Búgingi tańda álemniń eń úzdik shahmatshylarynyń biri sanalatyn vengrııalyq Iýdıt Polgar áıelderdiń básekesine qatysýdan sanaly túrde bas tartyp, óz qalaýy boıynsha erkekterdiń dýyna qosyldy.
Osydan alty jyl buryn Astanadaǵy Nazarbaev ýnıversıtetinde ótken ınteraktıvti dárisi kezinde Qazaqstannyń asa daryndy shahmatshysy Jansaıa Ábdimálik Elbasyna «Shahmat sabaǵyn mektepte oqytýǵa qalaı qaraısyz?» degen saýal qoıǵan edi. Memleket basshysy «Shahmat oıyny adamnyń aqyl-oıyn damytady. Esepteýge úıretedi. Memleket basqaratyn adam mindetti túrde shahmat oınaýy kerek. Men de oınaımyn. Biraq sen sııaqty oınaımyn dep aıta almaımyn, Jansaıa. Men seniń árbir qadamyńdy, jetistigińdi baqylap otyramyn. Seniń aıaq alysyńa qýanyshtymyn» dep jaýap qaıtarǵany esimizde.
О́rkenıetti memleketterde bılik basyndaǵy azamattardyń shahmatty damytýǵa aıryqsha qulshynys tanytýy beker emes. «Oılylar oıyny» degen ataýǵa ıe sporttyń bul túri bilimdilik pen biliktilikti, aqyl men parasatty, ushqyrlyq jáne utqyrlyqty, fızıkalyq pen psıhologııalyq daıarlyqty, zerektilik pen tapqyrlyqty, shydamdylyq pen jınaqylyqty sol sııaqty ózge de qasıetterdi talap etedi. Sol sebepti de asa mańyzdy jarystar men álemdik táj úshin ótetin básekeni jer betindegi mıllıondaǵan adamdar tamashalaýǵa erekshe qushtar.
Sonymen qatar shahmat tek ıntellektýaldy oıyn ǵana emes, bul jarystarǵa birden saıası sıpat beriletini de barshaǵa málim. Ásirese HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda KSRO men AQSh arasyndaǵy qyrǵı-qabaq soǵystyń órship turǵan tusynda ondaı jaıttar anyq ańǵarylatyn. Qos memlekettiń oǵlandary ózara sheberlik baıqasqan kezde «Qaısy kúshti: Keńes Odaǵy ma, álde Amerıka ma?», «Qaı júıe myqty: sosıalızm be, álde kapıtalızm be?» degen sansyz saýaldar týyndaıtyn. Alpaýyttardyń aıqasyn kórý úshin qatardaǵy qarapaıym kórermenderdi aıtpaǵanda, bılik basyndaǵy shendilerdiń ózderi táýligine birneshe saǵat boıy teledıdardyń aldynda tapjylmaı telmirip otyratyn.
Shahmat saıystarynda teńdessiz ónerimen tórtkúl dúnıeni tamsandyryp, óz dáýiriniń darabozdary bolǵan tulǵalar az emes. Pragada dúnıege kelip, keıinnen AQSh-qa qonys aýdarǵan Vılgelm Steınıs HIH ǵasyrdyń fenomeni sanalsa, Emanýel Lasker (Germanııa), Hose Raýl Kapablanka (Kýba), Aleksandr Alehın (Reseı-Fransııa), Maks Eıve (Gollandııa), Mıhaıl Botvınnık (KSRO), Vasılıı Smyslov (KSRO), Mıhaıl Tal (KSRO), Tıgran Petrosıan (KSRO), Borıs Spasskıı (KSRO), Robert Fısher (AQSh), Anatolıı Karpov (KSRO-Reseı) jáne Garı Kasparovtyń (KSRO-Reseı) HH ǵasyrda dańqtary dúrkirep turdy. Al HHI ǵasyrda Vladımır Kramnık (Reseı), Aleksandr Halıfman (Reseı), Vıshvanatan Anand (Úndistan), Rýslan Ponomarev (Ýkraına), Rýstam Qasymjanov (О́zbekstan), Veselın Topalov (Bolgarııa) jáne Magnýs Karlsenniń (Norvegııa) óreli ónerine súısindik. Joǵaryda esimderi atalǵandardyń barlyǵy da ár jyldary álem chempıony degen ataqqa qol jetkizgen sańlaqtar.
Áıelder arasynda Vera Menchık (Reseı-Chehoslovakııa-Ulybrıtanııa), Lıýdmıla Rýdenko (KSRO), Elızaveta Bykova (KSRO), Olga Rýbsova (KSRO), Nona Gaprındashvılı (KSRO), Maııa Chıbýrdanıdze (KSRO), Se Szıýn (Qytaı), Jýja Polgar (Vengrııa), Chjý Chen (Qytaı), Antoaneta Stefanova (Bolgarııa), Sıýı Iýıhýa (Qytaı), Aleksandra Kostenıýk (Reseı), Hoý Ifan (Qytaı), Anna Ýshenına (Ýkraına), Marııa Mýzychýk (Ýkraına), Tan Chjýnı (Qytaı) jáne Szıýı Venszıýn (Qytaı) ár jyldary álem chempıony atandy. Osy oraıda myna bir jaıtqa da nazar aýdarǵan jón: Búgingi tańda álemniń eń úzdik shahmatshylarynyń biri sanalatyn vengrııalyq Iýdıt Polgar áıelderdiń básekesine qatysýdan sanaly túrde bas tartyp, óz qalaýy boıynsha erkekterdiń dýyna qosyldy. Sebebi názik jandylar arasynda eshkim oǵan qarsylyq kórsetip jarytpady.
Búgingi tańda erler arasyndaǵy álemdik reıtıngte norvegııalyq Magnýs Karlsen kósh bastap tur. 27 jastaǵy skandınavııalyq sańlaq 2013 jyly álem chempıony ataǵyn oljalady. Sodan beri ol sol bıikten tómendegen joq. Ekinshi orynda – 27 jastaǵy AQSh-tyń myqtysy Fabıano Karýano. Úshinshi satyǵa Ázerbaıjannyń maqtanyshy, 33 jastaǵy Shahrııar Mamedıarov jaıǵasty. Tórtinshi jáne besinshi oryndarda – 25 jastaǵy qytaılyq Dın Lıjen men 43 jastaǵy reseılik Vladımır Kramnık. Sondaı-aq, «TOP-10» shahmatshylar sanatyna gollandııalyq Anısh Gırı, amerıkalyq Ýeslı So, fransııalyq Maksım Vashe-Lagrav, AQSh-tyń taǵy bir ókili Hıkarý Nakamýra men reseılik Sergeı Karıakın enip otyr.
Álemdik reıtıngtegi «TOP-50» shahmatshylar qatarynda myna memleketterdiń ókilderi bar: Reseı – 13 oıynshy, Qytaı – 6, Ázerbaıjan men AQSh – 4 Úndistan men Ýkraına – 3, Fransııa, Bolgarııa, Polsha, Vengrııa, Anglııa – 2, Norvegııa, Gollandııa, Armenııa, Vetnam, Chehııa, Ispanııa jáne Izraıl – 1. О́kinishke qaraı, Qazaqstannyń birde-bir shahmatshysyn úzdik 50 turmaq, tańdaýly 100 oıynshynyń da qatarynan keziktire almadyq.
Esesine áıelder reıtıngindegi jaǵdaıymyz jaqsy. «TOP-50» oıynshynyń qatarynda eki birdeı qarakózimiz bar. Olar – astanalyq Dınara Sádýaqasova men almatylyq Jansaıa Ábdimálik. 21 jastaǵy Dınara Ramazanqyzy FIDE tiziminde 15-orynda tursa, 18 jastaǵy Jansaıa Danııarqyzy 16-satyǵa turaqtady. Buryn-sońdy Qazaqstannyń birde-bir oıynshysy osyndaı bıikten kóringen joq edi. Sol sebepti de elimizde áıelder shahmaty órleý kezeńin basynan keshirýde dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Arýlar arasynda Qytaıdyń qos myqtysy kósh bastap tur. Olar – 24 jastaǵy Hoý Ifan men 27 jastaǵy Szıýı Venszıýn. Ýkraınalyq Anna Mýzychýk úzdik úshtikti qorytyndylasa, odan keıingi oryndarda reseılik Ekaterına Lagno, Aleksandra Kostenıýk jáne Valentına Gýnına. Sonymen qatar, qytaılyq Leı Tınsze, ýkraınalyq Marııa Mýzychýk, grýzııalyq Nana Dzagnıdze jáne Reseıdiń taǵy bir myqtysy Aleksandra Gorıachkına ozyq ondyqtyń qatarynda.
Al «TOP-50» oıynshynyń sanatynda myna memleketterdiń shahmatshylary bar: Reseı – 11 oıynshy, Qytaı – 9, Grýzııa – 4, Ýkraına – 3, Qazaqstan, Fransııa, Polsha, AQSh – 2, Úndistan, Bolgarııa, Germanııa, Lıtva, Túrkııa, Shvesııa, Ázerbaıjan, Anglııa, Iran, Vengrııa, Katar, Grekııa, Rýmynııa, Ispanııa jáne Kýba – 1.
Mine, shahmatshylardyń qazirgi kezdegi álemdik reıtıngi osyndaı. Biz endi qazaq qyzdaryna búgingiden de bıik belesterdi baǵyndyrýyna tilekshimiz. Al erlerimiz namysyn qamshylap, aldaǵy kúnderi úzdikter qataryna qosylýǵa barynsha kúsh salýǵa tıis.
Ǵalym SÚLEIMEN, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY