Jaqynda jastyq shaǵynda jarqyldap dáýren súrgen, marqum aǵamyzben baqytty ǵumyr keshken, qazir seksenniń seńgirin saıalaǵan bir jaqsy apamyzdyń kóńilin surap, halin bilgenbiz.
«E-e, shyraqtarym-aı, nesin aıtasyń, mende aýrý deıtin aýrý joq, meniń aýrýym – jalǵyzdyq, qoı!» degeninde tilimiz baılanǵandaı, únsiz jabyrqap qalǵanbyz. Qudaıǵa shúkir, ul da bar, qyz da bar. Qos-qostan. Qudaı kóp kórmesin, nemere de jeterlik. Biraq jumys babymen, tirshilik yńǵaıymen jan-jaqqa tarap ketken. Qart anaǵa moıyn burýǵa murshalary joq. Kútýshi jaldaǵan. Jaǵdaıyn jasaǵan. Sonymen sharýany, ana aldyndaǵy perzent paryzyn bittige sanaǵan. Biraq olar osy «jaqsylyǵymen» analaryn jalǵyzdyq dertine, bul dúnıedegi eń aýyr dertke shaldyqtyrǵandarynan beıhabar.
Biz bul arada áldekimderdi aıyptaýdan aýlaqpyz. Jalpy, pánı tirlikte áıteýir bir jalǵyzdyqtan eshkim qutyla almasa kerek. Atam qazaqta jalǵyzdyq fenomeni ejelden bar, belgili nárse. «Atadan týdym jalqy bop, Jaqynnan kórdim talqy kóp» dep jyrlaǵan Aqtamberdi jyraý babamyz sol zamandaǵy jalǵyzdyq surqyn jaqsy keıipteıdi. «Jaǵama qoldyń tıgenin, jalǵyzdyq, senen kóremin. Jamaýly kıim kıgenim, Jarlylyq, senen kóremin». Iá, jalǵyzdyq adamǵa japa shektiredi, zalal keltiredi, qapa qylady, qor qylyp tómendetedi eken. Osyǵan oraı kómekeı áýlıe Buqar jyraý: «Rýlynyń oǵy qalsa tabylar, Jalǵyzdyń tartatuǵyn jaǵy qalsa tabylmas» dep tegin aıtpasa kerek. Bul sol zamandaǵy jalǵyzdardyń sanatqa ilinýiniń, qoǵamdaǵy ornyn alýynyń asa qıyndyǵyn táýir tuspaldap ańǵartady.
Babalardyń dalalyq fılosofııasynda jalǵyzdyq kategorııasyna erekshe mán berilip, onyń dálme-dál sıpattamasy bir-aq aýyz sózben sonshalyqty ǵajap aıqyndalady. Iá, shynymen-aq, «Jalǵyzdyń jary – Qudaı», áıtpese «Jalǵyzdyq Qudaıǵa ǵana jarasady». Osynaý danalyq naqyldar jalǵyzdy ári jubatady, ári jalǵyzdyqtan qutylýdyń jolyn izdeýge jeteleıdi.
Jalǵyzdyqtyń túri kóp. Qandaı jalǵyzdyq bolmasyn janǵa azap shektiredi. Aqtamberdi jyraýdyń aıtyp otyrǵany aǵaıynnyń azdyǵynan, týystyń kemdiginen, birge týǵan baýyrdyń joqtyǵynan bolǵan jalǵyzdyq. «Jalǵyzdyń úni shyqpaıtyn, jaıaýdyń shańy shyqpaıtyn» bolǵandyqtan olar nesibesinen qaǵylady, tórden tómendetilip shettetiledi. Adamǵa baýyr, týys, bala qaı kezde de kerek. Onsyz ómirdiń máni de, sáni de joq. Aqyn Tólegen Aıbergenov aıtsa aıtqandaı, «Bolǵanmen boıda qandaı kúsh, Ne jetsin baýyryń bolǵanǵa. Japadan jalǵyz men baıǵus kele jatqandaımyn ormanda». Osy keptegi, osyndaı sherli sezimdegi jalǵyzdar az ba aramyzda?! Bálkim, ózimiz de sondaı jalǵyzdardyń biri shyǵarmyz. Qalaı bolǵanda da Qudaı jalǵyzdyqtan saqtasyn.
Jalǵyzdyqtyń eń aýyry – rýhanı jalǵyzdyq. Ol dertke kóbinekı kúndelikti kúıbeń tirlikti kúıtteıtin, bar ýaıymy isher as, kıer kıimnen aspaıtyn toǵyshar sanadaǵy qarapaıym pendeler emes, oıshyl danalar ushyraıdy. Sebebi hakim Abaı aıtqandaı, «oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda». Oıshyldardyń peshenesine jalǵyzdyq jazylǵan ba dersiz. Biraq ol kóptiń kósegesin kógertý jolyndaǵy, qazaǵynyń qamyn jep, qaıǵy oılaǵan, uly adamnyń uly jalǵyzdyǵy, paıǵambardaı pushaımandyǵy bolatyn.
Bir sát zer salaıyqshy: «Endigi jurttyń sózi – urlyq-qarlyq. Sanaly jan kórmedim sózdi uǵarlyq. Osy kúnde, osy elde dáneńe joq Meıir qanyp, máz bolyp qýanarlyq». Mine, osyndaı haldegi, osyndaı jaǵdaıdaǵy jan azabyn keshken Abaı jalǵyz bolmaǵanda kim jalǵyz bolmaq edi? Basqa da taýqymet-nalalary az bolǵandaı, keń dalada, qalyń jurtynyń ortasynda, qara shańyraǵynyń astynda jebir jalǵyzdyqtyń kersen-kersen ýyn ishken Abaı: «Atadan altaý, Anadan tórteý, Jalǵyzdyq kórer jerim joq. Aǵaıyn bek kóp, Aıtamyn eptep, Sózimdi uǵar elim joq. Molasyndaı baqsynyń Jalǵyz qaldym – dáp shynym!» dep zar kúıin tolǵady. Sonysymen de Abaı baqıda jalǵyz qalmady. Hakim qazaǵymen máńgilik birge. «Myńmen jalǵyz alysqan, soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde ósken, jumbaq adamnyń júregine tereń boılaýdy» álde de bolsa qazaǵyma násip etsin. Solaı etkende eń uly qazaqtyń jalǵyzdyǵynyń syryn da tereńirek uǵyna túsermiz.
Jalpy, shyǵarmashyl tulǵa tabıǵaty jalǵyzdyqqa beıim. Maǵjandaı zarlyq aqynnyń: «Aqynda adamzatta dos bolmaıdy» degen sózi osyǵan aıǵaq. Zamanmen, qoǵammen, kópshilik ortamen túsinistik tabý – jalǵyzdyqtyń em-shıpasy, daýasy da sol. «Adamdy adam túsinbeý – bir aqyret» deıdi Muqaǵalı. Odan soń: «Oıly jas, túsinipsiń, rahmet!» dep jubanady. Demek, Muqaǵalı ker zamandaǵy jan jalǵyzdyǵynan qutylýǵa ózi de jol salyp otyrǵanyn, ózine degen halyqtyń súıispenshiligin, oqyrmannyń qurmetin sezingenin baıqaımyz. Kezinde qazaqtyń arda aqyndary Qasym, Jumeken, keıingi Jumataı, Keńshilikter de jalǵyzdyqtan azat boldy dep aıta almaımyz. Bálkim, jan jalǵyzdyǵy olardy rýhanı azattyqqa samǵatqan bolar.
Qalaı desek te, jalǵyzdyq fenomeni – jalpyadamzattyq fılosofııalyq kategorııa. Túptiń túbinde, Eskendir Zulqarnaıyn, Napoleon, Shyńǵys han, Stalın sııaqty álemdi titiretken tıran tulǵalar da jalǵyzdyqqa ushyramaı qalmaǵan. Jalǵyzdyq jyry da – máńgilik jyr.
Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»