Ulttyq saıabaq: ańyz ben tylsym tabıǵat

Keıin kól sýy tartylǵan soń Kókaral túbekke aınalǵan.  Ilkidegi ańyzdy estip-bilgen jergilikti jastar tabıǵattyń osy bir tańǵajaıyp pushpaǵymen tany­sý­ǵa áýes. Máńgi jasyl qaraǵaılar men aq baltyr qaıyń ormandarynyń ja­ǵa­laýyn basa qonǵan Kókaral kóz ushy­nan-aq munartyp, qoınaýyna sha­qy­ryp turǵandaı. Qyrqabaý shoq­y­syna shyqsańyz, kóz aldyńyzdan ál­debir sý­­retshiniń qylqalamymen kes­kin­del­gendeı ǵajaıyp kórinistiń aıshýaq ajary kóz arbap, jalt ete túser edi.

Qasıetti Kóksheniń tosynnan kórgen jan tosyrqaı qaraıtyn talaı tamasha jeri «Kókshetaý» memlekettik ulttyq saıabaǵynyń enshisinde. Saıabaq 1996 jyldyń sáýir aıynda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen Soltústik Qazaqstannyń taýly-ormandy jáne kólderiniń eko júıelerin, tabıǵı arheologııalyq jáne ulttyq mádenı es­kertkishterin saqtaý maqsatynda qu­rylǵan bolatyn. Oblys ortalyǵynan oń­tústik batysqa qaraı alpys shaqyrym jol júrseńiz, saıabaqtyń saıaly qoınaý­yna kúmp ete túsesiz.

Negizgi mindeti, tabıǵı keshenderdi já­ne mádenı muralardy kózdiń qara­shy­­ǵyndaı saqtaý. Saqtap qana qoımaı, ǵy­lymı-zertteý jumystaryn júrgizý jáne týrızmdi damytý.

Qazirgi kúni saıabaq aýmaǵynda biz atyn bile bermeıtin 600-den astam ósimdik túri ósedi. Onyń 84 túri jer betinen joǵalyp ketýge shaq turǵan ósimdikter. Demek, olar aıryqsha qorǵaýdy talap etedi. Aǵash tektes ósimdikterdiń ishin­de saıabaqta qaraǵaı men qaıyńnyń úles salmaǵy basym. Mundaı ormandy al­qap­tardyń jalpy kólemi 118 myń 555 gektar jerdi alyp jatyr. Ormandy al­qap­ta jalǵyz qaraǵaı men qaıyń ǵana emes, aq úıeńki, balqaraǵaı, shegirshin de molynan kezdesedi. О́simdikterdiń bi­r­qatary Qyzyl kitapqa engizilgen. Olar­dyń arasynda buǵy múgi, kóktem ja­nargúli, kádimgi sholpankebis jáne taǵy basqalary bar.

Saıabaqtaǵy dendroparktiń negizi so­naý 1904 jyly qalanǵan. Ǵasyrdan astam tarıhy bar denroparkte ekpe aǵash­taryna synaq júrgiziledi. Alǵashqy kó­shet otyrǵyzý jumystary 1905 jylda­ry qol­ǵa alynypty. Búgingi tańda dendrop­ark­te otyzdan astam aǵash túrleri ósi­ri­ledi. Buta tuqymdastardan sary akasııa, jupargúl, kúnjara, tańqýraı, qara jáne altyn tústes qaraqat, aıýbadam, to­shala tárizdi ósimdikter bar. Ońtústik ba­tys jaq betkeıinde 1960 jyldardyń ba­synda otyrǵyzylǵan jemis baǵy ornalasqan. 

Saıabaq aýmaǵynda respýblıkalyq mańyzǵa ıe 13 tabıǵat eskertkishi bar. Búgingi kúni olarǵa týrıstik baǵyttar jasalǵan. Bul eskertkishterdiń barlyǵy jer­gilikti turǵyndar men alystan at sabyltyp jetetin týrısterdiń súıik­ti oryndaryna aınalǵan. Tabıǵat esker­tkish­terine qosa, memleket qor­ǵaý­yna alyn­ǵan 185 arheologııalyq ta­rıhı sáý­­let monýmentaldi óner esker­tkish­­teri bar. Sonyń ishinde álemge a­ty áıgili Botaı eskertkishi. Ertedegi adamdardyń jylqyny alǵash qolǵa úıretip, turmystyq salt-dástúrlerin damytýmen qundy. Qazba jumystarynyń nátıjesinde 60 myńnan astam súıek pen tastan jasalǵan zattar tabylǵan. Onyń ishinde tasbalta men úshkir jebe, naıza ushtary, tas pyshaq, súıek ıne jáne sazdan jasalǵan ydys synyqtary kópten kezdesedi. Kóne Botaı jurtynyń úıleri aǵash pen sazdan turǵyzylypty, tas­tan qalanǵandary da bar. Turǵyn úıler dóńgelek pishindi bolyp keledi eken. Tóbedegi shańyraq ispettes sul­ba­ǵa qaraǵanda, kádimgi qazaqtyń kıiz úıin eske túsiredi. Botaı mádenıeti eýra­zııa­lyq ormandy, dalalyq beldeýdiń ejelgi tarıhyn zertteýde úlken mańyzǵa ıe.

Saıabaq aýmaǵyndaǵy Shalqar kóli­nen basqa kólderdiń sýy negizinen tushy ári taza bolyp keledi. Shalqar­dyń sý qu­ramynda azdaǵan tuz konsent­ra­sııa­synyń bolýy onyń emdik qasıetin aı­qyn­daı túsedi. Osy mańda ataq-dań­qy alysqa ketken, týǵan jerin joń­ǵar shapqynshylyǵynan asqan erlikpen qorǵaǵan Aǵyntaı men Qarasaı batyrlarǵa memorıaldy-tarıhı keshen or­­natylǵan. Al sál árirek jaqsylar ush­­qan jasyl taý – Syrymbettiń ete­gin­de Aıǵanym hanshanyń qonysy, Shoqan Ýálıhanovtyń murajaıy bar. Bul Aıyrtaý ólkesi. Ásem tabıǵat qana emes, taǵylymdy ańyzǵa da baı óńir. Taǵy da ańyzǵa qulaq túrelik. Aıyrtaý shoqysyna baılanysty mynadaı bir ańyz aıtylady. Baǵzy zamanda beıbit jat­qan el úlken shapqynshylyqqa ushyraǵan eken. Jer qaıysqan qalyń qol qara bulttaı tónip kelip  qaldy deı­di. Erkek kindikti tegis atqa mingen. Qalyń qoldyń basynda aǵaly-inili eki batyr. Qııan-keski shaıqas bolady. Álgi aǵaıyndy batyrlardyń ekeýi de kóz­dep atqan jaý oǵynan mert bolyp, úl­kendi-kishili tóbelerge aınalsa kerek. Batyr­lar­dyń qaryndastarynyń kóz jasynan oı­maqtaı tuzdy kól paıda bolypty. Jaý jaǵynan qansha adam qyrylsa, betkeıdi boılaı sonsha aǵash ósipti. Al jazyqsyz, el qorǵaǵan jaýyngerlerdiń qan tamshylarynan qyp-qyzyl bolyp jemis-jıdekter ósip shyqqan desedi.    

Saıabaqqa jatatyn taǵy bir tamasha óńir – Imantaý. Imantaý eldi meke­nin­de shamamen tórt shaqyrym jerde Imantaý kóliniń naq ortasynda Tasaral bar. Bul da respýblıkalyq mańy­zy bar tabıǵı eskertkish. Eń bir qy­zyq jeri, záý bıikten qarasańyz, álgi Tasaral kózińizge júrek pishindes bolyp kórinedi. Aralda bul ólkede sırek ósetin arsha aǵashy jaǵalaýdy óziniń sansyz butalarymen kómkerip, keremet sán berip tur. Arshadan sál árirekte jasyl jelek jamylǵan kádimgi qaraǵaı, sa­qaldy qaıyń, jabaıy shıe kıizdeı tu­tasqan. It tumsyǵy ótpesteı bolyp tý­syrap jatqan butalardyń arasynda sýjylandar men surjylandar jıi kezdesedi.

– «Kókshetaý» ulttyq saıabaǵy aýma­ǵyn­da tanymdyq jáne ekologııalyq tý­rızmdi damytýǵa mol múmkindik bar. Oǵan qosa, sporttyq jáne áýesqoı balyq aý­laý­dy da jolǵa qoıýdamyz. Bizdegi de­ma­lys oryndarynyń qanshalyqty kór­kem ekendigi alys-jaqyn shetelder­ge jaqsy málim, – deıdi saıabaq dırek­to­rynyń mindetin atqarýshy Medeý Rajanov, – saıabaq aýmaǵyndaǵy tabıǵat aıasyna ár jyl saıyn otyz myńnan astam adam keledi. Olarǵa úsh emdeý jáne demalys mekemeleri, 1 shıpajaı men 1 pansıonat, 14 demalys úı­le­ri, saýyqtyrý ortalyqtary qyzmet kór­setedi. Jadyraǵan jaz aılarynda 8 demalys bazasy men 6 balalardy saýyq­tyrý ortalyqtary jumys isteıdi. Eko­lo­gııa­lyq jáne tanymdyq týrızmdi da­mytý maqsatynda 20 týrıstik soqpaq baǵyttary belgilengen. Olardyń 14-i jaıaý, ekeýi sý aıdynynda, al qalǵan tór­teýi aralas. Kelýshiler «Naızatas» sho­qysy, «Shıeli» tóbeshigi, «Dáý sańy­raý­­qulaq», «Býıan shatqaly» tárizdi ba­ǵyt­­tarda serýen quryp, tylsym ta­bı­ǵat­tyń tamasha kórinisine kóz qanyq­ty­ryp, týǵan jerimizdiń tarıhymen tanysa alady.

Saıabaq basshylarynyń aıtýyna qa­raǵanda, bul baǵyttardy jıi paı­da­lanýshylar ulttyq saıabaq aýma­ǵyna jaqyn mańda ornalasqan bala­lar lagerleriniń demalýshylary eken. Kók­shetaý qalasynyń mektep oqý­shy­la­ry men stýdentteri de jıi-jıi sa­par­ǵa shyǵyp turatyn kórinedi. Sapar ba­ry­synda qyzǵylyqty kórmeler men ár­túrli jármeńkeler uıymdastyrylyp, ult­tyq saıabaqtaǵy ósimdikter álemi men jan-janýarlar dúnıesin, sondaı-aq tabıǵı jáne tarıhı arheologııalyq es­ker­­tkishterdiń tarıhy tanystyrylady.

Saıabaqtyń basty baılyǵy – orman. Onyń jalpy kólemi 182076 gektar. Sońǵy jyldary 16716 gektar jer­ge aǵash kóshetteri otyrǵyzylǵan. Eko­logııalyq jaǵdaıdy jaqsartý or­man­dy qaıta túletý men aýmaǵyn barynsha keńeıtýge táýeldi. Osy oraıda, ulttyq saıabaqty aǵash kóshetterimen qamtamasyz etip otyrǵan tórt pıtomnık bar ekendigin aıta ketýge tıistimiz. Al qolda bar baılyq kózdiń qarashyǵyndaı qorǵalýda. Negizinde, ınspektorlyq qyz­met jiti jumys istep tur. О́rt qaýpi joǵary kezeńde áýeden baqylaýda júr­giziledi. Bes baıqaý munarasynan kir­pigi aıqastyrylmaı kúzetiledi. Negi­zin­de, tabıǵı baılyqtardy saqtaý ke­rek­tigi jurtshylyq arasynda keńinen tú­sin­dirilgeni abzal. Árkim týǵan ta­bı­ǵatymyzdyń qorǵaýshysy bolsa, jaǵ­daı búgingiden de jaqsara túser edi. Son­dyqtan saıabaq ujymy órt qaý­ip­siz­digin saqtaý taqyrybynda óz aý­maq­­taryna 31 taqta ornatqan. Júz sha­­qy­rym­dy qamtıtyn mıneraldy jo­laqtar qu­ryl­ǵysy jasalsa, 10914 sha­qy­rym mı­neraldy jolaqtarǵa kútim júr­giziledi.

Árbir orman sharýashylyǵy sý tar­tqyshtarmen órtke qarsy áreket etetin aspaly qondyrǵylar men baıla­nys qu­raldarymen, basqa da kerek-jara­q­tar­men qamtamasyz etilgen.

Saıabaq jumysynyń taǵy bir qyry – eko­logııalyq aǵartý jumystary. Buqa­ra­nyń ekologııalyq saýattylyǵyn arttyrý jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń máselesine kóńilin aýdartý naqty kómek kórsetý maqsatynda jyl saıyn «Parkter sherýi» aksııasy uıymdastyrylady. Eki aıǵa sozylatyn atal­mysh aksııa barysynda birqatar ju­mystar atqaryldy. Kókshetaý qalasy men Zerendi, Aıyrtaý aýdandarynyń oqý oryndaryndaǵy ótkizilgen «Qus­tar kúni», «Búkilqazaqstandyq orman oty­rǵyzý kúni», «Jer kúni», «Taza ja­ǵa­laý» sııaqty is-sharalar bary­syn­daǵy áń­gimelesýler men dárister, murajaıǵa eks­kýrsııa, tabıǵat tal besikti saqtaýǵa ba­ǵyttalǵan vıktorınalar aksııanyń mańyzdylyǵyn arttyra tústi.

Bıyl órt qaýpi mol maýsym pálendeı qı­yn­dyq týdyrǵan joq. Kóktem men jaz jań­byrly. Endigisi shilińgir shilde aıynda orman kezip ketetin demalýshylardyń sa­laq­tyǵynan tónetin aıtyp kelmes apatqa saq bolsaq bolǵany. 

Baıqal BAIÁDIL,

«Egemen Qazaqstan»

Aqmola oblysy