Qazaqstan armııasy. Ol osylaı qurylǵan edi

Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, áskerı ǵy­lym­dar doktory, professor, Reseı Federasııasy Áskerı ǵylym akade­mııasynyń korrespondent múshesi Kım SERIKBAEV – sonaý 90-shy jyl­dar­dyń basynda egemen elimizdiń Qarýly Kúshterin qurýǵa belsene qatysqan ardager aǵalarymyzdyń biri. Qaz basqan táýelsizdigimizdiń alǵashqy qıyn da kúrdeli kezeńinde jas memleketimizdiń irgesin bekiter, eldiń qurysh qalqany bolar jańa turpatty ulttyq ásker qurýdyń bel ortasynda júrgen qaıratker azamat áli de sapta. Almaty qalasy Medeý aýdandyq ardagerler uıymyna jetekshilik etedi. Biz táýelsizdiktiń berik qorǵanysyn qamtamasyz etken oqıǵalardyń osynaý belsendi qatysýshy kýágerine jolyǵyp, áńgimelesken edik. – Kım Serikbaıuly, sol kezdegi ahýal­dy eske túsirińizshi. Táýelsiz Qazaq­stannyń der­bes óz áskerin qurý jolyn­daǵy alǵashqy qadamdar qalaı jasaldy? – Ertedegi Rım ǵalymy, áskerı teoretık Kornelıı Tasıt: «Árbir uly istiń artynda qa­ýipsizdikke degen talpynys jatyr», deıdi. Uly oıshyldyń bul tujyrymy qazirgi zamanda da ózekti, ásirese, óz táýelsizdigin alǵan memleket úshin mańyzy zor. Elimizdiń Qarýly Kúshterin qalyptas­tyrý men damytý máseleleri áýelden-aq respýblıka saıası jáne áskerı basshylyǵynyń basty na­zarynda boldy. Bul máseleden elimizdiń jal­py jurtshylyǵy da shet qalǵan emes. Qarýly Kúshterge degen qyzyǵý­shy­lyq­tyń qyzýy áli de basylmaǵan syńaıly. Mysaly, bıylǵy jyldyń 27 qyrkúıegindegi «Respýblıka» gazetiniń №33 (209) nómirinde jaryq kórgen «S kem sobralsıa voevat Kazahstan?» («Qazaq­stan kimmen soǵysqa shyq­paqshy edi?») maqa­lasynda 19 jyl buryn oryn alǵan pikirtalas qaıta jańǵyrǵan. Eske sala keteıin, ol kezdegi pikirtalas ońaı bolǵan joq. «Egemen Qazaq­stan beıbit saıasat ustaıdy, sondyqtan da Qarýly Kúshterin ustaýdyń esh qajeti joq...» degen pikir sol jyldary aıtylǵan edi, sony jaqtaýshylar qazir de tabylýda. 1992 jyldyń basynda men jańadan quryl­ǵan Prezıdent Apparaty men Mı­nıstr­ler Kabıneti Qorǵanys bóliminiń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndaldym. Bólimge asqan jaýapkershilikti talap etetin jumys­tar júkteldi: burynǵy odaqtas respýblıkalar, sondaı-aq alys shet elderde ótip jatqan úderisterge baılanysty ǵylymı taldaý jumystaryn júrgizý; jas egemen memleket­tiń áskerı qaýipsizdigin qamtama­syz etý boıynsha tıisti usynystar daıarlaý mindetteri turdy. Bólimge tájirıbeli áskerı mamandar – zapastaǵy ofıserler shaqyryldy: Kárim Ábilǵazın, Rollan Qarataev, Ivan Ralov, Már­len Tynybekov, Petr Cherkashın jáne basqalar. Osy mamandarmen jáne Qorǵanys mınıstr­liginiń qyzmetkerlerimen birlese oty­ryp bólim aýqymdy da kúrdeli jumystardy oryndady. – Qazaqstan armııasyn qalyptas­tyrǵan alǵashqy ýaqytta negizinen qan­daı máse­lege kóńil bóldińizder? – Ol kezde eń basty degen úsh máseleni nazarda ustadyq. Olar: Qarýly Kúshter qury­lysynyń quqyqtyq arqaýyn qurý; áskerdegi kadrlar jetispeýshiligin sheshý; armııada júr­gizilip jatqan reformalardy ǵy­lymı negizdeý. О́kinishke qaraı, tipti ǵyly­mı dárejesi bar, pasıfıstik baǵytty ustanǵan keıbir adamdar­dyń yqpalymen atalǵan máseleler tóńireginde pikirtalas týyndady. Sol sebepti biz respýblıka basshylyǵymen keńese otyryp, elimiz­diń ulttyq múddesin qorǵaý sharalaryn qaras­tyratyn áskerı saıasat negizderin baıandaǵan maqala ázirledik. 1992 jylǵy 25 qarashadaǵy «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde «Qazaqstan­nyń Qarýly Kúshteri: problemalary men bolashaǵy» taqy­rybynda úlken maqala jaryq kórdi. Onda Qorǵanys mınıstrligi men Qor­ǵanys bóliminiń oı-pikiri baıandalǵandyqtan, oǵan S.Nurmaǵambetov pen meniń qolym qoıyl­dy. Búgin men sol maqalanyń mańyzdy yqpaly bolǵanyn aıta alamyn. Sebebi, sol jyly 19-25 jeltoqsan aralyǵynda elimiz­diń Joǵarǵy Keńesi alǵashqy Áskerı doktrınany jáne birqatar áskerı zańdardy talqylap, qabyldaýdy kún tártibine engizdi. 1992 jyly 8 jeltoqsanda Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaev Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy retinde kúshtik vedomstvolar quramalarynyń basshylary men komandır­leriniń alǵashqy jınalysynda: «Biz – egemen, táýelsiz memleketpiz, sondyq­tan qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesi ishki jáne syrtqy saıasatty qalyptas­tyrýdyń jalpy quryly­myndaǵy eń ózekti másele bolýy qajet. Sol sebepti bizge sany jaǵynan shaǵyn, biraq zamanǵa saı qarý-jaraqpen jabdyqtalǵan, jo­ǵary utqyr, bilimdi, egemen elimizdi qorǵaý múddesi úshin kez kelgen jaǵdaıda túrli is-qımylǵa daıar armııa qajet», degen kesimdi pikirin aıtty. 1992 jyldyń 16 jeltoqsanynda Elbasynyń osy pikirdi órbitken maqalasy respýblı­kalyq baspasózde jaryqqa shyqqan­nan keıin pasıfıstik pıǵyldaǵy pikirler biraz tynyshtalyp qaldy. – Qarýly Kúshterimizdiń quqyqtyq negizin jasaý oraıyndaǵy tabandy talpy­nystardy eske túsirińizshi? – Árıne, derbes Qarýly Kúshterdi qurý jáne damytý úshin áskerı qyzmetti, Otandy qor­ǵaýshylardy áleýmettik jaǵynan qorǵaý máselelerin tııanaqtaıtyn senimdi quqyqtyq baza talap etildi. Daıyndalǵan zań joba­laryn Joǵarǵy Keńeste talqylaý jáne olardy qabyl­daý óte kúrdeli jaǵdaıda ótti. 1992 jylǵy 21-22 jeltoqsanda «Qorǵanys jáne Qarýly Kúshter týraly» zań jobasyna qa­tysty meniń baıandamamnan keıin ás­kerı qaýipsizdikti qam­­tamasyz etý bo­ıynsha qar­jy­lan­dyrý sharalary qa­rastyrylǵan 19­­-baptyń mazmuny boıynsha qyzý pikirtalas bolǵany esim­­nen ketpeıdi. Bir­qatar depýtat­tyń oısyz qyzbalyqpen aıtqan «Armııa bizge nege kerek?» degen sııaqty pikirleri júıkege qatty tıdi. Zań jobasynyń atalǵan babyn qoldaǵan depýtattar da boldy. Olar – general-maıor B.Baıtasov, akademık M.Qozybaev. Depýtattardyń pasıfıstik toby arandatyp baqsa da, Joǵarǵy Bas qolbasshynyń qaty­sýy­men atalǵan bap ózgerissiz qabyldandy. Esimde qalǵan taǵy bir-eki jaǵdaı, Qorǵa­nys mınıstriniń orynbasary general-maıor T.Áýbákirovtiń «Áskerı qyzmetshiler men olar­dyń otbasy músheleriniń mártebesi men áleý­mettik qorǵalýy týraly» zań jobasynyń tuń­ǵysh qazaq­standyq ǵaryshker bedelimen sózsiz qabyldanýy, al Qorǵanys mınıstriniń basqa orynbasary general-leıtenant A.Rıabsevtiń «Ás­kerı qyzmetshiler men qaýipsizdik organ­dary qyzmetkerleriniń zeı­net­aqymen qamtama­syz etilýi týraly» zań joba­synyń qyzý pikirtalas týdyrǵany. Biraq depýtat M.Qozybaevtyń: «Eger biz bóten armııany asyra­ǵymyz kelmese, óz armııamyz úshin qajetti qarjy­ny bólýimiz kerek», degen sózinen keıin bul jaǵdaı sheshimin tapty. Sondyqtan, búgin men osyndaı dana adam­dardy eske almaýym múmkin emes, olardyń keıbiri qazir ortamyzda joq, biraq olar búgingi armııamyzdy qurýǵa belsendi atsalys­ty. Sonda alǵash qabyldanǵan qujattar, Áskerı doktrına jáne tórt zań bizdiń Otanymyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń senimdi qorǵany bolyp otyrǵan Qarýly Kúshterimizdiń qurylýy men nyǵaıýyndaǵy basty qujattar bolǵanyn atap kórsetemin. – Sol kezdegi ulttyq áskerı kadrdyń azdyǵy qıyndyq týdyrmaı qalmaǵan shyǵar? – Respýblıkamyzdyń áskerı basshylyǵy bastan ótkizgen bul jaǵdaı S.Nurmaǵam­betovtiń «A v pamıatı net tıshıny» kitabynda naqty jazylǵan. Tuńǵysh Qorǵanys mınıstri sol jyl­dardaǵy ahýaldy baǵamdaı otyryp, «kadr tapshylyǵy» degen termındi qolda­nady. Bul shyndyq. Qazaqstandyq armııa qurý barysynda barlyq áskerı quralymdarda vzvod­tan dıvı­zııaǵa deıin ofıser kadrlardyń jetispeýshiligi ótkir másele boldy. Ásirese, joǵary býyndaǵy ofıserler tym az edi. Keńestik kezeńniń 74 jylynda qazaq halqy­nyń tek úsh ókili ǵana Bas shtabtyń Áskerı akademııasyn bitirgen, tek eki adam ǵana áskerı ǵylymdar kandıdaty ǵylymı dárejesi boıynsha dıssertasııa qorǵady. Munan biz ulttyq áskerı kadrlar daıarlaý máselesine ol ýaqytta eshqandaı kóńil bólinbegenin kóre­miz. Áskerı komıssarıattar men respýblıkanyń Azamattyq qorǵanys júıesinde 1949 ofıser qyzmet atqardy, onyń ishinde ulty qazaqtary 247 (12,6%) ǵana boldy. 19 oblystyq áskerı komıssardyń tek 5-ýi ǵana qazaq edi. KSRO Qarýly Kúshteri boıynsha jalpy 2 830 ofıser qazaq ultynan bolsa, Almaty joǵary jalpy áskerı komandalyq ýchılıshesindegi 190 ofıser­diń tek 6-ýy qazaq (3%) boldy. Ýchılıshede batalon komandıriniń birde-bireýi qazaq ultynan bolǵan emes, kýrsanttardyń sanyna kelsek, 87 (9,4%) qazaq balasy boldy. Áskerı kadr saıa­satynyń osyndaı zardaptary, árıne, qıyn­shylyqqa keziktirmeı qoımady. Ásirese, áskerı bilim salasy júıesinde ult­tyq áskerı kadrlardy daıarlaý eń kókeıkesti másele edi. Ol ýaqytta Qazaqstanda Qurlyq áskerleri ofıserlerin daıarlaıtyn bir ǵana áskerı oqý orny – Keńes Odaǵynyń marshaly I.Konev atyn­daǵy Almaty joǵary jalpy áskerı koman­dalyq ýchılıshe (AJJÁKÝ) boldy. Mun­da bu­rynǵy Keńes Odaǵynyń barlyq Qarýly Kúshteri úshin motoatqyshtar vzvodta­rynyń komandırleri daıarlandy. Keıin respýblıkamyzdyń múddesi úshin atalǵan oqý ornynda tek motoatqysh ofıserler ǵana emes, qazaqstandyq jastardan, onyń ishinde ulty qazaq jastaryn qabyl­daý arqyly tankishi, artıllerııashy, baıla­nys­shy jáne basqa maman­dardy daıarlaý maq­satynda ýchılısheni qaıta mamandandyrý qa­jettigi týyndady. AJJÁKÝ bastyǵy bolyp yntaly da jigerli jas ofıser A.Tasbolatov taǵa­ıyndaldy. Ol uıymdastyrýshylyq dary­nyn tanyta oty­ryp, kadrlar máselesiniń oń sheshilýine yqpal etti. 1997 jyly ýchılıshe áskerı akademııa bolyp qaıta quryldy. Áskerı dıplomat, tárbıe jumystary sala­sy (burynǵy komandırdiń orynbasary-saıası jetekshi) boıynsha mamandar zárýligi sezildi. Sol ýaqyttaǵy jaǵdaılar men múm­kin­dikterdi saralaı kele, biz birqatar usy­nystar jasadyq. Meniń «Dýhovnyı potensıal armıı» (Kazahstanskaıa pravda, 19.02.1993 j.) jáne «Gde nam vzıat voennyh dıplomatov?» (Kazahstanskaıa pravda, 12.05.1993 j.) degen maqalalarymdaǵy usynystar bas­shylyq tarapynan qoldaý tapty. Kóp uzamaı-aq, rota komandırinen Qorǵanys mınıstrine deıin tárbıe jumysy jónindegi komandır orynbasarlarynyń ınstıtýty ashyldy, son­daı-aq elshilik qyzmet úshin mamandar daıar­laıtyn azamattyq joǵary oqý oryn­darynyń áleýeti paıdalanyldy. Qorǵanys mınıstrligi praporshıkter jáne serjanttar qatarynan kishi leıtenanttardy daıarlaý jónindegi kýrstar qurdy, sonymen qatar, eksternat júıesi ashyldy. Qysqasy, sol bir jedel de utymdy sharalar jetispeýshilikterdiń or­nyn tolty­rýǵa ıgi yqpal etti. Búgingi tańdaǵy jaǵdaı basqasha. Qorǵa­nys mınıstrligi, ózge de kúshtik qurylym­dar jo­ǵa­ry bilikti mamandardy «óz shańy­raqta­rynda» daıarlaý úshin barlyq qajetti jaǵdaı­dy qalyptastyrdy. Onnan astam áskerı (arnaıy) oqý orny qyzmet etýde, sondaı-aq áskerı mamandardy shet elderde daıarlaý úrdisi de óris tabýda. – Bastapqy kezderde Qarýly Kúsh­terimizdi qurýdyń ǵylymı turǵydan dá­ıek­telýi qalaı júzege asty? Táýelsiz el áskeriniń Áskerı doktrınasy da táýel­siz bolýy kerek emes pe? – Alǵashqy kezde Qarýly Kúshterdi qaıta qurý jónindegi keıbir sheshimder asyǵys qabyldandy, ǵylymı dáıektilik týra­ly sóz qozǵalmaýyn aıtpaǵannyń ózin­de, kóbinese jekelegen tulǵalardyń ǵana pikiri esepke alyndy. Ekinshiden, áskerdi qaıta qurýdy júrgi­zýdegi áskerı ǵylymnyń róli durys baǵa­lan­bady. Osylaısha, isteıtin isi joq ofıserler ǵana ǵylymmen aınalysýǵa tyry­sady degen pikir uzaq ýaqyttar boıy boı kórsetip júrdi. Bul pikir: «G.Jýkov pen B.Momyshulynyń eshqandaı da ǵylymı dárejesi bolǵan joq, biraq myqty soǵy­satyn», dep dáıekteldi. Munyń zardaby sol, Reseıdiń áskerı joǵary oqý oryn­darynda bizdiń ókilderimizdi tegin oqytý jóninde kelisim bolǵanyna qaramastan, alǵashqy 5 jylda bul másele kózdelmeı qal­dy. Osynyń saldarynan elimizdegi áskerı-ǵylymı kadrlardy daıarlaýda 5-6 jyldy zaıa ketirdik. Degenmen, biz de qarap jatpadyq. Generaldar Nurǵalı Asylov pen Abaı Tasbolatov, polkovnıkter Pernehan Ermekbaev, Rollan Qarataev syndy áskerı ǵalymdar qazaq­standyq áskerı ǵylymnyń irgetasyn qalaý jolynda qajyrly eńbek etti. Olar­dyń bas­tamalary belgili tarıhshy ǵalym­dar M.Qozybaev, Q.Amanjolov jáne P.Belan sekildi ǵylym doktorlary men soǵys ardagerleri tarapynan qoldaýǵa ıe boldy. Bul ǵalymdar áskerı qyzmet­shilermen birge áskerı oqý oryndarynda adıýnktýralar men dısserta­sııa­lyq keńes­terdiń ashylýyna yqpal jasa­dy. Alǵashqy qazaqstandyq áskerı ǵalymdar paıda boldy. 2001 jyly ofıserler Georgıı Dýbovsev, Haıyrly Muhambetqalıev jáne Mıhaıl Shleıkonyń júrgizgen ǵylymı zertteýleri joǵary baǵa­lanyp, olar áskerı ǵy­lymdar kandı­daty ǵylymı dárejesi boıyn­sha dıssertasııa­laryn tabysty qorǵady. Sońǵy ekeýi búgin­de ǵylym doktorlary. Ǵalymdardyń usynysyn úshinshi Qorǵa­nys mınıstri M.Altynbaev qoldaı otyryp, mınıstrlik janynan áskerı-ǵylymı orta­lyq qurdy. Bul ortalyqty áskerı-tehnıka ǵy­lym­darynyń kandıdaty polkovnık P.Ermekbaev basqardy. О́kinishke qaraı, osy qurylym naqtyly jeke mindetterdi oryn­da­ǵandyqtan, ózine tán qyzmetinen aıyryldy da, qaıta qurylyp Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetiniń quramyna engizildi. Biraq «eshten kesh jaqsy» demekshi, Qor­ǵanys mınıstrligi men basqa kúshtik vedomstvolar basshylyǵy júrgizilip otyrǵan refor­malardy ǵylymı turǵyda negizdeı kele, qazaqstandyq áskerı ǵylymdy nyǵaıtý maqsatynda Reseı, Belorýssııa jáne Ýkraına­nyń áskerı ǵalymdaryn paıdala­nyp, ǵylym salasyn kóterý oraıynda naqty qadamdar jasady. Sóıtip, birneshe jyl ishinde kópte­gen joǵary dárejeli áskerı-ǵylymı kadrlar daıarlandy. Qazirgi ýaqytta bizde 9 áskerı ǵylym doktory, 15 áskerı ǵylym kandıdaty bar. Bul – óte jaqsy kórsetkish. Degenmen, meniń oıymsha, ulttyq qaýip­siz­dikti qamtamasyz etý baǵytyndaǵy ǵyly­mı-zertteý jumystarynda barlyq kúshtik vedom­stvolardyń qajyr-qaıratyn bir baǵytta úılestirip, biriktirý qajet sııaqty. Bul, birinshiden, áskerı qaýip­sizdikti qamta­masyz etý máselesi boıynsha salmaq­ty ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizýge yqpal etedi, ekinshi jaǵynan, zerttelgen máselelerdiń qaı­ta­lanýyna jol bermes edi. Memlekettiń Táýelsizdigi – bizdiń eń basty qundylyǵymyz, halyq ıgiligi. Olaı bolsa, aldaǵy ýaqytta da Qarýly Kúshte­rimiz Qazaqstan Táýelsizdiginiń qurysh qal­qany bola bersin demekpin. – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.

Almaty.