Temir jol bıletiniń tapshylyǵy nelikten jazda týyndaıdy?

Jol azabyn júrgen biler

Jaz bastalǵaly As­tanadaǵy temirjol vokzaldaryn­da da, ózge óńirlerdegi bılet kassalarynda da uzyn sonar kezek bir sátke saıabyrsyǵan emes. Jazǵy demalys ýaqytynda saparǵa shyǵatyndar, saıahatqa attanatyndar sany kóbeıetini aqıqat. Osyndaıda tasymaldaýshylar tarapynan suranystyń ne se­bepti aldyn ala eskerilmeıtini túsiniksiz. 

Byltyr Astanada ótken EKS­PO-2017 kórmesiniń tusyn­da jolaýshylar tasymalynda esh­­qan­daı irkilis bolǵan emes, bı­letter ońaı tabyldy. Sol úrdis­ti qazir de jolǵa qoıýǵa ne kedergi?

Osy materıaldy ázirleý ba­ry­synda Astanadaǵy qos vok­zalǵa da bardyq. О́ıtkeni el arasynda tapshy bıletterdiń alyp­satarlardyń qolynda júrgen­digi jáne bul iske poıyzda qyz­met kórsetýshilerdiń de qaty­sy bar degen áńgimeler jel­deı esip tur. Árıne kassadan tys bılet satýshylardy kezdestir­megenimizdi moıyndaý kerek. Alaıda qalyptasqan ahýaldan habar beretin birer derekti aıt­paı ketýge bolmas. Máselen, aqtóbelik jas otbasy – Arman men Gúlimdi «Atyraý – Astana» baǵytyndaǵy poıyzdan túsken jerinde jolyqtyrdyq. Ota­ǵa­synyń qyzmetine baılanysty demalysty erterek josparlaý múmkin bolmaı, elordadaǵy ata-anasyna kelý úshin asyǵys jolǵa shyqqan beti eken. 

– «Áıteke bı» stansasynan, jalpy Aqtóbe óńirinen Astanaǵa zańdy túrde bılet alý múmkin bolmady. Amalsyzdan poıyz ókilderimen sóılesip mindik. Eki orynǵa bılet qunyn artyǵymen tóledik, – deıdi Gúlim Muratqyzy. 

Bul jolaýshylar qazir elimizdiń vokzaldary men bılet satatyn jeke kassalardy torýyldap júrgen nemese jol júrý qujatyn onlaın tásilimen alý úshin kompıýterge telmirgen kóptiń biri ǵana. 

Esesine Astanadaǵy bıletke muq­taj jandar Erlan esimdi azamatty izdeıdi eken. Bizge de atalǵan tul­ǵa­nyń uıaly telefon nómirin tabý qıynǵa soqqan joq. Onyń uıaly tele­fonynyń nómirin vokzal kúzetshileri jatqa biletin bolyp shyqty. 

Oǵan qosa sol kúzetshilerdiń aıtýlaryna qa­ra­ǵanda, qazir bıletti jaıyp, sam­satyp, artyq baǵasyna satýshylar Astana vokzalynda joıylǵan. Ora­ıy kelgende Erlanmen de Aqtó­bege baratyn jolaýshy retinde sóı­le­sip kórdik. Eki aradaǵy dıalog mynaý: – Sizdiń nómirińizdi vok­zal­daǵy jigitterden alǵan edim. 17 shilde kúni Aqtóbege baratyn úsh adamǵa bılet kerek bolyp tur. Taýyp bere alasyz ba?  – Sen endeshe keshkisin vok­zalǵa kelseıshi. On jetisine bılet istep bereıik. Jeti-segizderde vokzalǵa kel, «horosho». – Baǵasy qansha bolar eken? – Bilmeımin ony, kassada aıtady. Qansha bılet kerek – úsheý me, tórteý me? – Úsh bılet kerek. – Boldy ǵoı onda. Bıletten bólek úsh bıletke maǵan úsh myń teńge beresiń. Istep beremin men saǵan. Brondar bar ǵoı. «Horosho»? Mine, osy az-kem áńgi­me­niń is júzinde qalaı jalǵasa­tyn­dyǵynan beıhabarmyz. Son­daı-aq bul aza­mat­tyń kim eken­digin, qyzmeti, laýazymy men múmkindikterin de anyqtaý múm­kin emes. Onyń áreketinen qylmys quramyn da tabý qıyn. Alaıda osy áńgimeden soń-aq bılet alýdyń qıturqy tásilderi ábden júıelenip, jolǵa qoıylǵan ba degen kúmándi oılar týyndap qaldy. Bul babalarymyz aıtqan «bir qaryn maıdy shiritetin qumalaq» tárizdes derek bolar, degenmen «jel turmasa shóptiń basy qımyldamaıdy» degendi de aıtqan biz emes. 

Burynǵy jolserik, qazirgi depýtattyń usynysy

Poıyz bıletteriniń tapshylyǵy máselesin jaqsy biletin adamnyń biri – Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanov. Onyń sonaý 2009 jyly sol kezdegi Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstri Ábilǵazy Qusaıynovqa joldaǵan depýtattyq saýalynan beri on jylǵa jýyq ýaqyt ótse de bul máseleniń túpkilikti she­shi­min tappaǵandyǵyn kóremiz. Osy materıaldy ázirleý barysynda Shy­ǵys Qazaqstan oblysynda saılaýshylarmen kezdesip júrgen Májilis depýtatymen baılanysqa shyǵyp, óz saýalymyzdy kóldeneń tarttyq. 

– Jaz shyǵa mektep oqýshy­la­rynyń, stýdentterdiń dema­lysy bastalysymen poıyz bı­letteriniń tapshylyǵy bolyp turady. Ony boldyrmaý úshin qosymsha vagondardy kóbeı­tý kerek. Eń bastysy, jolaý­shy­lardyń naqty sany eseptelip, máseleni túbegeıli sheshý jol­daryn qarastyrý kerek. О́ıt­keni, qazir elimizdiń aza­mattarynyń eń kóp qoldanatyn kóligi – temirjol. Sondyqtan, jaz mez­gi­linde qosymsha poıyzdar shyǵarýǵa múm­kin­dikter barshylyq. Sony QTJ jan-jaqty qarastyryp, azamattardyń suranysyn qamtamasyz etýi qajet, – deıdi depýtat.  

– Nurtaı Salıhuly, siz bul má­seleni 2009 jyly kótergen ekensiz. Sodan bergi ýaqytta ne ózgerdi?

– Sol ýaqyttan beri poıyz va­gon­darynyń kóbi eskirdi de, esepten shyǵarylyp tastaldy. Jańa vagondar áli jetispeıdi. Sondyqtan qazir jańa vagondardy kóbeıtýge tolyq múmkindik bar. Men stýdent kezimde «Almaty – Máskeý», «Almaty – Le­nıngrad» baǵyttarynda jolserik bolyp jumys jasaǵandyqtan, máseleni tereńinen bilemin. Ol kezdegi tapshylyq qosymsha poıyzdar shyǵarý arqyly sheshiletin. Oǵan qosa qazir Alakól sııaqty demalys oryndaryna baratyn baǵyttardaǵy poıyz sanyn kóbeıtý kerek. Biraq bir sátte barlyq máseleni sheship tastaý múmkin emes shyǵar. Alaıda QTJ jaqyn aralyqtaǵy stansalar arasyndaǵy jolaýshylarǵa qolaıly bolýy úshin otyratyn oryndarǵa laıyqtalǵan vagon­dar­dy kóbeıtkendigi abzal. Jaqyn jerge qatynaıtyndarǵa «kýpe­niń» ne qajeti bar? Osyndaı júıeli ózgerister arqyly bılet tapshy­ly­ǵyn joıýǵa bolar edi.

Ýákiletti organnyń jaýaby

Jolaýshylardyń, «del­dal­dyń» jáne depýtattyń pikir­lerinen soń ýákiletti oryndarǵa suraý saldyq, saýalymyzdy joldadyq. 

О́z kezeginde bizdiń suraq­tary­myzǵa jaýap qatqan Inves­tı­sııalar jáne damý mınıstrligine qarasty Kólik komıtetiniń de­rek­terine qara­ǵanda, qazirgi ýa­qytta elimizdiń aýmaǵynda jolaýshy tasymalyna shyǵarylǵan va­gondar sany 2,5 myńnan asady. Ýákiletti organ da jaz mez­gilinde jolaýshylar aǵyny­nyń kóbeıetindigin, bılet tapshy­ly­ǵynyń bolatyndyǵyn joqqa shy­ǵarmaı, jekelegen tasymal­daý­shylar men jergilikti atqarý­shy organdarmen birlese otyryp, jolaýshylar suranysy jo­ǵa­ry baǵyttarǵa qosymsha poıyz­dar men tirkeme vagondar shyǵa­rylyp jatqandyǵyn habarlady. 

Atap aıtqanda, jolaýshylar aǵymy mol alty baǵytqa qo­sym­sha poıyzdar shyǵarylǵan jáne 1375 vagon tirkelgen. Onyń ishinde jolaýshylar nópirine baılanysty «Almaty-2 – Se­meı», «Al­maty-2 – Shymkent», «Astana-1 – Shym­kent», «As­tana-1 – Dostyq», «Almaty-2 – Qos­­tanaı», «Astana «Nurly jol» – Al­maty-1» baǵyttaryna basym­dyq beril­gen. 

Komıtettiń derekterine qara­ǵanda, jyljymaly quramdy ja­ńartý mol qarajatty qajet ete­tin­dikten, jańa vagondar satyp alýdy kezeń-kezeńmen júzege asyrý kózdelgen. Bul talapty Kólik komıteti qatań baqylap otyrǵanǵa uqsaıdy. Jyljymaly quramdy ja­ńar­týda tasymaldaýshylardyń óz qara­jattarymen qatar, Kólik komıteti tarapynan qarjy ınstıtýttaryn tartý da qolǵa alynǵan. Máselen, 2017 jyly tasymaldaýshylar 120 vagon satyp alǵan bolsa, bıylǵy jyldyń sońyna deıin taǵy 110 vagon satyp alý josparlanǵan.  

Osy Kólik komıtetiniń resmı de­rekterine qaraǵanda, temirjol kóligi arqyly jolaýshylar tasymalyn uıym­dastyrý boıynsha tasymaldaýshylar quzyretti organǵa aı saıyn esep berýge mindettelgen. Ási­rese, áleýmettik sa­nat­taǵy oblys­aralyq tasymaldardy Kólik komı­teti baqylaýdan shyǵarǵan emes. Osy saladaǵy zańdylyq buzylatyn jaǵ­daıda, tasymaldaýshynyń mindet­te­meleri oryndalmaǵan kúnde olarǵa qoldanylatyn sharalardyń tizimi qattaýly.  

Onyń ústine Kólik komıteti jolaýshylar poıyzdarynda qyzmet kórsetýdiń Ulttyq standarttarynyń oryndalýyn baqylaý úshin tekserý jumystaryn udaıy júrgizip kele jatqanyn aıtady.

Máselen, 2017 jyldan beri po­ıyz­­dar­dyń 80 quramy tekserilip, tasymal­­daý­shylarǵa bes júzden asa eskertý­ler berilgen kórinedi. Onyń ishin­de qys mezgilinde poıyz vagondaryn jylytýǵa, al jaz shyǵysymen vagon­dar­daǵy aýanyń tazartylýyna, salqyn­da­tylýy men sanıtarlyq jaǵdaılarǵa qatysty ta­laptardyń oryndalmaýy anyq­talyp kelgen. 

Tapshylyqtyń túıini

Bul másele jylma-jyl qaı­ta­lanyp otyrǵandyqtan, tasymal­daýshylardyń, ýákiletti organnyń da ótken jyldardaǵy jaýaptary da aına-qatesiz qaıtalanyp otyrady. Uzyn sonar jaýaptyń tórkini jalǵyz – jaz kezinde jolaýshylar nópiri kóp, jyljymaly quramdarǵa qosymsha vagondar tirkelýde. 

Bul sala qansha avtomattandyrylyp, sandyq júıe engizilgenimen, adamı faktordan aryla almaı otyrǵandyǵyn joǵaryda baıandaýǵa tyrystyq. Qýlyǵyna quryq boılamaıtyn pysyqaılar jaz mezgilindegi dúrmekti paıdalanyp nemese tapshylyqty qoldan uıymdastyra otyryp «kójesin aıyrýdyń» jolyn taýyp otyrǵan joq pa? 

Al temirjol salasynyń bilgir ma­man­darynyń aıtýlaryna qa­raǵanda, jaz mez­gilindegi suranysty qalt jibermeıtin, básekelestik ortadaǵy bılet kassalary jolaýshylar tasqyny údeı túsetin baǵyt­tarǵa jol júrý qujattaryn aldyn ala satyp alyp keıin ústeme baǵamen qaıta satýdy kásipke aınaldyrýy da múmkin.

Al is júzinde qosymsha poıyz shyǵarý tasymaldaýshylarǵa da ar­zanǵa túspeıdi. Poıyzdyń ár­bir qu­ra­mynyń mashınısteri, jolserikteri men basqa da júzdegen qyzmet kór­se­týshilerdi jolǵa shyǵarý orasan qarjyny talap etedi. Onyń ústine jolaýshynyń bolmaı qalý táýekeli jelkeden tartyp jibere qoımas. 

Osynyń saldarynan toı-to­ma­laqqa, ólim-jitim rásimderine asyq­qan, demalysyn aıaq astynan uıym­das­tyrǵan azamattardyń poıyz ar­qyly jolǵa jedel shyǵýyna asa bir múmkindik joq. Mundaıda bılet alýdyń zańǵa tompaq joldaryn izdeı bastaıtyny ras.

Serik ÁBDIBEK, «Egemen Qazaqstan»