«5-nómirli qasaphana»

K.Vonnegýt – ótken ǵasyr­dyń sońǵy jartysyndaǵy AQSh ədebıetinde erekshe orny bar sanaýly tulǵalardyń biri. Syn­shylar ony Mark Tvennen beri jalǵasqan AQSh ədebıetiniń ıýmor dəstúrin jalǵastyrýshy, tipti onyń ıýmorlary Mark Tvennen de asyp túsken dep qaraıdy. Degenmen K.Vonnegýt ədebıetke 1950 jyldardyń basynda alǵash fantastıkalyq shyǵar­malarymen kelgen. Sol tusta fantastıka jóni tú­zý əde­bıet sanalmaıtyn edi. 1969 jyly jazýshynyń «5-nó­mir­li qasaphana» romany ja­ryq kórgennen keıin ǵana, jazýshynyń basyndaǵy «fantast jazýshy» degen qalpaq kórin­beı ketipti. Joǵarydaǵy roman ótken ǵasyr ədebıetinde joǵary baǵalanady. 1999 jyly «Nıý-Iork Taıms» gazeti ótken bir ǵasyrda aǵylshyn tilinde jaryq kórgen eń tańdaýly degen júz romannyń tizimin ja­rııalaǵanda osy «5-nómirli qa­sap­hana» 18-oryndy ıelengen. Jazýshy bul romandy ekinshi dúnıejúzilik soǵys tu­synda óz basynan ótkizgen naqty oqı­ǵalar negizinde jazǵan.

K.Vonnegýt AQSh-tyń In­dıa­na shtatynda dúnıege kel­gen, sheshesi kisilikti, baı otba­synan edi. Biraq bul otbasy ótken ǵasyrdyń 1930 jyl­da­ryndaǵy ekonomıkalyq daǵ­darys kesirinen kúıreıdi. K.Vonnegýttyń sheshesi tur­mystyń ózgerisinen 1944 jyly ózine-ózi qol jumsaǵan. Bul ja­zýshynyń ómirine eleýli áser etipti. 1984 jyly ózi de son­daı bir kúızeliske urynǵan ja­zýshy uıqy dərisin kóp iship qoıyp, qasyndaǵylardyń der kezinde baıqap qalýymen ǵana aman qalǵan. Keıin jazýshy bul týraly: «О́zine-ózi qol sal­ǵandardyń bala-shaǵasy ólim­niń elesinen ómir boıy qu­tyla almaıdy, olar bulaı isteýdi túptiń tú­binde bərin sheshetin jol dep qaraıdy», – degen eken.

Zertteýshiler K.Vonnegýt shy­ǵar­malaryndaǵy tirshilik, ólim týrasynda qasiretke emes, ashy kúlkige saıatyn pa­ıymdaýlarǵa kóptep nazar aýda­rady. Onyń «5-nómirli qa­sap­hana» ro­ma­nynyń ózi osy jaǵynan kózge túsedi. Romanda Ilým degen bireý ekinshi dú­nıejúzilik soǵys tusynda ne­misterdiń qorshaýynda qalady, əý basta ol ózinen basqa úsh adam­men seriktesedi. Olardyń or­tasyndaǵy qaıshylyq ór­shı kele birin-biri óltirýge suq­tanady. Sóıtip júrgende olar nemisterdiń qolyna túsip qa­lady. Nemister tutqynǵa tús­kenderdi Drezden qalasyna aıdap ákeledi. Buǵan tutqyndar qatty qýanady. О́ıtkeni Drezden ashyq qala esepteletin, onda əskerı zaýyt ta, qurylǵylar da joq edi. Onyń ústine əsem saraılary bar bolatyn. Bundaı mədenıettik mánistegi beıtarap oryndy odaqtastar armııasy bombylaı qoımaıtyn edi. Tutqyndar bul arada balalar men aýyraıaq əıelderge qajetti azyqtar shyǵaratyn kásiporynda jumys isteıdi. Bul oryn soǵystan buryn «5-nómirli qasaphana» dep atalatyn edi. Degenmen bəri basqasha bolady, tutqyndar Drezdenge kelip, tórt kún ótkende, odaqtastar armııasy əýe kúshterin jiberip, qalanyń túgin qaldyrmaı jermen-jeksen etedi. Ilým jəne bir­neshe tutqyn men taǵy bir­neshe nemis «5-nómirli qasaphananyń» jertólesinde jumys istep jat­qandyqtan ǵana aman qalady. Olar jumystan bosap dalaǵa shyqqanda, keshegi jaınap turǵan qalanyń qırap qalǵan, tirshiliksiz qırandysyn ǵana kóredi. Romanda bul kó­rinis: «Jerdiń betin ys-tútek basqan, dúnıe qap-qara, esh­temeni kórýge bolmaıdy, tó­bedegi kún qarańǵyda jyl­tyraǵan noqat tárizdi. Drez­den aıdyń beti sııaqty, munda kúı­gen topyraqtan ózge eshteńe kóz­­ge túspeıdi. Taýdaı bolyp úıi­lip, jemtik bolyp adam­nyń məıitteri jatyr...» dep sýretteledi.

«5-nómirli qasaphana» romany AQSh-ta jaryq kórisimen birden eldegi qasqalar men jaı­sańdardyń shamyna tıgen. Zertteýge qaraǵanda ótken shı­rek ǵasyrda AQSh-ta shekteýge ushyraǵan kitaptardyń birinshi ornyn osy «5-nómirli qasaphana» romany ıelegen. Romanǵa qarsy turýshylar bul kitap jastardy otanshyldyqtan bezdiredi, AQSh armııasynyń abyroıyn tógedi t.b. degen aıyptar taǵady. K. Vonnegýt 1997 jyly óziniń jazýdy toq­ta­tatynyn jarııalaǵan bola­tyn. Biraq 2005 jyly jazý­shynyń «Otany joq bireý» degen jańa esse-syn kitaby ja­­ryqqa shyqty. Kitaptaǵy ma­qalalardyń kóbi jazýshynyń sońǵy jyldary «Osy zaman» jýrnalynda jaryq kórgen týyndylary edi. Kitaptyń muqabasy K. Vonnegýttyń ózi salǵan sýretten turady (jazýshynyń «Júl­degerge arnalǵan tańǵy as» degen romany osyndaı sýretterge toly ekenin eskerte ketken jón shyǵar). Kitaptan seksenniń seńgirine shyqqan qalamgerdiń nege alańdaıtynyn baıqaımyz. Onda jazýshy bylaı deıdi: «Menińshe, adamdar ózderi jasap jatqan mynaý jer sharynyń bolashaǵyn oılaýdy birjola qoıǵan sııaqty. Jurt­tyń myna tirligi uzaq qamaýda otyrǵan maskúnemniń tirligine uqsaıdy, kózderi əbden qaraýytyp ketken. Men endi keleshek urpaqtarymda jóni túzý meken bolady degenge sene alatyn emespin».

K.Vonnegýt kezinde óz shy­ǵar­malaryna baǵa berip, olardy qatarǵa turǵyzǵan eken. Sońǵy kitabyn jazýshy «basym aǵarǵan shaqta syıǵa tartylǵan keremet bir shampan boldy ǵoı» depti. Jazýshy osylaı dep óz shyǵarmashylyǵynyń sońǵy núktesin qoıǵan.

Ardaq NURǴAZY,

aqyn, ádebıet synshysy