Elimizdegi eń kóne óndiris oshaqtarynyń biri dep Almatydaǵy mashına jasaý zaýytyn aıtýymyzǵa ábden bolatyn shyǵar. Olaı deýimizge zaýyttyń ǵasyrǵa jýyq tarıhy sebep. О́ndiris búgingi kún talabyna beıimdelip, jumysyn jalǵastyryp turǵan zaýyt retinde de erekshelenedi. Bul zaýyt dástúrli KADEX kórmesiniń turaqty qatysýshysy retinde jańa álemdegi áskerı jáne qorǵanys ónerkásibi salasynda da áıgili.
1942 jyly jappaı evakýasııalanǵan nysandar qatarynda Mahachkaladan Almatyǵa kóshirilgen zaýyt Keńes odaǵynyń qýatty memleket retinde qalyptasýyna úles qosqan. Keńes odaǵy úshin áskerı óndiris pen qarý-jaraq zaýyttarynyń mańyzy orasan bolǵany belgili.
Olardyń jumysy meılinshe qupııa saqtalyp, asa saqtyqpen qadaǵalanatyn. Kezinde Almatydaǵy zaýyttyń aýlasyna ushqan qustan ózge tiri jan beısaýat kire almaıtyn bolǵan. Qazir ǵoı Mahachkaladan kóshirilgen zaýyttyń KSRO áskerı teńiz floty úshin oqtumsyqty torpedo shyǵarǵanyn bilý eshqandaı qıyndyq týdyrmaıdy. Al soǵys ýaqytynda, odan keıingi kezeńde de zaýyttyń jumysy jaıly derek joqtyń qasy edi. Tipti 1960-1980 jyldar aralyǵyndaǵy «qyrǵı qabaq soǵys» dáýirinde Kırov zaýytynyń jumysy kúsheıtilip, qupııalylyq deńgeıi de joǵarylaǵan. Kezindegi Keńes odaǵynan bólek Varshava shartyna birikken memleketterdiń áskerı qajeti úshin ónim jasaǵan zaýyt shetel barlaýshylarynyń tún uıqysyn tórt bólgenge uqsaıdy.
Biz arnaıy ruqsattama alyp, ataqty zaýyttyń jumys barysyn óz kózimizben kórip-bilýge múmkindik aldyq. Zaýyttyń ótkeni men búgini týraly áńgimelep bergen bas ınjener Valentın Sýndıýkov ótken ǵasyrdyń 60-jyldary bolǵan bir qyzyq oqıǵany baıandap berdi. Ol kezde Almaty kósheleri qazirgideı emes edi. Qoǵamdyq kólikten tramvaılar ǵana júretin. Zaýyt oryn tepken Kosmonavtar men Paster kóshesiniń qıylysynda aıaldama bolǵan eken. Birde jumysqa asyqqan jumysshy túsetin tusyn umytyp qalyp, tramvaı kondýktoryna «Torpedo zaýytynan toqtap ketińizshi» deıdi daýystap. Árıne ol kezde bul zaýyttyń áskerı maqsatta jumys isteıtinin jurt bilmeıtin edi. Keıin jumysshyny arnaıy qyzmet ábden tekserip, yǵyr qylǵan kórinedi...
Qazir zaýytta áskerı jabdyqtardy qalypqa keltirý men jóndeý jumystarynan bólek, taý-ken óndirisi, temir jol qurylysy jáne munaı óndirý baǵytyna qajetti qurylǵylar men qosalqy bólshekter jasaý jandanǵan. Qarap otyrsaq, qazaqstan ekonomıkasyn órge súıreıtin mańyzdy salalardyń jumysyn jandandyrýǵa aıtarlyqtaı yqpal etip otyr. Kásiporynda tórt júzge jýyq jumysshy eńbek etedi.
– Bizdiń zaýyttyń áskerı teńiz floty úshin joıqyn qarý jasaǵany endigi ýaqytta tarıh qana. Kezinde sý astyndaǵy jáne sý betindegi qarsylastardy joıý úshin qoldanylatyn oqtumsyqty torpedolar serııasy shyǵarylyp keldi. Zaýyttaǵy sońǵy qarý-jaraq partııasy 1990 jyly tapsyrys berýshige jóneltildi. Sanaýly aıdan keıin KSRO tarady. Kóp uzamaı óndiris te toqtady. Zaýyttyń jaǵdaıy nasharlap ketti. Táýelsizdiktiń nyǵaıýymen ǵana óndiriske qaıta qan júgirdi. Búginde biz elimizdiń qorǵanys ónerkásibi úshin erekshe mańyzy bar kásiporynǵa aınaldyq. «Qazaqstan Injınırıng» kompanııasynyń qanatynyń astynda damyp kelemiz. Tek áskerı óndiriske qajetti bólshekterden basqa aýyl sharýashylyǵyna, munaı óndirisine qajetti qurylǵylar jasaýǵa tapsyrys aldyq, – deıdi zaýyttyń bas ınjeneri Valentın Sýndıýkov.
Zaýyt aýlasyndaǵy sehtardyń jumysy bir toqtamaıdy. Munda kásiporynda jasalatyn qosalqy bólshekter men qurylǵylarǵa qajetti dúnıelerdiń barlyǵy daıyndalady. El ekonomıkasynyń mańyzdy sektorlaryna asa qajetti dúnıeler osy jerde óndiriledi. Mysaly, keme jasaý óndirisi úshin daıyndalatyn gıdravlıka júıesi úshin rezeńke qaptamalardyń alýan túri baıytý sehynda jasalady. Iаǵnı shıkizattan daıyn ónim shyǵarady.
Qajetti bólshekterdiń zaýyt aýmaǵynda jasalýy qorǵanys ónerkásibi boıynsha qalypqa keltirý, jóndeý jumystaryn júrgizýge oń yqpal etip otyr. Ásirese osydan 20 jyl buryn zaýytta jasalǵan torpedolardy tolyqtaı qaıta jasaqtaý kezeńi bastalǵaly beri tapsyrys kólemi aıtarlyqtaı ósti.
Kezinde jasalǵan qarý-jaraq túrleriniń sapaly jumysyna zaýyt 20 jylǵa kepildik beretin. Osy ýaqyt aralyǵynda qoldanylmaǵan torpedolar qoımalarda saqtalýǵa tıis. Árıne beıbit zamanda sý astyndaǵy soǵystyń bolmaǵany kerek. Al qarý túri áskerı qýattylyqty arttyrý úshin saqtalatyny anyq. Zamanynda Kırov zaýytynyń ónimin satyp alǵan sheteldik áskerıler qazir sol ónimderdi qaıta qalypqa keltirýge tapsyrys berip otyr.
Zaýyt Qazaqstanda ótetin KADEX kórmesiniń turaqty qatysýshysy retinde óz ónimderin álem elderiniń nazaryna usynyp kele jatqanyn aıryqsha atap ótken lázim. KADEX-2018 kórmesine bıyl otandyq jáne sheteldik qorǵanys-ónerkásip kesheni, ǵaryshtyq sala men aqparattyq qaýipsizdik salasynyń kásiporyndary, jetekshi konstrýktorlyq bıýro men ǵylymı-zertteý ınstıtýttary qatysty. Álemniń AQSh, Brazılııa, Germanııa, Izraıl, Úndistan, Qytaı, Reseı tárizdi 26 elinen 294 kásiporyn óz ónimderin ákeldi. Almatydaǵy mashına jasaý zaýyty da kórmege óz ónimderin usyndy.
2016 jyly Astanada ótken halyqaralyq qarý-jaraq kórmesine zaýyt «5365-K» atalatyn torpedo maketin usynǵan bolatyn. Kezinde «243 ónim» degen shartty ataýmen áıgili bolǵan torpedo túrin zaýyt qabyrǵasynda jasaýǵa qazir múmkindik bar. Bul shet memleketterdiń áskerı mamandarynyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan eken. Al bıylǵy kórmede qatysýshylar nazaryna osy torpedo túriniń oqý-jattyǵý maqsatynda qoldanylatyn nusqasy usynyldy.
– Bizdiń bul torpedomyzdy jattyǵý jasaý kezinde turaqty qoldanýǵa bolady. Iаǵnı torpedoda oqtumsyq bolmaıdy, qurylǵy qaýipsiz. Sý astynda basqarýǵa yńǵaıly, tıisti nysandardy anyqtaý men shartty túrde «joıýǵa» qoldanýdy oqyp-úırený úshin jasaldy, – deıdi bas ınjener.
Bálkim biz asa ásirelep aıtatyn shyǵarmyz, biraq Almatydaǵy zaýytta jasalǵan ónimdi «Tańǵajaıyp torpedo» deýge ábden laıyq. Árıne Qazaqstan beıbitshilik jolynda belin bekem býǵan, bitimgerlik baǵytty tý etken el. Biz álemge ıadrolyq qarýdan bas tarý jónindegi úndeý tastaǵan alǵashqy memleketpiz. Dál osy maqsatta kez kelgen joıǵysh jáne oqtumsyqty qarý túrlerin de beıbit maqsatqa qoldaný isinde úlgi kórsetýimiz oryndy. S.Kırov atyndaǵy zaýytta jasalǵan oqý-jattyǵý torpedosy buǵan dálel.
Al zaýyttyń halyq turmysynda qoldanylatyn ónim shyǵarýǵa bet burǵany ras. Mysaly, zaýyt konstrýktorlary rotorly avtoturaqtar qurastyryp, synaqtan ótkizýde eken. Eger bul joba sátti júzege assa, úlken qalalardaǵy kólik qoıatyn oryndarǵa qatysty qıyndyq sheshimin tabýy múmkin. Budan basqa ınnovasııalyq jobalar bar. Elektromobılderdi qýattandyrýǵa arnalǵan biregeı beket pen «Pıoner» atty shaǵyn elektrosıkl kóligin qurastyrý jumystary da aıaqtalýǵa jaqyn.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty