Uıyqtap jatqan júrekti táýelsizdik oıatty

Táýelsizdik – erkindik, oıyńa alǵan maqsatyńdy iske asyrý, eshkimge jaltaqtamaý, kederginiń joq­tyǵy. Eger bastaǵan isińe kedergi jasalsa, ol qastandyq deıdi ál-Farabı. Táýelsizdik – bos­tandyq, al bostandyq barlyq tiri jan, tirshilik ıeleriniń ómir súrý tásili. Qumyrsqa da, shegirtke de, torǵaı da bostandyqqa umty­lady. Bos­tandyq tiri emes, jan­syz dú­nıege qajet kórinedi. Má­se­len, ǵy­lym materııa men qoz­ǵalys ajyra­maıtyn birlikte ekenin aıtady. XVIII ǵasyrda ómir súrgen belgili fransýz fılosofy Denı Dıdro­nyń pikirinshe, eger kez kelgen dene qozǵalmaı tursa, ony ustap turǵan kedergi bar bolǵany. Sol kedergini alyp tas­tasań, álgi dene qozǵalyp ketetin kórinedi. Biraq, bul keı jaǵynan shyndyqqa jaqyn bolyp kórinse de, metafızıkalyq kózqarasqa ja­tatyn oı bolatyn. Desek te, bostandyq tirshilik ıesine de, jansyz dúnıege de qajet kóri­nedi. О́ıtkeni, bostandyqsyz qoz­­ǵa­lys joq. Al sol bostandyq – táýelsizdik negizi. Olaı bolsa, táýelsizdik te, bostandyq ta bas­qa tiri jandar sııaqty adam bala­synyń armany. Osydan kelip dúnıede ne qymbat degen ekinshi suraq týyndaıdy. Árıne, kim de bolsa jan qymbat deıdi. Jandy satyp ala almaısyń. Ol árbir adamǵa bir ret qana beriledi. Másele ony qalaı ótkizýde, ómirde durys iz qaldyrýda. Biraq, adam tarıhynda, qoǵamda jannan qym­bat nárse bar eken, ol – jer, odan soń el, aqyrynda Otan. Otan degenimiz memleket desek, memleket bolý úshin jer kerek. Jeri joq álemdegi elde memleket te joq. Táýelsiz el bolý úshin aldymen onyń qonystanatyn aı­maǵy, jeri bolý kerek. Soǵan egemen bolma­ıynsha táýelsizdik joq. Tarıhta sol jer úshin aýyr shaı­qastar boldy, kúresterde qansha azamattar janyn pıda etti. Máselen, Reseı tarıhyn ala­ıyq. 1242 jyly sáýirdiń 5-i kúni 22 jasar Aleksandr, keıin Nev­skıı ataǵyn alǵan Iаroslav uly bastaǵan kúsh Batystan shabýyl jasap, orys jerin almaq bolǵan nemis rysarlaryn janqııarlyq erlik kórsetip, tas-talqan etip jeńdi. «Muz qyrǵyny» dep atal­ǵan bul shaıqasta reseılikterge dem berip, qaırattandyrǵan óz jerin, Otanyn basqynshylardan saqtap, táýelsiz bolý edi. Qashan­da Otany úshin kúresken halyq­tyń rýhy bıik, erligi sheksiz. Nemese XIII ǵa­syrda mońǵol-tatar basqyn­shy­la­ry orys jerin ba­ǵyn­dyrdy. Biraq bul joly reseılikter Batystan kelgen jaýǵa kór­setken janqııar­lyq áre­ketin ja­sa­mady. Sebep, shyǵystan kelgen jaýdyń kópti­ginde ǵana emes. Sońǵylarǵa keregi orys jeri emes, olardan tek salyq-tólem alý edi. Árıne bul da baǵynysh­tylyq, biraq orys knıaz­diginiń jeri aman, bútin, Otany ornynda edi. Son­dyqtan bul talapqa reseılikter kóndi, kelisti. Biraq, bytyrańqy ómir súrgen orys sharýalary muny túsingisi kelmedi. Reseıdiń tıisti salyǵyn oryndaı almaǵan kezderi jıilendi. Sondyqtan, «Altyn Ordadan» jazalaý áreketi jasala bergen soń, orys knıazdary sharýalar­dyń basyn biriktirip, olardy pomeshıkterge baılap berip, basy­baılylyq quqyǵyn endirdi. Bul jaǵdaı reseılikterdiń sana­syn oıatty. Táýelsizdik problema­sy­nyń halyq sanasyna tıgizer kúshti áserine taǵy bir mysal keltireıik. Reseıde «basybaıly­lyq quqyq» sha­rýalar­ǵa aýyr tıdi. Olar po­meshıkterdiń óktem­digine qarsy talaı nara­zylyq jasady, pome­shıkterdiń qora-jaıyn órte­di. О́zderin de ólti­rip jatty, kóte­riliske de shyqty. Solaı bolsa da 1812 jyly Napoleon Bonapart Reseıge shabýyl jasap, jerin basyp, kóktep kelgende, sol, keshegi pomeshıkterge qatty nara­zy bolǵan sharýalar búkil elmen birge óz Otany, jeri úshin, ókpe­sin ysyryp tastap, jaýǵa qarsy kúreske shyqty, jan­­­qııar­lyq erlik kórsetip, jaý­dy jeńip, elin, jerin saqtap qal­dy. Sol sııaqty Tóle bıdiń tú­ıesin baqqan jetim bala – Ábil­mansur qazaq jerine jaý basqyn­shylyq jasaǵanda, atqa qonyp, abylaılap «Abylaı» babasynyń atyn aıtyp, uran sa­lyp, jaýǵa qarsy shaýyp, onyń shebin syn­dyryp, eren erlik kór­setken bola­tyn. Tarıhtan mun­daı faktilerdi kóp keltirýge bolady. Máselen, M.I.Glınkanyń «Ivan Sýsanın» operasyn alaıyq. Sýsanın Reseıge jasalǵan jaý sha­býylyna qarsy shaıqas kezinde eren erlik kórsetip, janyn pıda etken qarapaıym orys sharýasy edi. Onyń da júregin oıatyp, ony týlatqan orys jerin jaýdan qut­qarý, táýelsizdigin saqtaý edi. Bul – opera, biraq onda qansha ómir shyn­dyǵy jatyr. Operanyń eń kúshti áser qaldyratyn taǵy bir jeri – onyń akkordyndaǵy «Slavsıa! Slavsıa! Otchızna moıa» degen sóz­der­men beriletin mýzyka. Bul mýzy­ka ǵana emes, boıyńdy shy­myrlatatyn gımn. Sondyqtan da, operanyń una­ǵany sonsha, ony kezinde bılik ókil­deri «Jızn za sarıa» dep ózgert­ken kórinedi. Dál osyndaı otandyq, egemendik táýel­sizdik sezim týdyratyn mýzyka –  «Atameken». Fransýzdyń Anglııaǵa qarsy júz jylǵa (1337-1453) sozylǵan dár­mensiz soǵysyna kúrt ózgeris jasap, ony otan soǵysyna aınal­dyrǵan, je­ńiske jetkizgen qara­paıym pro­vınsııadan shyqqan qyz Janna D’Ark bolatyn. Onyń da júregin oıatqan Jer, Otan, Táýelsizdik edi. Táýelsizdik – qýanysh, oryndal­ǵan maqsat, arman. Ol eshkimdi jaı­baraqat qaldyrmaıdy. Adam­nyń ish­ki dúnıesin qorǵaıdy, tynysyn ke­ńeıtedi, ómirge degen yntasyn art­tyrady. О́ıtkeni, ol oǵan erkindik beredi. Adam boıynda neshe túrli shyǵarmashylyq múmkindik, beıimdilik bar. Dúnıede eshqandaı shyǵar­mashylyq múmkindigi, qabileti joq adam bolmaıdy. Másele der kezinde sol qabiletti taýyp, ony da­mytýda. Tek jalqaý, erinshek, ynta­syz adam ǵana óz múmkindigin asha almaı, dú­nıe­de bárinen bos qalady. Qazaq aıtady «Oısyz uldan, mısyz qul artyq» dep. О́ıtkeni, birinshi – ómir­di bos ótkizedi, eshnársege um­tyl­maıdy. Ekinshide oı da, qabilet te, ynta da bar, biraq erkindigi joq. Qul degenimiz óz basyna bıligi joq, eriksiz adam deıdi Arıstotel. Táýel­sizdik alǵaly beri halqymyz­dyń sol shyǵarmashy­lyq múmkindigi ashyla bastady. Bi­reý­ler úıler sa­lyp, qora-jaı ornatyp, endi bireýler shetelderdi aralap, baryp-kelip jatyr. Oǵan eshkim kedergi jasa­maıdy. Keńes jyl­darynda ekpindilik kórsetken, ózdigi­nen sharýamen aınalysqan adamdy OBHSS tekserip, «mynaǵan aqshany qaıdan tap­tyń, myna jumyspen nege aına­lys­tyń, mynany qaıdan aldyń, bárin tıynyna deıin eseptep aıtyp ber, áıtpese...» dep álek salatyn, qor­qy­tatyn. Sondyqtan, adamdar bo­ıyn­daǵy shyǵarmashylyq múmkin­digin tizgindep, óz múmkindigin ashýdan qashyp, tek aıtqan, kórsetilgen ispen ǵana aınalysatyn. Ol aqylǵa syıa ma, álde syımaı ma, onymen eshkimniń de sharýasy bolmaıtyn, boıyndaǵy múmkindikteri basylyp qalatyn. Bul tek jeke adam boıyna ǵana baıla­nysty emes, memleket turǵysynan da solaı edi. Qazir bári basqa. Táýel­sizdik alǵaly beri búkil elimiz oıandy, qyzý ómir bastaldy, qalalarda jańa úıler, óndiris oryn­dary, mádenı, ǵylymı ǵıma­rat­tarmen kórkeıýde. Kósheler tú­geldeı túzetilýde, joldar salynyp, adam tanymastaı ózgerýde. Álemdik daǵ­darysqa qaramastan Qa­zaq­stan­da ju­mys kóbeıip, turmys jaq­sarýda. Mal sany da, egin ónimi de artýda. Endigi maqsat asyl tuqym­dy mal ósirý, egin egýdiń jańa tehno­logııa­syn qoldaný. Kolhoz, sovhozdar kezinde árbir 4-5 jylda egin ónimi qıyndyqqa ushyraıtyn. Sońǵy 20 jylda ol jaǵdaı baıqalmady. Bul da táýel­sizdik ashqan sharýalardyń aldy­­men ózine degen ynta-jigeri ekeni aıqyn. Merekeli 20 jylda, oǵan deıingi 70 jylda tipti oıǵa kelmegen, endi qol jetkizgen tabystary­myz­ben qatar, aldymyzda taýdaı bıik asýlar tur. Qazaqstan ın­dýstrııaly derjava bolady. Men oǵan senemin deıdi Prezıdentimiz. Bul da bizge táýel­sizdik ápergen egemendigimiz­diń nátı­jesi. Shyǵar­ma­shylyq qabi­lettiń oıanýyna taǵy bir dálel – adam­dardyń óz bo­ıyndaǵy barlyq múm­kin­dikterin ashyp, ony Otan úshin jum­saýy. Ǵalymdar, jazýshy­lar, kom­­po­zıtorlar, ánshiler kó­beıý­de. Ke­ńes jyldarynda Qazaq­standa qan­­sha akademıkter, ǵylym dok­tory, professorlar, jazýshy­lar bar, artıster kimder – bári belgili, saýsaq­pen sanaǵandaı bola­tyn. Búgin ony aıtý qıyn. Olar­dyń qatary kún sanap kóbeıýde. Buryn kitap shyǵarý óte qıyn, «qyl kópirden ótý» sııaq­ty edi. О́ıt­keni ony tuzaqtap, mynaý ba­syp shyǵarýǵa jaraıdy, al my­naý bolmaıdy dep otyratyn LITO degen bolatyn. Ol sharýa­shy­lyq ju­mys­tyń barlyq salasyn ózin­she saraptaıtyn. Tipti keıbir ki­tap­tardy pyshaqtatyp, ne órte­tip jata­tyn. Sondyqtan kitap jazýǵa árkim­niń zaýqy bola bermeıtin. Qazir jaǵdaı túbimen basqa, kitaptar kóp­tep shyǵyp jatyr. Ony shyǵa­ratyn baspahanalar da kóp. Tek múm­kindigiń bolsa bolǵa­ny. Buryn jylyna bir án dúnıege kelse, el eleń etip, úırenip ala­tyn. Qazir kompozıtor kim, ánshi kim, aqyn kim, aıta almaısyń. Olar kún sanap kóbeıýde. Máse­len, sońǵy kezderde shyqqan keıbir ánderdi ǵana aıtaıyn. Ol «Asyl ana», «Aq Jaı­naq», «Aýyr­maıdy júrek», «Ǵa­­shyq bop qalǵan ekensiń», «Ádemi», «Qy­dyr qonǵan Qyzyl­orda», «Tar­baǵataı taýlary», t.b. Osy­lar­dyń mátinin shyǵarǵan kim, sózin jazǵan kim, oryndaý­shy­sy kim – aıta almaısyń. Me­nińshe, ol – halyq. Búgin bireý kompozıtor, erteń basqa ómirge keledi. Ony týdyryp jatqan – ómir, táýel­sizdik arqyly halyq­tyń oıanǵan júregi, tasqyn kóńil-kúıi. Oǵan taǵy bir dálel sol óleń, ánderde ýaıym-qaıǵy joq­tyǵy. Osylar­dy oıatqan bir ja­ǵynan táýelsiz­dik bolsa, ekinshi jaǵynan erkindik. Buryn Qazaq­standa shy­ǵatyn respýblıka­lyq gazet, jýrnaldar sanaýly ǵana bolatyn. Olardy el biletin. Solaı bolsa da oǵan maqala jazatyn avtor­lar da az, sırek edi. Qazir qan­sha gazetter, jýrnaldar shyǵa­rylyp jatqanyn birden aıtý qıyn. Bárine de maqala jetkilikti. Halqy­myz shetinen jýrnalıst, jazýshy, aqyn bolyp ketkendeı. Bul halyq­tyń boıyn­daǵy tun­shyǵyp, shyǵa almaı jat­qan shy­ǵar­mashy­lyq múm­kindiktiń tyǵy­ny táýelsizdik arqy­ly ashyl­dy degen sóz.

Táýelsizdik, ol sonymen qa­tar jaýapkershilik, mindet, eldiń jaǵ­daıyn, bolashaǵyn oılaý. Tá­ýelsiz dep qarap otyrmaı, áreket jasaý, tirshilik etý. Qolǵa alǵan táýel­sizdigimizdi saqtap qalý, ony ny­ǵaıtyp ári damytý. Ol ózdigi­nen kelmeıdi. Qazir Qazaqstandy álem biledi. Bizdiń táýelsizdigimiz álemdi de oıatty. Bul eń aldymen N.Nazar­baevtyń danalyǵy, ty­nym­syz eń­begi. Egemendigimizdi al­ǵan birinshi kúnnen bastap jú­regi oıanyp, dúrsildep soqqan Prezıdentimiz el aralap, Japonııa elinen AQSh-qa, Qytaıdan Anglııaǵa, Koreıadan Fran­sııaǵa, Úndi elinen Germanııa­ǵa deıin, birde-bir irili-kishili el qal­dyr­maı aralap, biz táýelsiz Qazaq­stanbyz, sizdermen teń, dos­tyq qarym-qatynas jasa­ǵymyz keledi, biz beıbit elmiz dep respýb­lı­kamyzdy tanystyrdy já­ne de bul tynymsyz eńbek, mol paıda­syn ákeldi. Búgingi Qazaqstan ol tek Birikken Ulttar Uıymyna teń múshe ǵana emes, ol barlyq eldermen tyǵyz baılanystaǵy el. Bizben qarym-qatynas jasaý­ǵa qyzy­ǵatyn elder kún sanap kó­beıýde. Bul tek damý kilti ǵana emes, táýelsiz­digimizdi nyǵaıtý­dyń negizi. Bul kún­deri eshkimmen aralaspaı, jeke ómir súremiz deý – artta qa­lý, nashar elge aınalý, damý jolyn bógeý. Ondaı jolǵa túsken elderdiń aýyr taǵdyryn tarıh biledi. Odan soń, buryn KSRO ishinde kórinbeı kelgen Qazaqstan táýelsizdik alǵaly jarqyrap kóri­ne bastady. Biz jerimiz keń baıtaq, baılyǵymyz mol elmiz. Biraq, sol keń aýmaqqa, adam sa­nyna shaq­qanda halqymyz az, kóp­tegen elderdiń jeri tar, baı­lyǵy az, al halqy kóbeıip syımaı jat­qanda, bizge kóz tikpeı otyra­tyn­dar joq dep kesip aıtý qıyn. Ony da esten shy­ǵarýǵa bolmaı­dy. Halqymyz aldymen osyny baıyp­tap bilgeni jón. Bizge tá­ýelsiz boldyq dep tasynyp júre berýge bolmaıdy. Táýelsizdi­gimiz­di nyǵaı­tý – taǵ­dyr­­dyń qatań ta­laby. Bizge «Bir jeńnen qol shy­ǵaratyn, bir ja­ǵadan bas shyǵa­ratyn» birlik kerek. «Tórteý tú­gel bolsa...» degen maqaldy esten shyǵarýǵa haqymyz joq. Toılaý da kerek, oılaý da kerek.

Dosmuhamed KIShIBEKOV, akademık.