Abdýlla GÚL: «Túrkııa – Qazaqstan táýelsizdigin birinshi bolyp tanyǵan el»

  El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda baýyrlas Túrik eliniń Prezıdenti Abdýlla Gúlden suhbat alýdyń sáti tústi. Túrik memleketiniń basshysy osy 20 jyldyń ishinde Qazaqstannyń jetken jetistikteri týraly yqylaspen áńgimeledi. – Qazaqstan Respýblıkasy men Túrik Respýblıkasyn túr­ki halyqtarynyń erekshe baý­yr­lastyq qatynastary baıla­nystyryp tur. Túrkııa sonaý 1991 jyly Qazaqstan óz táý­el­sizdigin jarııalaı sa­ly­symen ony birinshi bolyp tanydy, bir­den dıplo­matııa­lyq qarym-qatynas or­nat­ty. Búgingi kúni Qazaqstan men Túr­kııanyń ara­synda «St­rategııalyq árip­tes­tik tý­raly» shart jumys isteýde. Siz osy ýaqyt aralyǵynda táýelsiz memleket retinde Qa­zaqstannyń halyqaralyq are­nada qol jetkizgen jetistikteri arasynan neǵurlym mańyzdy­sy retinde qandaı máselelerdi ataǵan bolar edińiz? – Iá, aralaryn tarıhı, máde­nı jáne gýmanıtarlyq tamyrlas­tyq pen jalpy qundylyqtar baı­lanystyratyn baýyrlas el retinde Túrkııa Qazaqstan táý­el­sizdigin álem elderiniń arasynda birinshi bolyp tanydy jáne dıp­lomatııalyq qarym-qatynas or­nat­ty. Sondyqtan búgingi kúni biz Qazaqstan men Túrkııa ara­synda ornyqqan dıplomatııa­lyq qatynastardyń 20 jyldyǵyn da atap ótip otyrmyz. Osy jaǵdaıǵa jáne Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna baılanysty el halqyna shynaıy quttyqtaýym­dy ar­naımyn. Prezıdent Nazarbaevtyń Túr­kııaǵa jasa­ǵan 2009 jylǵy sapa­ry kezinde qol qoıyl­ǵan jáne jýyqta resmı kúshine engen «Stra­tegııalyq áriptestik tý­ra­ly» kelisim-shart bizdiń qarym-qatynasymyzdy jańa deńgeıge kóterdi. Bul kelisim-shart bizdiń qarym-qaty­nastarymyzda qol jet­kizgen jetistikterimiz­diń eń jarqyn kórinisiniń biri bolyp ta­bylady. Sonymen qatar ol saıası, saýda jáne ekonomıkalyq qa­tynastardy aldaǵy ýaqytta odan ári damytý turǵysynan alǵanda zor mańyzǵa ıe. Qazaqstan táýelsizdikke ıe bolǵan 20 jyl­dyń ishinde eldi qaı­ta quryp, ony ór­ken­detý úde­risin zor tabyspen qory­tyn­dy­lap otyrǵandyǵyn kórip otyr­myz. Ol óz táýelsizdigi men egemendigin bekitti. Kórshi mem­lekettermen shekaralardy shegendeý má­se­lesin beıbit túrde sheshti. Meniń qymbatty dosym Prezıdent Nazarbaevtyń bastama­shyl­­dyǵy jáne basshylyǵymen Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónin­degi keńestiń  (AО́SShK) berik irgetasy qala­nyp, onyń qazirgi deńgeıine qol jetkizildi. О́ńirlik qaýipsizdik pen turaq­tylyq isine mańyzdy úles qosyp kele jatqan bul irgeli ujymǵa tóraǵalyqty biz, ıaǵnı Túrkııa Qa­zaqstannan 2010 jyldyń maý­sy­myn­da qabyldap aldyq. Qazaqstan óziniń turaqty túrde alǵa ba­sýy­nyń nátıjesinde óz óńirindegi jetekshi memleketterdiń birine, halyq­ara­lyq qoǵam­das­tyqtyń qurmetti múshesine aınaldy. Osy rette Qazaqstannyń 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etýin jáne onyń sammıtin tabysty ótkizýin barly­ǵy­myzdyń ortaq maqtanyshymyz dep bilemin. Eldiń halyq­ara­lyq úderisterdiń qurmetti qatysýshy retindegi bedelin munan keıin, ıaǵnı ústimizdegi jyly Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna jetekshilik jasaýy odan ári aıqyndaı tústi. Osynaý tarıhı turǵydan alǵanda qysqa 20 jyldyń ishinde Qazaqstan ózi­niń qol jetkizgen tabystarynyń nátı­je­sinde óńirdegi turaqtylyq pen qaýip­sizdiktiń ortalyǵyna aınaldy. Bul úlken jetistik. – Resmı Ankara postkeńestik ke­ńis­tiktegi túrkitildes memleketter táý­elsiz­diginiń birinshi kúninen bastap-aq olarmen dostyq qatynastar orna­tý­ǵa umtyldy. Túr­kııa bul jańa ke­ńis­tikte ózara áreket­testik úderisteri­niń lokomotıvi boldy. Sizdiń  piki­ri­ńizshe, sońǵy onjyldyqtaǵy ja­han­daný úderisi údeı túsken ýaqytta túr­­ki álemi damýynyń saıası jáne eko­no­mıkalyq turǵydan qandaı bolashaǵy bar? Álemdik qarjy jáne ekono­mı­kalyq daǵdarys pen qazirgi kezeńniń basqa da sy­naq-qaterlerine túrki tildes halyqtar qandaı tásilderdi birigip qarsy qoıa alady?  – Qazirgi zamanǵy álemde óńirlik ıntegrasııa men yntymaqtastyqtyń mańy­zy kún ótken saıyn ósý ústinde. Qazir bul úderister jahandyq sıpat alyp otyr. Osy rette túrki tildes res­pýb­lıkalardyń tildik, mádenı, tarıhı birligi, shyǵý tegi men ortaq qundy­lyq­tary jalpy geografııalyq ornalasýymyz­dyń negizinde keń kólemdi yntymaqtasty­ǵy­myzǵa qolaıly jaǵdaılar týdyrady, so­ny­men qatar kóptegen máseleler jónin­de múddelestigimizdi ushtastyra túsedi. Osy negizderge arqa tireı otyryp, biz Túrkitildes elder yntymaqtastyǵy keńesin (TTEYK) qurý úderisine bas­tama­shylyq ettik. Mundaı áriptestiktiń jumysy eýr­a­zııa­lyq keńistiktegi elder yntymaq­tas­tyǵyna da jaǵymdy áser etetindigi, ony qalyp­tas­tyrýdyń tetigi bolyp taby­latyndyǵy da anyq. О́tken jyly biz bul tetikti ıns­tı­týttan­dyrý isin qamtamasyz ettik. Uı­ymdy qurý jóninde sheshim qabyldanyp, keńestiń bas hat­shysy taǵaıyndaldy. Hat­shylyqqa Ys­tam­buldan oryn berdik. Sonymen qatar, osy baǵyttaǵy jumy­sy­myzǵa qoldaý kórsetý úshin Astanada Túr­ki akademııasy, Bakýde Túr­kitildes el­derdiń  parlamenttik assam­bleıasy qu­ryldy. Ústimizdegi jyldyń 20-21 qazanynda Almatyda Túrkitildes elder ynty­maq­tastyǵy keńesiniń birinshi sammıti ótip, onyń basty taqyryby ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq máseleleri boldy. Osy sammıt ke­zinde iskerlik ortalardy biriktiretin Túrki is­kerlik keńesin qurý jóninde sheshim qa­byldandy. Bizdiń bul bastamashylyǵymyz eko­no­mıkalyq yntymaqtastyqty odan ári damy­týǵa, jahandyq ekonomıkalyq daǵ­darysqa birigip qarsy turýymyzǵa múm­kindik beretindigi anyq. Aldaǵy ýaqytta Túrkitildes elder yn­tymaqtastyǵy keńesine basqa da baý­yr­las elder qosylady degen senimdemin. – Osy 20 jyldyń ón boıynda Qa­zaq­stan men Túrkııa qarym-qatynasy árip­tes­tik jáne ózara qurmetteý, ózara tıimdi ekonomıkalyq tıimdi ynty­maq­tastyq negizinde óris alyp keledi. Túr­kııa – Qa­zaqstan ekonomıkasyn­da­ǵy iri ınvestor. Sizderdiń ınvestı­sııa­laryńyz qazaqstan­dyq ekonomı­ka­nyń ındýstrııalyq sek­tory­na ba­ǵyttalýda. Sondaı-aq ekonomı­ka sa­la­syndaǵy kóptegen memleketara­lyq máselelerdi sheshýge yqpal etetin Eko­­nomıkalyq keńes qurý týraly da kelisim bar. Siz eki jaqty ekonomıkalyq yn­ty­maqtastyqtyń áleýetin qalaı ba­ǵalaı­syz? Bolashaqta qandaı baǵyt­tar paıda bolýy múmkin? – Qazaqstan bizdiń óńirdegi eń ma­ńyzdy saýda  jáne ekonomıkalyq árip­te­si­miz bolyp tabylady. Biz  aldaǵy ýa­qyttarda ózimizdiń saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastary­myz­dy ártarap­tan­dy­rýǵa jáne damytýǵa kúsh salatyn bo­lamyz. Buǵan bizge eki eldiń arasynda jumys istep kele jatqan Birlesken eko­nomıkalyq komıssııanyń jumysy kó­mektesetin bolady. Onyń qyzmeti atal­ǵan qa­rym-qatynasty odan ári keńeı­týge, eki jaqty saýdanyń jolyndaǵy kedergilerdi joıyp, jańa múmkindikterdi aıqyndaýǵa ba­ǵyttalyp otyr. О́zara saýda kólemi 2008 jyly 3 mıllıard dollardan asyp túsken edi. 2009 jyly jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys saldary­nan bul sıfr 1,7 mıllıard dollarǵa deıin tómendedi. 2010 jyly eki el arasyndaǵy saý­da qarym-qatynasynda qaıta jandaný  úde­risi or­ny­ǵyp, saýda kólemi 3,2 mıllıard dol­lar­dy qurady. Al ústimizdegi jyldyń 8 aıynda 2,7 mıllıard dollar boldy. Jyl sońyna deıin bul kórsetkish 4 mıllıard dollarǵa jýyqtaıdy dep kútip otyr­myz. Aldaǵy ýaqytta onyń deń­geıin 10 mıllıard dollarǵa deıin jetkizýdi ortaq maqsat retinde aıqyndadyq. Ekonomıkalyq yntymaqtastyqty  ár­taraptandyrýdyń mol áleýeti bar. Osyny júzege asyrý úshin biz túrik kásipkerleriniń Qazaqstanda qazirgi kúni belsendi túrde júzege asyrylyp jatqan iri ınfraqury­lymdyq jobalarǵa, sonyń ishinde bógender qurylysyna, joldar men kópirler salýǵa, tazalaý qondyrǵy­la­ryn ornatýǵa, qýat ón­dirý stansa­la­ryn salýǵa, keme jasaýǵa, Qazaq­stan men Qytaı shekaralaryndaǵy lo­gıstıkalyq ortalyqtar qurylysyna qatysýyna ynta tanytýdamyz. – Túrkııanyń jetekshi qurylys kom­panııalary Astanany salý isine bel­sene qa­tysty. Sondyqtan Azııa­nyń eń sol­tús­tiginde paıda bolǵan jańa qala tek qazaq­stan­dyqtardyń ǵana emes, túrik qury­lys­shy­lary­nyń da ortaq maqtanyshy. Onyń ús­tine Astana men Ankara – baýyr­las qa­lalar. Bul jaǵdaılar eki jaqty qa­rym-qatynasqa qalaı áser etýde? – Bizdiń Qazaqstanǵa salǵan ınves­tı­sııa­larymyzdyń jalpy kólemi 2 mıllıard dol­lar­ǵa jýyqtasa, ol negizinen munaı, qury­lys, qonaq úı jáne bank isteri, azyq-túlik, hımııa, dári-dármek óndiristerine qaraı baǵyttalǵan. Qurylystaǵy merdigerlik máseleler tur­ǵysynan qaraǵanda da Túrkııa úshin Qazaq­stan mańyzdy áriptes el bolyp tabylady. Túrkııanyń qurylys kompa­nııa­lary Qazaq­stan­da sapasy joǵary, baǵasy qolaıly qu­ry­lystar salýdy jú­zege asyryp keledi. Olardyń salyný mer­zimi jóninde de kóp shaǵymdar joq. Túrik merdigerleriniń  kúshi­men Qazaq­stan­da 15 mıllıard dollardyń qurylys jobalary júzege asqandyǵyn aı­týǵa bolady. Bul qurylystardyń eleýli bóligi Qazaq­stan damýynyń sımvolyna aına­lyp otyrǵan Astana qalasynda salyn­dy. Sondyqtan Astana biz úshin de maq­ta­nysh bolyp tabylady. Astana men Ankaranyń baýyrlas qalalarǵa aınalýy eki el arasyndaǵy áleýmettik jáne máde­nı yntymaqtastyqty odan ári damyta túsetindigine senim úlken. – Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń bastamashylyǵymen qurylǵan AО́SShK uıy­myna tóraǵalyqty Qa­zaqstan Túr­kııaǵa resmı túrde tap­syr­dy. Osyǵan oraı eki eldiń ózara áre­kettestigi kóp jaq­ty deńgeıde, ha­lyqaralyq arenada qalaı qalyp­ta­syp kele jatqany týraly aıta ketseńiz? – Iá, biz 2010 jyldyń maýsym aıyn­da negizin Nursultan Nazarbaev qalaǵan AО́SShK-ge tóraǵalyqty Qazaqstannan qabyldap aldyq. Biz qazir Azııada qa­lyp­tasqan qaýip­sizdik týraly osy jańa túsinik aıasynda jumysymyzdy odan ári óristetip, AО́SShK-niń halyqaralyq are­nada úlken mańyzǵa ıe bolýyn qam­ta­masyz etý jolynda jumys istep jatyr­myz. Biz AО́SShK keńistiginde tıimdi ún­qatysý tetiginiń qalyptasýyna óte úlken mán berýdemiz. Osyǵan oraı AО́SShK-niń qyzmeti men tıimdiligin nyǵaıtý úshin Qazaqstanmen yntymaqtastyqqa úlken kúsh-jiger jumsaýdamyz. Qazaqstan men Túrkııa túrki álemi aıasyn­daǵy yntymaqtastyqta da ma­ńyz­dy ról oınaıdy. Bul másele jónindegi qarym-qaty­nasymyz barynsha ilgeri deńgeıde dep esepteımin. Sondaı-aq Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy, EQYU  sekildi uıymdar aıasynda da óz ynty­maq­tastyǵymyzdy odan ári bekitip kelemiz. – Qazaqstan men Túrkııa halyq­ta­ryn mádenıet pen dástúr ortaq­tas­ty­ǵy da biriktire túsedi. Siz jalpy álem­dik mádenı mu­ralarǵa túrki ha­lyq­tarynyń qosqan úlesin qalaı ba­ǵalaısyz? Álemde túrki má­denıetiniń tanymaldyǵyn arttyra túsý úshin qandaı jumystar júrgizilýi qajet? – Túrki álemi myńjyldyqtar boıy eýr­azııalyq keńistiktegi ártúrli máde­nıet­termen ózara árekettestik arqyly damyp keldi. Bir jaǵynan alǵanda, bizdiń ata-babalary­myzdyń qalyptastyrǵan ór­­kenıeti basqa órkenıetterge jańa kókjıekter ashyp berse, ekinshi ja­ǵy­nan alǵanda, ol órkenıetterdiń jetistikterin paıdalaný arqyly óz táji­rıbesin da­myt­ty. HHI ǵasyrda túrik álemi bul tarıhı úderisti odan ári jal­ǵastyra oty­ryp, óńirlik ynty­maq­tastyqpen qatar búkil adamzat qaýy­myna ortaq jahandyq qundylyqtardy ıgerý men oǵan úles qosýǵa jaqsy daıyndyqpen kelip otyr. Osynyń aıasynda biz 1992 jyly quryl­ǵan TÚRKSOI qyzmetine úlken mańyz beremiz. Onyń sátti jumystaryn, solardyń qatarynda qazirgi is ús­tin­degi bas hatshy Dúısen Qaseıinovtiń jetekshiligimen júzege asý ústindegi isterdi qoldap, osy isterdiń óris alýyn  jiti baqylap otyrmyz. Ekinshi jaqtan alǵanda, túrki tilderi, mádenıetteri men tarıhyn zertteý sala­syn­da Túrkitildes memleketter ynty­maq­tasty­ǵy keńesi aıasynda, sonyń ishinde eń aldymen Túrki akademııasynda jú­ze­ge asyp jatqan bastamashyldyq ister men jobalarǵa qoldaý bildirip otyra­myz. Árıne, bul másele jónindegi ju­mys­tar áli óziniń bastapqy satysynda ǵana. Bolashaqta osy ister damı kele túrki mádenıetiniń álemge tanymaldy­ly­ǵyn arttyra túsedi dep esepteımin. – Siz túrkitildes memleketterdiń ınte­grasııalanýyna Nursultan Na­zar­baevtyń qosqan úlesin únemi jo­ǵa­ry baǵalap kelesiz. Tipti bizdiń Elba­symyzdy tek  Qazaq­stannyń ǵana emes, boıynda túrki qany bar barlyq halyqtardyń kóshbasshysy retinde ataǵanyńyzdy da jaqsy bilemiz. Siz Nazarbaev myrzamen jıi habarlasyp turasyz ba? Onyń saıası qaıratkerligine tán basty sıpattamalar jaıynda qys­qasha aıta ketseńiz. – Men Nazarbaev myrzany túrki áleminiń Kóshbasshysy dep esepteımin. Prezıdent Nazarbaev Qazaqstannyń ótken 20 jyly ishindegi kezeńde eldiń da­mýy­na óte úlken úles qosty. Ol óz eliniń damýyna saı keletin eń bir tıimdi modeldi jasady jáne sony júzege asyra bildi. Sonyń nátıjesinde Qazaq­stan damýy jóninen búkil óńirge jar­qyn mysal bola alatyn úlgili elge aı­nal­dy. Nazarbaevtyń kóshbasshylyq qasıeti búgingi kúni tek Qazaqstan ekonomıkasynyń damýymen ǵana emes, sonymen qatar bul eldiń halyqaralyq arenada qol jetkizgen zor tabystarymen de aıqyndalyp otyr. Túrkııa men Qazaqstan qarym-qatyna­sy­nyń qazirgi qol jetkizilgen deńgeıine, sóz joq, Nursultan Nazarbaev óte zor úles qosty.  – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimeleskender Irına BEKTIIаROVA, Leıla AGAMALOVA, arnaıy «Egemen Qazaqstan»  gazeti úshin.