqa kóz salsaq, 1998 jyly qalanyń jalpy aýmaǵy 300 sharshy shaqyrymdy ǵana quraǵan eken. Búginde úsh esege jýyq ósken qalanyń jalpy aýdany 799 sharshy shaqyrymnan asty. Sáıkesinshe halqynyń sany da 3,4 esege ulǵaıdy. Qazaqstan Prezıdentiniń 1997 jylǵy 20 qazandaǵy Jarlyǵymen jańa astana bolyp habarlanǵan kúnnen bastap halyq sany 730 072 adamǵa ósti. Iаǵnı, 1998 jyldyń basynda 300 505 adam ǵana turatyn elorda halqy jıyrma jyl ishinde 2018 jyldyń basyndaǵy kórsetkishke saı 1 032 475 adamǵa deıin kóbeıdi. Ákimshilik bólinis boıynsha aıtarlyqtaı ósim qaladaǵy Almaty aýdanyna tıesili, bul aýdan boıynsha halyq sany – 379,2 myń bolsa, Saryarqa aýdanynda – 317,8 myń, al Esil aýdanynda 183,9 myń adam turady. Sondaı-aq bıyl 27 aqpanda qurylǵan Baıqońyr aýdanynda 211 myń turǵyn bar.
Osydan eki jyl buryn Saıda esimdi sábıdiń Astananyń mıllıonynshy turǵyny bolyp dúnıege kelgeni belgili. Qaladaǵy №1 perınataldyq ortalyqta ómir esigin ashqan sábı qalanyń qarapaıym turǵyndary, Astana REK elektr jóndeýshisi Oljas Muhamedııar men №9 balabaqshanyń tárbıeshisi Araılym Muhamedııardyń tuńǵyshy. Megapolıske aınalǵan elordanyń mıllıonynshy turǵynyn Elbasynyń ózi quttyqtap, shahar basshysynyń jas otbasyǵa páter kiltin tabys etkeni este. Mıllıonynshy turǵynnyń anasy Araılymmen sóıleskenimizde, ol qulynshaǵynyń ósip kele jatqanyn, kúzde ózi eńbek etetin balabaqshaǵa berýdi otaǵasymen birge josparlap otyrǵanyn jetkizdi. Qostanaıdyń týmasy Oljas pen Pavlodarda týyp-ósken Araılymnyń elorda turǵyny atanǵandaryna on jyldan astam ýaqyt ótken eken. Qos jastyń Astana tórinde shańyraq kótergen soń shattyqtary da eselene tústi. Araılym qala ákimi Á.Isekeshev K.Baıseıitova atyndaǵy kósheden syılaǵan páter ózderine qutty qonys bolǵanyn aıtyp, elordanyń baqytty otbasylary kóbeıe berýine, shahardyń kórkeıe berýine tilektestigin bildirdi.
Adam kapıtaly alǵa shyqqan ýaqytta halyqtyń ósimimen birge sapalylyǵy da mańyzǵa ıe. Máselen, ár astananyń nemese qalalardyń ózderine tán ereksheligi bolatyny jasyryn emes. Bul jaǵdaı syrttan kelgen meımanǵa birden sezilip turady. Aıtalyq, Nıý-Iork, Parıj, Tokıo, Beıjiń sııaqty iri qalalar turǵyndarynyń mádenıetinde de ózindik órnek, máner, bolmys ereksheligi baıqalady. Bul rette astanalyqtardyń da qatań tabıǵı ortaǵa qaramastan meımandos, qonaqjaı qasıeti qalyptasyp úlgerdi deýge bolady. О́ıtkeni Astana – búginde iskerlik pen qaınaǵan eńbektiń de ordasy. Astana qalalyq statıstıka departamentiniń basshysy Qundysbek Ábdirásilovtiń aıtýynsha, jyl basyndaǵy kórsetkishke sáıkes, qalada eńbekke qabiletti turǵyndardyń úlesi basym. Olardyń jalpy esebi 652 339 adamdy quraıdy. Bul qala halqynyń 63,3 prosentine teń. Sondaı-aq elorda jastar shaharyna aınaldy. Búginde turǵyndardyń ortasha jasy 29,6 jasty quraıtynyn eskersek, naǵyz eńbek qazanynda qaınaıtyn turǵyndardyń belsendiligi men áleýetin tanı túsemiz. Al qala halqynyń bir sharshy shaqyrymǵa ornalasý tyǵyzdyǵy 1289,8 adamdy qurap otyr.
Búginde baǵanaly ordadaǵy ult pen ulystar arasyndaǵy basymdyq memleket quraýshy ultqa tıesili. Qazir qalada qazaq ultynyń úlesi 805 718 adamǵa jetti (78,2%). Al orystar – 138 175 (13,4%), ýkraındar – 14 176 adam (1,4%), tatarlar – 11 624 adam (1,1%), ózbekter – 10 642 adam (1,0%), nemister – 9 243 adam (0,9%). Jalpy halyqtyń tabıǵı qozǵalysy boıynsha qarasaq, 20 jylda Astanada 281 069 bala dúnıege keldi. Bul respýblıka óńirleri arasyndaǵy toǵyzynshy kórsetkish. Elordada 4,5 myńdaı «Altyn alqaly», «Kúmis alqaly» analar turady. Sondaı-aq bul jyldary 124 900 neke tirkeldi. Osylaısha, 1998 jylǵy tirkelgen nekeniń sanynan 6,4 esege artyp otyr (1 794 neke). Halyqtyń kóshi-qony boıynsha 1998-2017 jyldary aralyǵynda elordaǵa 1 010 967 adam kelip, 480 665 adam ketken, al kóshi-qonnyń ósimi 530 302 adamdy qurady. Mektep sany 57-ge kóbeıip, barlyǵy 105 orta bilim berý oshaǵy jumys isteıdi. Qalada daryndy balalarǵa arnalǵan úsh mektep – fızıka-matematıka baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebi, Nazarbaev zııatkerlik mektebi jáne Astana halyqaralyq mektebi zııatker urpaqtyń jańa býynyn tárbıeleýde.
Memleket basshysynyń boljamynsha, 2050 jylǵa deıin Astanada 2 mıllıon halyq turýy tıis. Demograftar men qala bıligi bul maqsatqa jetýge negiz bar ekenin aıtady. Eń bastysy, qala aýmaǵymen birge jumys oryndary da, ekologııalyq tazalyq sharalary da arta túsýi, halyqqa qolaıly orta qalyptasýy qajet. Osyǵan oraı qala ınfraqurylymymen birge aqyldy ult turatyn aqyldy qala qurýdyń da mańyzy zor. Bul baǵytta qaýipsizdik, áleýmettik qorǵaý, jasyl energııa, kólik haby jáne ınnovasııany damytý Astananyń Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy ózindik tól strategııasyna aınalmaq. Munyń bári aldaǵy ýaqytta da shaharda adamǵa qajetti ıgilikterdiń shoǵyrlanýy arta túsetinin baıqatady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»