Byltyr Shyǵys Qazaqstandaǵy 10 kóldiń jáne birneshe sý qoımasynyń sýyna balnelogııalyq zertteý júrgizilipti. Nátıjesinde óńirdegi qaı ózen-kóldiń sýy shıpaly, densaýlyqqa paıdaly ekeni anyqtalǵan. Kýrorttyq aımaq qurýǵa bolatyn jerler de belgili.
Qazir bizdiń óńirdegi demalýshylar da jaz boıy Maraldy kóliniń jaǵasynda. Buryn da jergilikti turǵyndar tuzy men balshyǵy em dep baratynyn estıtinbiz. Maqala jazý barysynda sýyna túspesek te ózimiz de baryp qaıttyq. Burynǵy jolsaparlar barysynda da kólge soqpaı ketpeıtinbiz. Ol kezderi typ-tynysh jatatyn kóldiń áıteýir, bir tylsym syry bar sııaqty kórinetin. «O, Maraldym, Maraldym!» dep Muzafar aqyn tegin jyrlamasa kerek. Estaı aqyn Qorlanmen kezdesken jer desek, syry mol, ótkeni shejireli-aq kól.
Al oblysqa ákim bolyp kelgen kúnnen bastap Bolat Baqaýov Maraldy kóliniń jaǵasynda demalys aımaǵyn quryp, ınfraqurylymdy damytýdy qolǵa alý úshin naqty is-qımylǵa kóshý qajet dep óńirdegi týrızm basqarmasyna, aýdan ákimdigine tapsyrma bergen-di. О́kinishke qaraı, óńirdegi saýda jáne týrızm basqarmasynyń basshylary jıi aýysady, jýyrda ǵana týrızm salasyn damytý júktelgen Qanat Shábenov te qyzmetinen ketipti.
Sóıtip B.Baqaýovtyń tapsyrmasyna oraı, 2016 jyly alǵashynda kól jaǵasynan tereńdigi 100 metr jer qazylyp demalýshylar úshin tushy sý da shyǵarylyp berildi. Bıýdjetten tys qarajatqa kólge aparatyn jol salyndy. Bir-eki dárethana jasaldy. Maraldy – Jylybulaq aýyly avtomobıl jolyn 4,5 mıllıon teńgege kúrdeli jóndeý jumystaryna qujattar ázirleýge kelisimshart ta jasaldy. Odan keıin uzyndyǵy 3 shaqyrymdy quraıtyn joǵary voltty jeli tartylady. Osy mańnan Maraldy kýrorty salynady degen habarlar da tarap jatty. Tipti Altaı ólkesindegi Iаrovoe demalys ornynyń tájirıbesinen úırenýge keńes te berildi.
Jalpy, Sharbaqty aýdanynyń aýmaǵynda 22 kól bar, onyń 19-y ashy, tuzdy kólder. Maraldy kólin týrıstik ortalyqqa aınaldyrmaq joba qolǵa alynar kezde aýdan ákimdigi oblystyq «Jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasyna» aýdandaǵy sý aıdyndaryn tólqujattaý týraly hat joldaıdy. Sóıtip Maraldy kóli «StroıBıoResýrs» JShS-ne 44 jylǵa jalǵa beriledi. Buǵan deıin oblystaǵy «Orman jáne janýarlardy qorǵaý jónindegi» memlekettik mekemesiniń ýaqytsha qaramaǵyna alynǵan-tyn. О́ńirdegi «Jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstaryn paıdalaný» basqarmasyna konkýrs ótkizip, kóldiń ıesin anyqtaý tapsyrylǵan edi.
Jalǵa berilgendegi maqsat kásiporyn kóldegi artemııa-salına shaıandaryn arnaıy bekitilgen tártipke saı aýlaıtyn bolýy kerek edi. Kólde kól sýyna ǵajaıyp bir qyzǵylt tús beretin artemiasalina shaıandary bar. Qyzyl qurttar degenińiz, qyp-qyzyl baılyq. Qara bazarda úlken suranysqa ıe deıdi. Jalpy, artemııa-salına shaıandaryn aýlaýǵa tyıym salynǵan. О́ıtkeni mamandardyń aıtýynsha, qurtty zańsyz jınaýshylardyń kesirinen olardyń joǵalýy da múmkin. Jumyssyz júrgen aýyldyqtarǵa baǵaly qurtty tergizip, satyp alatyndar ony Qytaı asyratyn kórinedi. Bul da bir oılanatyn másele. Ekinshiden, zańsyz shaıan aýlaýshylar jumyrtqasyn ǵana jınamaı, shaıandardyń atalyǵy men analyǵyn qosa aýlaıtyny alańdatady. Qurttar bıoresýrs quramyndaǵy aqýyzdyń moldyǵymen erekshelenedi. О́nim medısına, aýyl sharýashylyǵy salasyna asa qajet eken.
Jalpy, artemııa qurty – janýarlar, balyqtar, úıdegi taýyqtar, egistik úshin taptyrmas azyq jáne tyńaıtqysh. Tuzdy sýdyń omyrtqasyz, shaıan tárizdi jándigi. Ashy sýlarda ǵana ómir súretin ol mıkroorganızmdermen jáne baldyrlarmen qorektenedi. Jumyrtqasy óte joǵary baǵalanady. Balyqtyń qoregi – belok. Sondyqtan bizder Maraldynyń erekshe qorǵalatyn ekologııalyq kól ekenin eskergenimiz jón.
Professor, pedagogıkalyq ınstıtýt oqytýshysy Qaıyrbaı Bazarbekovtiń aıtýynsha, Maraldy kólin saqtaý kerek. Maraldy kóli, jaǵalaýy, jalpy Maraldy jeri-palentologııalyq, arheologııalyq eskertkishterge baı. Ony qalaıda saqtap qalýymyz qajet. Kýrort demekshi, bolashaqtaǵy «Maraldy kýrorty» JShS-nyń joba jetekshisi Dúısenbaı Dúısenovtiń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta kól men sazdyń, tuzdy sýdyń emdik qasıetin anyqtaý úshin arnaıy zertteý júrgiziledi. Kóldegi emdik qasıeti bar balshyqtyń qory 100 myń tekshe metr. Aýdandyq kásipkerlik bóliminiń málimetinshe, «Maraldy kýrorty» JShS 2017-2022 jyldar aralyǵynda qonaqúıler, balshyqpen emdeý shıpajaılaryn, maral ósiretin oryndar turǵyzý úshin kólde týrıstik bıznesti damytýǵa qarajat salýdy josparlap otyr.
Biraq kól sýyna naqty zertteý júrgizilmeı, synamalar alynbaı turyp kýrort salý jumysy bastalyp ketkeni qyzyq. Kásipker kóldiń mańaıyndaǵy demalys ornyna óz qarajattaryna ýaqytsha elektr symdaryn tartpaqshy. Budan keıin memlekettik baǵdarlama boıynsha elektr qýaty jetkiziledi. Investor kól jaǵalaýyn jóndeýge kiristi. Kóldi jalǵa aldy degen kásiporyn álgi biz aıtqan bolashaqta bolatyn «Maraldy kýrorty» JShS bolyp quryla qalǵan kásiporynǵa kómekke kelip, kóldiń jaǵasyna jasandy qumyn tósep, 100 orynǵa laıyqtalǵan shaǵyn pırs jasaýǵa tehnıkalyq kómek kórsetse kerek. Demalýshylar úshin pırs – qazir kól jaǵasyndaǵy demalys aýmaǵynyń kórki. Kúnge qyzdyrynýǵa, katamaranǵa otyryp sý betinde qydyrýǵa jaǵdaı jasalǵan. Dámhana ashyldy, bı alańy ornatyldy. Vip-alań qurylysy júrgizilýde. Dárethana sany da kóbeıdi. Qaladan avtobýs júre bastady.
Sharbaqty aýdanynyń ákimi Balǵabaı Ybyraevtyń aıtýynsha, kól jaǵasynyń týrızmi keremet. Kól mańyndaǵy aýyldardyń damýy úshin qajet. Halyq aǵylýda. Kúnine 2 myńdaı adam keledi. Kólbulaq aýylyna deıingi jolǵa asfalt tóselip, demalys aımaǵyna deıingi 2,7 shaqyrymǵa elektr jelisi tartylypty. Búgingi tańda ınvestorlar kól jıegine 20-dan astam kıiz úı tigip, aǵash úıler turǵyzǵan. Avtoturaq bar. Demalýshylarǵa yńǵaıly bolý úshin munda 100 aǵash tapshan da ornatylǵan. Múmkindigi shekteýli jandarǵa pandýstar qoıylǵan. Endi 4-5 jyldyń kóleminde Maraldy kólinde stasıonarlyq emdeý ortalyǵy ashylady. Bolashaqta bul jerde pantamen emdeý ortalyǵyn ashý maqsatynda 55 maral satyp alynypty. Árıne quptarlyq jaqsy bastama.
Al oblystyq «Jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń habarynsha, óńir aýmaǵynda ornalasqan 340 sý qoımasynyń basym bóligi ıgerilmegen jáne zańdy tulǵalarǵa bekitilip berilmegen. Tipti oblystaǵy kólderdiń, onyń ishinde Maraldy da bar, sýynyń tuzdy nemese tushy ekenin aıqyndaıtyn qujattarynyń bar-joǵy belgisiz. Sondyqtan, óńirdegi ár kóldiń sıpattamasy, sýynyń bıologııalyq quramy týraly qujattar qolda bolýy kerek. Sodan keıin ǵana kólder tabıǵat paıdalanýshylarǵa bekitiledi. Kólder kásipkerlerge jalǵa berilgen soń, olardyń mindetteri de bekitiledi. Iаǵnı, qosymsha jumys oryndaryn ashý, bıýdjet qazynasyn toltyrý, kóldi kúzetý jáne onyń aınalasyn taza ustaý talap etiledi.
Sondaı-aq kólderdi jalǵa alýshylar jyl saıyn ǵylymı-bıologııalyq zertteýler júrgizip, qurt, shaıan aýlaý kólemin bilip otyrýlary qajet. Bul jalǵa alýshylarǵa kól túbindegi artemııa-salına qurtyn beı-bereket aýlamaýdy, tuzdy sýdy bolashaq urpaqqa jetýi úshin saqtaýdy qatań mindetteıdi. Iаǵnı, ár kóldiń mańynan týrızm men demalys, emdeý ortalyǵyn ashýshylar úshin áýeli kóldiń ózin túbine deıin zerttep, jergilikti jaǵdaımen tanysyp alyp iske kirisken durys degendi eskertedi. Al ınvestor áýeli kóldi, odan keıin kól túbindegi jerdi zańdastyrýy qajet. Maraldy kóliniń aýmaǵy 5,5 myń gektar bolsa, bul aýmaqtyń ózi Pavlodar men Sharbaqty aýdandaryna tıesili. Qarapaıym jurt tuzdy kóldiń em-shıpasy úshin barady deımiz. Ekinshi jaǵynan qoılaryn kóldegi tuzǵa túsiretin sharýashylyqtar da bar kórinedi. «О́ıtkeni Maraldy kóliniń emdik qasıetteri mol. Muny arnaıy zertteý de dáleldep otyr», deıdi oblystyq kásipkerlik, saýda jáne týrızm basqarmasynyń mamandary.
Kóldiń jaǵasy týrızm, demalys ortalyǵyna aınalmaı jatyp-aq kýrort, emdeý orny salynady degen habar tarady. Sol kezde óńirdegi medısına jáne týrızm basqarmasynyń mamandary Maraldy kóliniń sýy men tuzdy balshyǵynyń bakterıologııalyq quramyna áli balneologııalyq zertteý júrgizilmegenin aıtqan-dy. Keńes ókimeti kezinde zerttelgeni de anyq, ruqsat berilgen bolsa, qazir ol Moıyldy kýrorty sııaqty jumys istep te turar edi. О́ıtkeni kólde asa baǵaly tabıǵat baılyǵy – qurt-shaıandar bar.
Biraq qazirdiń ózinde kóldiń jaǵalaýy demalys ornyna – tuz balshyqpen emdelý ornyna aınalǵandaı. Kól sýynyń emdik qasıetteri kóp ekenin joǵaryda aıttyq. Shomylyp shyqqan soń denege jabysqan appaq tuz kádimgideı qyzdyryp, kúıdiretinin baıqaısyz. Zııandy ma, zııansyz ba? Balshyqty qansha mınýt paıdalaný kerek, jalpy, qalaı paıdalaný kerektigi jaıly eshqandaı aqparat jazylmaǵan. Sondyqtan saýda jáne týrızm basqarmasynyń mamandary jazǵy maýsym kezinde bul jerde dárigerlik bólimsheniń ornalasqanyn, tipti qadaǵalaıtyn arnaıy dárigerdiń bolýy qajet dep sanaıdy. Al aýyldyqtar bolsa, «qasıetti kól ishin, mańaıyn bylǵamańdar, kóldiń ıesi bar, kúz aıynda kólden shyǵady, ıesi qaǵady. Bul jerde batyrlardyń molalary bar», dep bizdi saqtandyratyn. Kól jaǵasynda tipti artyq sóz aıtýǵa qorqatynbyz. Kól mańyndaǵy Baıjyryqtaǵy zırattarda sultandar jerlengen degen de áńgime bar.
«Kól jurtshylyqtyń emdelý, demalý ornyna aınaldy. Ata-baba árýaǵyn qurmettegen halyqpyz. Sultandar súıegi jatqan kóne qorymdardy qorshaý kerek, qarap, kútimge alý qajet nemese aýyl zıratyna qaıta jerleý kerek», deıdi úlkender jaǵy.
Basty máselemizge qaıta oralsaq, birinshiden, Maraldydan emdeý ornyn ashý úshin qyrýar qarajat kerek. Ekinshiden, kóldiń sý quramyna zerthanalyq zertteýler júrgizý úshin oblystyq Jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne sý resýrstary basqarmasy osy maqsatqa múddeli basqa da memlekettik organdarmen birge jumys jasaǵan. Úshinshiden, saýyqtyrý nysandaryna qoıylatyn sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes, kóldiń emdeý áleýetin anyqtaý úshin sý men sazdyń zerthanalyq zertteýlerin júrgizýge medısınalyq qorytyndy beriledi. Osy maqsatta S.Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń de ǵylymı qyzmetkerleri shaqyrylypty.
Máseleniń mánisine kelsek, Jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne sý resýstary basqarmasy Maraldy sýyna taldaý jasaý úshin synamalardy Qaraǵandy qalasynyń zerthanasyna jibergen. Zerthanalyq zertteýlerdiń nátıjesi boıynsha akkredıttelgen ǵylymı uıymdar elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi qaraǵan soń ǵana qorytyndy bere alady. Medısınalyq qorytyndyny alǵannan keıin kól emdelýge arnalǵan sý nysandarynyń tizimine enedi.
Biraq jergilikti basqarmalar «biz kólden alynǵan synamalardy tıisti oryndarǵa jiberdik. Bizge Almatydaǵy ınstıtýttan jetken qorytyndy aldyn ala tekseris nátıjeleri ǵana. Tolyq ári naqty sheshim joq. Kóldiń sý quramynan bir emes, birneshe ret synamalar alynýy múmkin. Bir ret alynǵan synama eshqandaı nátıje bermeıdi. Sondyqtan biz bul nátıjeler barysyn Sharbaqty aýdandyq ákimdigine de jiberdik. Endigi másele kóldiń ıesi – merdiger uıym ári qaraı kóldiń sýyn, tuzyn, balshyǵyn, batpaǵyn paıdalaný kerek pe, joq pa degen máselemen ózderi aınalysyp, zertteýdi tolyq júzege asyrýlary qajet» deıdi.
Qoryta aıtqanda, adamdar tuzben, sazben, batpaqpen emdelemin dep júrip, odan keri áseri alýy da ábden múmkin. Ekinshiden, tabıǵat baılyǵyn, qorshaǵan ortany qorǵap qana qoımaı, saqtap qalý mindeti tur. ...Al qazir bizdiń Maraldy kóliniń jaǵasy mazasyz. О́ıtkeni tuzben, batpaqpen emdelemin deýshiler kóp...
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Sharbaqty aýdany