Ulttyq Bank: «Bankterdiń qarjylyq ornyqtylyǵy ulǵaıdy»

– Oljas Tólegenuly, Ulttyq Bank ótken jyly Bank sektorynyń qar­jylyq ornyqtylyǵyn arttyrý baǵ­darlamasyn ázirlep, iske asyrdy. Bú­gingi kúni osy aýqymdy jumystyń al­dyn ala nátıjeleri týraly aıtýǵa bo­la ma? Qabyldanǵan sharalar, onyń ishinde bankterdiń kredıttik bel­sen­diligin arttyrý boıynsha sharalar qan­shalyqty tıimdi boldy?

– Durys ańǵarǵansyz, ótken jyly Ult­tyq Bank siz ataǵan baǵdarlamany ta­bysty iske asyrdy. Onyń basty maq­saty jumys istemeıtin kredıtterdiń deń­geıin tómendetý jáne ekonomıkany kre­dıtteýdi odan ári arttyrýǵa jaǵdaılar ja­saý úshin bankter aksıonerleriniń qara­jatyn belsendi túrde tarta otyryp, bank sektoryn qalpyna keltirý boldy. Búgingi kúni elimizdiń iri bankterin ýaqtyly qoldaý óziniń tıimdiligin dá­lel­­dedi dep tujyrym jasaýǵa bolady. Bankter nashar kredıtteriniń negizgi úle­sin esepten shyǵaryp, ekonomıkaǵa kredıt bere bastady.

­Bank sektoryn qalpyna keltirý baǵ­darlamasyn iske asyrý nátıjesinde bank­terdi kapıtaldandyrý aıtarlyqtaı ózgerdi. 2017 jyly jáne 2018 jylǵy 4 aı ishinde retteýshilik kapıtal 518 mlrd teńgege (16%) ósip, 3,7 trln teńgeni qurady. Kapıtaldy ulǵaıtýmen qatar, bankter táýekeldi aktıvterdiń mólsherin tó­mendetti, bul jıyntyǵynda kapıtal jetkiliktiliginiń (k2) 2017 jyldyń ba­syn­daǵy 16,3%-ten 2018 jylǵy 1 mamyrda 21,5%-ke deıin ósýine múmkindik berdi.

2018 jylǵy 1 sáýirde bankterdiń 517 mlrd teńge somaǵa provızııalar qa­lyp­­tas­tyrǵany, al esepten shyǵaryl­ǵan qa­ryz­dar mólsheri 690 mlrd teńge bol­ǵany da bankterdiń qarjylyq jaı-kúıi­niń jaq­sarǵanyn bildiredi.

Budan basqa, qaryz alýshylardy qaıta qurylymdaýdy eskere otyryp, Baǵdarlamaǵa qatysýshy bankterdiń 865 mlrd teńgege jýyq somaǵa qaryz berýi baıqaldy, onyń ishinde shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine – 315 mlrd teńge, korporatıvtik bızneske – 329 mlrd teńge, jeke tulǵalarǵa – 222 mlrd teńge. Bul rette osy bankterde problemalyq bereshek (NPL) targetteletin deńgeıde, ıaǵnı nesıe portfeliniń 10%-inen aspaıdy.

– Baǵdarlama sheńberinde memle­ket­tiń alǵash ret óz táýekelderin bank­terdiń aksıonerlerimen bólisti de­gen pikir durys pa? Buryn bankterge qol­daý kórsetý boıynsha barlyq shy­ǵys­­tardy memleket kóteretin edi ǵoı.

– Iá, shyn máninde, bul Baǵdarlamanyń buryn iske asyrylǵan, bankterdi qoldaý boıynsha memlekettik baǵdarlamalardan erek­sheligi aksıonerlerdiń ortaq qa­tysýy bolyp tabylady. Ekinshi deń­geı­degi bankterdiń aksıonerleri ortaq ne­gizde 5 jyl boıy bankterdi 421 mlrd teń­ge somaǵa ústeme kapıtaldandyrý jóninde sharalar qabyldaýǵa tıis. Sony­men birge qaryz alýshylardy ońaltý, qo­symsha kepilder qabyldaý, bereshekti óndirip alý sııaqty aktıvterdiń sapasyn jaqsartý jónindegi sharalar 1,2 trln teńgeden astam soma bolýǵa tıis.

Bankterdiń aksıonerleri baǵdar­la­maǵa qatysa otyryp, ózderine tek qarjylyq sıpattaǵy ǵana emes, mańyz­dy mindettemelerdi qabyldaǵanyn atap ótken jón. Olar baǵdarlamaǵa bastap­qy kirý kezeńinde Ulttyq Bankte qor­ǵa­ǵan bıznes-modelge sáıkes qarjy ıns­­tıtýtynyń tıimdi jumys isteýin já­­ne ekonomıkanyń basym salalaryn kre­­dıt­teý­di keńeıtýdi qamtamasyz etýge tıis.

Banktiń qarjylyq jaı-kúıi odan ári nasharlaǵan jaǵdaıda baǵdarlamada jumys istep júrgen aksıonerlerdiń úle­sin azaıta otyryp, banktiń kapıtaly­na rettelgen boryshty aıyrbastaý múm­kin­digi kózdelgen.

– Baǵdarlama birinshi kezekte oǵan qatysqan qarjy ınstıtýttarynyń qara­paıym salymshylaryna kómek­tes­ti dep aıtýǵa bola ma?

– Árıne, bank sektoryn qalpyna kel­tirý jaǵdaılarynda bankterdiń ha­lyq, memleket jáne jeke kompanııa­lar aldyndaǵy aıtarlyqtaı mindet­te­me­le­riniń bolýy mańyzdy ról atqardy. Olar­dyń qarjylyq ahýaly nasharlaǵan jaǵdaıda jeke jáne memlekettik kompanııalar, sol sııaqty halyq, sondaı-aq shaǵyn bıznes zardap shegýi múmkin edi. Soǵan qaramastan, biz qoldanǵan tásil bankterdiń ornyqtylyǵyn arttyrýǵa múmkindik berdi, bul rette qarjy ıns­tıtýttaryn memlekettik qoldaý qaı­ta­rymdylyq negizinde kórsetildi. Jal­py alǵanda, Baǵdarlamany iske asyrý qar­jy júıesiniń ornyqtylyǵyn já­ne eko­nomıkanyń jaı-kúıin saqtaý tur­ǵy­synan asa mańyzdy.

– Baǵdarlamanyń mańyzdy bóligi Ult­tyq Banktiń retteýshilik mandatyn kúsheıtý, táýekelge baǵdarlanǵan qa­da­ǵalaýdy engizý ekeni anyq. Zań­na­maǵa tıisti ózgerister engizý qandaı sa­tyda?

– Ulttyq Bank qoldanyp júrgen qadaǵalaý quraldary shekteýli jáne qalypty bolyp tabylady. Búgingi kúni Ulttyq Bank aktıvterdi shyǵarý boıynsha bankterdiń operasııalaryn anyqtaı otyryp, eger de zańnamanyń talaptary formaldi túrde buzylmasa, olardy toqtata turýǵa múmkindigi bolmaıdy.

Osy maqsatpen 2019 jylǵy 1 qańtar­dan bastap táýekelge baǵdarlanǵan qa­da­ǵalaý engiziletin bolady, onyń sheń­be­rinde Ulttyq Bank táýekelder týyn­da­ǵan jaǵdaıda aldyn alý sharalaryn qabyldaýdy kózdeıtin ýájdi paıymdaý ınstıtýtyn paıdalanatyn bolady. Basqasha aıtqanda, retteýshi bankterdiń qarjylyq jaǵdaıynyń nasharlaýyn kút­pesten, daǵdarysty ahýaldardyń týyn­daýyn boldyrmaý múmkindigine ıe bolady.

Mysaly, Ulttyq Bank mynadaı tórt salada ýájdi paıymdaýdy paıdalanýǵa nıettenip otyr: menedjmentti jáne aksıo­nerlerdi kelisý; qurylǵan pro­vı­zııalardyń (rezervterdiń) barabarlyǵyn baǵalaý, bankpen erekshe qatynastarmen baı­lanysty tulǵalardy anyqtaý; táý­eke­l­- derdi basqarý jáne ishki baqylaý júıe­lerin baǵalaý.

Qadaǵalap paıymdaýdy engizý Ulttyq Banktiń aǵymdaǵy qadaǵalaý ókilettigin keńeıtpeıtinin atap ótken jón. Negiz­gi ózgerister bankterdi retteýdiń qolda­nys­taǵy aıasy ishinde oryn alady. Is júzin­de, Ulttyq Banktiń qadaǵalaý qural­dary jáne olardy qoldanýǵa arnalǵan ne­gizder retteledi. Memleket basshysy tıis­ti zańǵa ústimizdegi jylǵy 2 shildede qol qoıdy.

– Keńeıtilgen retteýshilik ókilet­tik­terge ıe bolǵan jaǵdaıda banktegi prob­lemalardy retteý máselelerinde Ult­tyq Bank qandaı áreketterge baratynyn qarapaıym boljamdy mysaldarmen aıtyp berseńiz.

– Aǵymdaǵy qadaǵalaý prosesi qa­lyp­­tylyǵymen erekshelenedi, bul onyń tıimdiligin tómendetedi. Máselen, «A» bankinde aktıvterdi baılanysty tul­ǵalardy kredıtteý arqyly jáne tu­raq­ty emes qamtamasyz etý túrleri re­tinde shyǵarý belgileri baıqalýy múm­kin. Bul rette bankter tarapynan prý­den­sııa­lyq nor­matıvter men Qazaq­stan Respýb­lı­kasy zańnamasynyń ózge de talaptary bu­zylmasa, Ulttyq Banktiń aralasýǵa jáne aktıvterdi shyǵarý operasııalaryn toqtata turýǵa múmkindigi joq. Shyn máninde, retteýshi formaldi tásildi tappaıynsha, bankterdiń qyzmetine aralasý jáne kúmándi operasııalardy júrgizýdi shekteý qıyndaıdy.

Táýekelge baǵdarlanǵan qadaǵalaýǵa aýysqannan keıin retteýshi prýdensııalyq talaptardyń formaldi túrde buzylýyn kú­tip otyrmastan, birden kúmándi opera­sııalardy júrgizýdi shekteıdi, bul min­det­ti túrde aldyn ala otyryp aralasý já­­ne táýekeli bar operasııalardy shek­teý es­e­­binen qarjy ınstıtýtynyń ornyq­ty­ly­ǵyna yqpal etedi.

Onyń ústine táýekeli bar operasııa­lardy ótkizgeni jáne bankterdi tólem jasaýǵa qabiletsizdik jaǵdaıyna deıin jet­kizgeni úshin bankterdiń menedjmenti men aksıonerleriniń qylmystyq jaýap­kershiligi kúsheıtiletin bolady.

– Qarjy naryǵyna keıbir qa­ty­sýshylar Ulttyq Bank bank­ter­diń kredıttik qyzmetin, olardyń ak­tıv­te­riniń sapasyn baǵalaý máse­le­le­rin­­de basshylyqqa alýdy josparlap otyr­ǵan «retteýshilik paıymdaý» sýb­­ek­tıvti bolýy múmkin dep qaýip­te­ne­di. Yq­tımal daýlardy retteý tetigi qan­daı bolady?

– Bankter tarapynan ýájdi paıymdaýdy engizýge qatysty oryn alyp otyrǵan syn Ulttyq Banktiń ýájdi paıymdaý- dy paıdalanatyn qyzmetkerlerinde yqtımal sýbektıvızmniń bolý máse­le­lerine qatysty. Bul bankter men bas­qa da qarjy uıymdary tarapynan qaýip­tenýdiń negizgi sebebi bolyp taby­lady. Soǵan qaramastan, zańnamaǵa engiziletin túzetýlerdiń redaksııasy ony paıdalanýdyń jetkilikti túrde túsinikti jáne ashyq tetigin jáne oǵan sotqa deıin, sol sııaqty sot tártibimen shaǵym jasaý múm­kindigin boljaıdy. Paıymdaýdy paı­dalaný kezinde zańdylyq, negizdilik, obek­tıvtilik jáne biryńǵaı tásil qaǵı­dattary saqtalady.

Bul oraıda retteýshiniń paıymdaýy qadaǵalaý prosesin qatańdatý úshin, sol sııaqty ony jumsartý úshin paıdala­ny­lýy múmkin, mysaly, formaldi ta­lap­tarǵa shamaly sáıkes kelmegen kezde.

Ýájdi paıymdaý Ulttyq Banktiń bir qyzmetkeriniń ǵana pikiri emes, ol – Ulttyq Banktiń tıisti bólimsheleri basshylarynyń qatysýymen Ulttyq Bank Tóraǵasy orynbasarlarynyń biri bas­shylyq etetin alqaly organynyń kási­bı negizdi pikiri. Ýájdi paıymdaý qad­a­ǵalaý sharasyn qoldaný úshin negiz bolyp tabylady.

Qadaǵalap paıymdaýdyń Ulttyq Bank­tiń pikiri bolyp tabylatynyn es­ke­re otyryp, qate paıymdaýlar táý­ekel­derin azaıtý úshin zań jobasynda qadaǵalap paıymdaýdy qoldaný jáne sotqa deıin shaǵym jasaý rásimi jan-jaqty retteledi. Qadaǵalap paıymdaýdy daıyndaý kezinde bastapqy kezeńde bank onyń jobasymen 5 jumys kúninen aspaıtyn ýaqytta tanysady. Odan keıin, qadaǵalap paıymdaýdy Ulttyq Bank­tiń alqaly organy qaraıdy jáne qa­raý nátıjesi boıynsha Ulttyq Bank qadaǵalap den qoıý sharasyn (jazbasha uıǵarym) qoldanýǵa quqyly, ol 10 jumys kúni ishinde kúshine enedi. Bank qadaǵalap den qoıý sharasymen ke­lisp­e­gen kezde qarjy ınstıtýty jazbasha qar­sylyq usynýǵa quqyly, ony Ulttyq Bank Basqarmasy 10 jumys kúni ishinde qa­raı­dy. Qadaǵalap den qoıý sharasy qar­sylyq bildirý qaralǵannan keıin kúshine enedi. Osylaısha, qadaǵalap paıymdaý- dy iske asyrýdyń jalpy merzimi 25 jumys kúnin quraıdy. Bul rette bankter burynǵydaı, ıaǵnı Ulttyq Banktiń ýájdi paıymdaýy jáne ózge sheshimderi boıynsha sot tártibimen shaǵym jasaı alady.

Biz ýájdi paıymdaý jónindegi qada­ǵa­laý sheshimderin qabyldaýdyń kór­setilgen rásimderin barynsha ashyq dep sanaımyz. Qarjy uıymdarynyń ýákiletti organ sheshiminiń jobasyna shaǵym jasaý úshin jetkilikti ýaqyty bolady. Qarjy qoǵamdastyǵynyń ýájdi qadaǵalap paıymdaý túrindegi jańa qadaǵalaý quralyn paıdalanýdyń usynylyp otyrǵan tetigin tolyq qoldaıtynyn taǵy da atap ótkim keledi.

– Bank sektorynyń orta mer­zim­di perspektıvadaǵy damýyna qa­tysty boljamyńyz qandaı? Na­ryq­­­tyń shoǵyrlanýyn, onyń qa­ty­sý­shylarynyń birigýin kútýge bola ma?

– Qazirgi kezde elimizdiń bank sek­to­ryn­daǵy ahýalyn senimdi túrde turaqty dep sıpattaýǵa bolady. Bul rette bank sektorynyń ornyqtylyǵyn qoldaý jóninde qabyldanǵan baǵdarlama bank sektoryn turaqtandyrý kezinde mańyzdy ról atqardy. Orta merzimdi perspektıvada bank sektoryn damytýdyń neǵurlym ózekti máselesi ekonomıkany kredıtteýdi qalpyna keltirý bolady.

Tutastaı alǵanda, qarjy uıymdary biriktirilgen jaǵdaıda ol oń sınergııany kórsetedi, sebebi qurylǵan bank bankterdiń resýrstaryn biriktirý saldarynan týyndaıtyn basymdyqtardyń keń aýqymyn paıdalana alady. Atap aıtqanda bankterdi shoǵyrlandyrý paıdasyna: aýqym boıynsha únemdeý, fýnksııalardy ortalyqtandyrý esebinen ákimshilik, marketıngtik jáne basqa da shyǵystardy tómendetý, qarjylyq qyzmetterdiń tizbesin keńeıtý, naryqtyń úlesin ulǵaıtý, óz bıznesin geografııalyq ártaraptandyrý, basqarý tıimdiligin arttyrý jáne t.b. dálel bolyp tabylady.

Osylaısha, aýqym boıynsha únemdeý banktiń mólsheri, ónimder men qyzmetterdi ártaraptandyrý, bank brendiniń tanymal bolýy bank ónimderiniń basym bóligin olardyń tutynýshylarynyń basym bóligine qarama-qarsy satýdan qosymsha paıda alýǵa múmkindik berýinen kórinetin bolady. Nátıjesinde, banktiń qarjylyq jaǵdaıynyń nyǵaıýyna, ony kapıtaldandyrýǵa, naryqta tıimdi jumys isteýine senim artýǵa bolady.

– Memleket basshysynyń bas­ta­mala­ryn iske asyrý sheńberinde Ultt­yq Bank ekonomıkany uzaq merzimdi kre­­dıt­teýdi qamtamasyz etý boıynsha qan­­daı jumys júrgizýde? Ulttyq Bank EDB-ny qorlandyrýdy keńeıtý boı­ynsha qandaı sharalardy iske asyr­maq?

– Bankterdiń qolaıly mólsherleme boıynsha uzaq merzimdi qorlandyrýǵa qoljetimdiligin keńeıtý Ulttyq Bank jumysynyń mańyzdy basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady. Bankterde qarjy re­sýr­starynyń bolýy – kredıttik pro­sesti jandandyrýdyń, olaı bolsa, el ekonomıkasy damýynyń negizgi talaby Ekonomıkany uzaq qorlandyrýmen qamtamasyz etý jáne ekonomıkany kr­e­- dıt­teýdi keńeıtý úshin birqatar jumys júr­gizildi, jaqyn arada taǵy da iske asy­rylatyn bolady.

Birinshiden, ekinshi jarty jyldyqta «7 – 20 – 25» ıpotekalyq kredıtteý baǵdarlamasy iske asyryla bastady onyń aıasynda bes jyldyq kezeń ishinde ıpotekalyq kredıtteý naryǵyn 1 trln teńge somasyna keńeıtý kózdelip otyr.

Ekinshiden, bankterdi qorlandyrý mer­zimderin uzartýǵa Ulttyq Banktiń bank­terdiń aınalys merzimi 5 jyl bolatyn oblıgasııalaryn satyp alýy yqpal etedi. Osy Baǵdarlama sheńberinde aqsha qarajatyn jalpy tartý kólemi 2018 jyly 400 mlrd teńgeni quraıdy. Osy kó­le­mniń jartysy – 200 mlrd teńge – BJZQ qarajaty esebinen qamtamasyz etiledi.

Úshinshiden, jınaq depozıtterin engi­zýde bankterdi qorlandyrý merzimderin uzar­týǵa jáne bankterdiń ekonomıkany uzaq merzimdi kredıtteýin keńeıtýge yq­pal etedi.

 Kórsetilgen aqsha qarajaty sol sı­ıaqty ekonomıkanyń naqty sektoryn kre­­dıtteýdi keńeıtýge baǵyttalýy múm­­kin.

Bul sharalar kesheni tıimdi iske asy­rylǵan jaǵdaıda bankterdiń ekonomıkany kredıtteý boıynsha múmkindigin aıtarlyqtaı keńeıtýge múmkindik týady.