«Erke-Nur» kompanııasynyń prezıdenti Farıda MERHAMITQYZY: «О́nerimdi arnadym óz elime...»

Qazaqstan táýelsizdigin alyp, jumyr jerge jar salǵanda eń aldymen taǵdyrdyń ja­zýymen álemniń ár túkpirinde shashylyp júr­gen qandastarymyzdyń júrekteri jaryla qýan­ǵanyna da jıyrma jyldyń júzi bo­lypty. Sodan beri atajurtqa bir jarym mıllıondaı aǵaıyndarymyz oralsa, elimizdiń osy ýaqyt aýanynda qol jetkizgen jetistikteri men tabystaryna sol oralman baýyrla­rymyzdyń qosqan úlesi de zor. Solardyń biri tarıhı Otanyna egemendiktiń elen-alańynda mańdaı tirep, halqymyzdyń baǵa jetpes qundylyǵy – ulttyq kıimderdi tigip, ony mazmundyq jaǵynan da, túr-túsi, úlgisi jaǵynan da jańarǵan modelderimen ózimizge ǵana emes, shet memleketterge de tanytyp, nasıhattap júrgen «Erke-Nur» kompanııasynyń prezıdenti Farıda MERHAMITQYZYMEN toı qarsańynda jolyǵyp, áńgimelesýdiń sáti túsken-di. – Farıda Merhamıtqyzy, elge oral­ǵanyńyzǵa 20 jylǵa taıap qa­lypty. Táýelsizdigimizben birge ósti­ńizder, óndińizder. О́zińiz 1997 jyly qurǵan «Erke-Nur» atty fırmańyz búginde jeńil ónerkásiptiń damýyna serpin bergen úlken kompanııaǵa aı­naldy. Tigin ónerkásibin damyttyńyz. Atajurtqa kele salyp jumysyńyzdy tiginshilikten bastaýyńyzǵa ne sebep boldy? – Adam ne nárse istese de janyna ja­qyn jumysty izdeıdi ǵoı. Men de bala kezden júregime, janyma jaqyn ispen aı­nalysýdy jón kórdim. Qytaıdaǵy qa­zaqtardyń qaımaǵy buzylmaı, ol jaqta da qolónerdiń túr-túri kúni búginge deıin jaqsy saqtalyp, óristep keledi. «Elim-aılap» án salyp otyryp is tigetin ismer analarymyzdyń qolynan shyqqan dú­nıelerge tamsanyp, kishkentaıymyz­dan qanyǵyp óstik. Sonymen qatar, ata-ba­banyń qanymen berilgen ónerge degen ińkárligim meni tiginshilikke alyp keldi dep oılaımyn. Atam Qabyl on saýsa­ǵy­nan óneri tamǵan kisi bolypty. Mýzyka­lyq aspaptardy esh qıyndyqsyz-aq jasap alyp jáne táp-táýir oınaǵan kóri­nedi. Ákem Merhamıt Pekın ýnıver­sıtetiniń atom-fızıka fakýltetinde al­ǵash bilim alǵan qazaqtardyń biri. Dese de týǵan jeri Sháýeshek qalasynda mádenıet salasynda qyzmet istedi. Sýret salatyn talanty men Allanyń bergen mýzyka óneri arqasynda ómiriniń sońyna deıin osy salada eńbek etti. Balalary­nyń tuńǵyshy bolǵandyq­tan, ákem maǵan erekshe kóńil bóletin. Meni qasyna ertip dúkennen mata satyp alatyn da, tigin sheberhanasyna aparyp, neshe túrli kıimder tiktirip beretin. Talaı ret mektep muǵalimderiniń «kıimińdi aýystyryp kel» dep sabaqtan bosatyp jibergen kezderi bolǵan. Ákem tiktirip bergen kıimder tozyńqyrap qalsa da sińlilerim talasyp kıetin. Endeshe, meniń sapasy men sáni jarasqan ádemi kıimder tigýdi qolǵa alýym kezdeısoqtyq emes. Atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan kıeli óner meni de ózine baýrap keledi. Ekinshiden, atajurtqa kelgennen keıin dál osy salanyń damymaı jatqany, ásirese, ulttyq kıimderge jańa serpin berý kerektigin sezindim. Ultymyzdyń baı ónerin qara bazardaǵy qyrǵyzdyń arzanqol dúnıeleri almastyryp jatqa­ny­na qarap janym aýyrdy. Osylaı elge degen súıispenshilik pen ózim tańdaǵan kásipke degen ystyq yqylas zor tabysqa keneltip, jetistikterge jetkizdi. Bir kásipti bastaýdyń ózi de ońaı sharýa emes. Búginde «Erke-Nurdyń» negizi úsh tigin mashınasymen qalandy degenge bireý sense, bireý senbes. Dese de kúni-tú­ni tynbaı eńbek etý qarapaıym adamdy bıikke jeteleıtini ras. Allaǵa shúkir, qazirgi tańda júzden astam adamdy jumyspen qamtyp, ózindik erekshe baǵyt-baǵdarmen kópshi­lik­tiń yqylasy­na bólenip otyrmyz. «Erke-Nur» kásiporny – ulttyq kıim jáne ulttyq kıim úlgileriniń negizinde órkenıet talǵamyna saı qazirgi zamanǵy kıim tigedi. Búginde ózindik erekshe baǵyt-baǵdarymen kópshiliktiń yqylasyna bólenip, talǵamy joǵary tutynýshynyń suranysyn qanaǵattandyryp otyrǵan ká­siporyn halqynyń salt-dástúri men qol­óner sheberleriniń ejelgi ádisin saqtaı otyryp, erlerge, áıelderge jáne bala­larǵa arnalǵan joǵary sapaly kıim úlgi­lerin, mektep formasyn, sonymen qatar ártúrli arnaıy jumys kıimderin jáne syıkádeler shyǵarady. Sáni men sapasy úılesken «Erke-Nur­dyń» taýarlary naryqta úlken suranys­qa ıe. Talaı jurttyń tórinde turǵan «Erke-Nur» óndiretin joǵary sapaly ónimder halyqtyń qajetin ótep, ulttyq qolónerimizdi jańǵyrtýda. Elimizdegi jylt etken jańalyqtan shet qalmaýǵa tyrysamyn. Máselen, Qa­zaq­standy álemge tanytqan Azııa oıyn­daryna arnap kádesyılar da jasadyq. Bul men úshin de, ujym úshin de aıtyp jetkizgisiz maqtanysh. – Ata-babalaryńyzdyń kindik qany tamǵan jerge degen súıispenshiligi sizdiń júregińizden qalaı oryn aldy? – HH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda Shyǵys óńirden aýa kóship, Tarbaǵataı­dyń kúngeı betine qonys tepken aǵaıyn­nyń urpaǵymyz. Ájem aınalasynda shúpir­legen nemereleriniń basynan sıpap qoıyp: «Qaıran jerim-aı, artta qalǵan elim-aı» dep jıi egiletin edi. Sóıtsek alysta qalǵan, shekaranyń arǵy betindegi kindik kesken atamekenin ańsap, ah urady eken ǵoı. Biz bala bolǵan soń, ol sózderdiń parqyna jete qoımappyz. Dese de, áje­lerimizdiń týǵan jerge degen saǵy­nyshy bizdiń júregimizge otanshyldyqtyń uryǵyn septi dep oılaımyn. Kishkentaı kezimizden qulaǵymyzǵa quıǵan «qazaq deıtin ultyń bar, qazaq eli deıtin jeriń bar, Qazaqstan – seniń ata qonysyń» degen sózder sanamyzda ábden jattalyp qaldy. Bala kúngi saǵy­nysh, bala kúngi arman-maqsattarǵa es jıyp, etek jınaǵan sátte qolymyz jetti. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan keıin shet elderde tarydaı shashylyp júr­gen aǵaıyndardy tarıhı Otanyna qaıtarý máselesin qolǵa alǵan kezde Qytaıdaǵy qazaq jastary irkilip qala almadyq. Al­dyń­ǵy lektiń qatarynda joldasym Talǵat Mamyruly ekeýmiz de boldyq. Qytaıda baspada redaktor bolyp qyz­met istedim. Ǵylymı-tehnıkalyq kitaptar shyǵaratynbyz. Jubaıym Talǵat Mamyr­uly Shyńjań ýnıversıtetinde oqytýshy edi. Ol kisiniń mamandyǵy ınformatık-fızık. Ol Ulttyq ǵylym akademııasyna qyz­metke shaqyrtý aldy da, artynan kóp uzamaı týǵan elge men de keldim. Sóıtip, bizdiń mańdaıymyzǵa alǵashqylardyń biri bolyp, atameken topyraǵyn basý baqyty buıyrdy. Ǵylym akademııasynyń jataq­hana­sy­nan aıadaı bólmege kóship keldik. Alǵashqy kezderi kishkentaı ǵana bólmede turýdyń qıyn bolǵany ras. Biraq bizdi qu­shaq jaıa qarsy alyp, sol bólmege orna­lasýymyzǵa septigi tıgen azamattardyń aǵaıyndyq áreketine búginde rızashyly­ǵymyz sheksiz. Sol kezderi ol kisiler týraly dál osylaı oılamaǵan edim. Qýyqtaı bólmege qamap qoıdy dep renjidik te. Qazir oılap qarasam, bir úzim nanyn bólip berýge daıyn turǵan aǵaıynnyń bul áreketi bizge kórsetken sheksiz qamqorlyǵy, rııasyz kóńili eken. Táýelsizdiktiń ýyǵy endi ǵana qadalyp jatqan kezeńde, ári qazirgideı kóshi-qon máselesi rettelmegen, naryqtyq ekonomıka tańdalmaǵan, ony damytýdyń tetikteri jasala qoımaǵan ýaqytta, oralmandar túgili jergilikti turǵyndardyń ózderi de jumyssyz bolǵandyqtan, kúnkóris qa­mynyń qıyn kezeńine dóp keldik. Osyndaı qıyn-qystaý kezde qaıtadan ketip qalýǵa da bolatyn edi. Biraq biz eliniń táýelsizdik alýyn jat jerde júrse de armandap ótken urpaqtyń balalarymyz. Ata-ájelerimiz týǵan jerdiń topyraǵyna jetýdi ómirbaqı armandap ketti. Babalarymyz ańsaǵan azat­tyqqa, táýelsizdikke bizdiń qolymyz jetti. Endeshe, bizdiń bul kórgen qıyndyǵymyz, eshteńe emes. Biz áli-aq aıaǵymyzdan turyp, qadam basyp kete alamyz degen senim boldy. О́mirde qıyndyqtardy jeńý úshin bir sharýany qolǵa alyp, bıznestiń kózin tabý kerektigin túsindik. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary na­ryq­tyń zańyna úırenbegen eldegi aǵaıyn­dar saýda-sattyqty alypsatarlyq­tan bastap, bazarǵa shyqty. Bul jaǵdaıdy biz de bastan keshtik. Eńbegimiz janyp, qolymyzǵa birshama qor jınalǵannan keıin, óz kásibimizdi bastaýdy jón kórdik. 1997 jyly «Merha­mıtqyzy» kásipornyn quryp, sonyń negizinde 2000 jyly jańa óndiris ornynyń negizin qaladyq. Uldarymyz Erkebulan men Nur­sul­tannyń esimderimen úılestirilgen «Erke-Nur» kompanııasy osylaısha dúnıege keldi. – Estýim, sizderde Sán ortalyǵy da jumys isteıtin kórinedi. Qazaqtyń sándi ulttyq kıimderimen talaı eldi aralap, qatysqan báıgelerden oza shaýyp, Eýropa, Shyǵys Azııa elderin tamsandyryp qaıttyńyzdar emes pe? – Kásiporyn janynan 2004 jyldan beri «Erke-Nur» Sán teatry jumys istep keledi. Jyl saıyn jańa kolleksııalarmen tolyǵa túsetin Sán teatry el táýelsizdiginiń 15 jyldyǵy kezinde Germanııa, Belgııa, Gollandııa, Amerıka elderin aralap, qazaqtyń kıim úlgilerin kórsetip, úlken qurmetke ıe bolyp qaıtty. Sondaı-aq, Qytaı, Túrkııa, Germanııa, Shvesııa, Reseıde ótken búkil­álemdik sán óneri saıystary men fotomodel baıqaýlarynda «Erke-Nurdyń» kıimderi júldeli oryndardy ıelendi. 2007 jyly «Jyl tańdaýy» baıqaýynyń qorytyndysy boıynsha «Eń úzdik sán ortalyǵy» atandy. Elbasymyz N.Nazarbaevtyń ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý jolyndaǵy jumysyna qoldaý kórsetýde kompanııamyz Qazaqstan halqy Assambleıasymen tyǵyz baılanysta jumys istep keledi. 2004 jyly 2 jeltoq­sanda Assambleıamen birlesip Respýblıka saraıynda qazaq halqynyń jáne Qazaqstan halyqtarynyń ulttyq kıim úlgilerinen alǵash ret «Atameken kóńil sazy» degen qoıylym jasap, kórermender nazaryna usyn­dyq. Sonymen qatar, Assambleıamen bir­lese otyryp «Dostyq» úıinde ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizip, sán úlgilerin tartý ettik. Qazaqstan musyl­­mandary dinı basqarmasy elimizdegi sán sheberleri arasynda musylman qyz-kelin­shekterge arnalǵan sharıǵat talabyna saı, qazaqy naqyshtarmen árlengen, zamanǵa saı tigilgen kıim úlgilerin jasap shyǵarýǵa bastama kótergen edi. Bes aıǵa sozylǵan «Ásem kıim – áıel kórki-2011» baıqaýynyń qo­rytyndysy boıynsha 22 kıim úlgisin usyn­ǵan sán teatrymyz bas júldeni ıelendi. – Kompanııa tek óndirispen ǵana aına­lyspaı, jańa oqý ornyn ashyp, bilim salasyna da óz úlesin qosýda. Oqyrmanǵa túsinikti bolsyn, oqý orny jaıynda qysqasha maǵlumat bere ketseńiz... – Memlekettiń bolashaq ıeleri jastar desek, mamandyqty jetik meńgergen, kóp tildi erkin ıgergen, álemdik básekege qabi­letti, otansúıgish urpaq tárbıeleý búgingi kúnniń ózekti máselesi bolyp otyr. Osy oraıda «Erke-Nur» kompanııasy 2007 jyly halyq­aralyq qazaq-qytaı til akademııasy kolledjin ashtyq. Atalǵan oqý ordasy alty túrli mamandyq boıynsha orta býyn kásibı-tehnı­kalyq kadrlar daıyndaıdy. Bilim ordasyn jubaıym Talǵat Mamyruly bas­qarady. Son­daı-aq kásiporyn janynan «Erke-Nur» – Sharapat» qoǵamdyq qorynyń qurylǵanyna az ýaqyt bolsa da, qınalǵan jannyń janynan tabylyp, jetimniń basy­nan sıpap degendeı, ıgi isterimen kópshilik­tiń alǵysyna bólenip keledi. Halyqaralyq qazaq-qytaı til akademııa­sy men kolledjinde oralman jetim jáne turmysy tómen otbasynan shyqqan jıyrma­dan astam stý­denttiń tegin bilim alýyna, ja­taq­ha­namen qamtylýyna jaǵdaı jasap otyr­myz. Stýdentterdiń Qytaı Halyq Respýblıka­synda qytaı tilinen alǵan bilimderin tájirı­be­men ushtap qaıtýyna kómek qolyn sozýdamyz. – Farıda Merhamıtqyzy, elimizde júrgizilip jatqan kóshi-qon saıasaty jaıly ne aıtasyz? – Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin-aq memleket saıasatyndaǵy basty ustanym­dardyń biri shettegi qandastarǵa qatysty boldy. Sol kezde Ult kóshbasshysy Elbasy N.Á.Nazarbaev baýyrlarymyzǵa qushaǵy­myz ashyq dep, álemge jar saldy. Sodan beri Elbasynyń tikeleı qamqorlyǵynyń arqasynda mıllıonǵa jýyq qandasymyz elge oralý baqytyna ıe boldy. Sonyń esebinen respýblıka halqy bir jarym mıllıon adamǵa kóbeıdi. Bul, sóz joq, ultymyzdyń uly jetistigi. Osy jyldyń mamyr aıynda ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń IV quryl­taıynda Elbasynyń: «Shettegi baýyrla­rymyzdyń tabanyna kirgen shóńge bizdiń jan júregimizdi syzdatýy kerek... Týǵan elge taban tireımin, kóship kelem deýshilerge qashan da esigimiz ashyq ekenin men taǵy da qaıtalap aıtamyn» degen salı­qaly pikiri Qazaqstandaǵy etnıkalyq kóshi-qon saıasaty­nyń negizgi ustanymyna aınalýy qajet dep oılaımyn. Shynynda bul salada qol jetkizgen jetistikterimiz aýyz toltyryp aıtar­lyqtaı. Kelgen oralman­dardyń jartysynan astamy, ıaǵnı 54 paıyzy eńbek jasyndaǵy adamdar bolsa, 41 paıyzy 18 jasqa deıingi balalar úle­sin quraıdy, al shamamen 5 paıyzy zeınetkerler. Bilim deńgeıi boıyn­sha: 10 paıyzdan astamy joǵary bilimdi, ár­bir besinshi adamnyń, ıaǵnı 234 myń adamnyń ar­naýly, 65 paıyzynyń jalpy orta bilimi bar. О́kinishke qaraı, kóshi-qon salasynda keleńsizdikter de joq emes. Bul jóninde Elbasy tórtinshi quryltaıda: «Bul oraıda bir nárseni káperde ustaǵan jón. Sońǵy kezde berilgen kvota tolmaýda...» dep shetten keletin qazaq kóshiniń baıaý­laǵanyna óz renishin bildirgen bolatyn. Sondaı-aq Elbasy: «Keńinen talqylanyp qabyldanatyn jańa kóshi-qon zańy qandastarymyzdyń jaǵ­daıyn jaqsartýǵa septigin tıgizedi dep esepteımin. Ol qandastarymyzdyń qujat tapsyrýda, tirkeýge turýda, azamattyq alýda kezdesetin túrli kedergilerdi joıýǵa tıis...» dep qadap tapsyrdy. Shynynda kóshi-qondaǵy kúrdeli jaǵdaı dál Elbasy alańdaǵan osy másele­lerden týyndap otyr. Aldaǵy ýaqytta bul máseleler de óz kezeginde memlekettik organdar men qoǵamdyq uıymdardyń birlesken belsendi jumys­tary nátıjesinde oń sheshimin tabady dep oılaımyn. – Sizdiń bastamańyzben, uıymdas­tyrýyńyzben «Qazaqstandaǵy oralmandar máselesi boıynsha turaqty jumys komıssııasy uıymynyń tujy­rymdamasy» jasalǵanynan habardar­myz. Tujyrymdama jasaýdyń qajet­tiligi neden týyndady? – Men qashanda qoǵamda bolyp jatqan kez kelgen máselege sergek qaraýǵa tyry­samyn. Kásipker bolsam da saıası, mádenı oqıǵa­lardan ózimshe oı túıip júremin. Qytaıdan kóship kelgen kúnnen bastap, elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirine belsene aralasa bastadym. 1999 jyldan Dúnıe­júzi qazaqtary qaýymdastyǵy atynan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń (QHA) is-sharalaryna qaty­na­syp júrdim. О́zim de oralman bolǵan­dyqtan, eline oralǵan qazaqtardyń kókeıkesti máse­lelerin jaqsy bilemin. Sodan bolar, maǵan Assambleıa úlken senim artady. «Erke-Nur–Sharapat» qoǵamdyq qory­nyń esebinen «Qazaqstandaǵy oralmandar máselesi boıynsha turaqty jumys komıs­sııasy uıymynyń tujyrymdamasyn» jasaýyma sebep bolǵan negizgi jaǵdaıdyń biri – Kóshi-qon komıtetiniń tarap ketýi boldy. Bul jáıt, maǵan qatty áser etti. Sebebi, búkil oralmannyń qamqorshysy osy komıtet edi. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy negizinen sheteldegi qazaq dıasporasymen jumys isteıdi. Osyndaǵy oralmandardyń taǵdyryn sheshý – olar­dyń basty mindeti emes. Al kóshi-qon polı­sııasyna kóp adam qujattaryn jón­deýge, bolmasa janyn mazalaǵan ózekti máselesin baryp aıtýǵa qorqady. Úkimet­tiń resmı organyna barǵanmen, olarǵa kirý ońaı sharýa emes. Mine, osyndaı jaǵdaıdyń bárin saraptap, oılanyp júrgen bolatynmyn. 2003 jyldan beri QHA-nyń múshesi bolǵandyqtan, bıylǵy jyly Assambleıa­nyń Astanada ótken sessııasynda qurmet­ti tóralqalardyń qatarynda otyrdym. Sol sátte qatty tolqyp, ózime qatal synmen qarap: «10 jyldan beri Assambleıa múshe­simin, al men qandaı jumys tyndyrdym? Elimniń, osy qoǵamdyq uıymnyń óskenin, mártebesiniń bıiktegenin kórip otyrmyn. Maǵan osy qurmet ne úshin buıyrdy?» – dep, elimniń aldyn­daǵy jaýapkershiligimdi sezindim. О́zimniń azamattyq boryshymdy ótep, oralmandar máselesi boıynsha jumys isteýge bekindim. Sodan óz qarajatymmen jumys to­byn uıymdastyryp, 20 jyl ishinde oral­mandardyń qandaı problemalary bar, soǵan taldaý jasadyq. Iаǵnı, tujyrym­damany jasaýdyń negizi sol boldy. Ásirese, bul qazaq máselesi ekenine kózim jetti. Sebebi, qazirgi tańda oralmandar Qazaqstan­daǵy halyqtyń 10 paıyzyn qurap otyr. BUU-nyń málimeti boıynsha, Qazaqstanǵa qonys aýdarýshylardyń aǵymy 2050 jyl­darǵa deıin úzdiksiz arta beredi. Endeshe, qazaq halqynyń sanynyń artýy búgingi kúnniń № 1 máselesi desek, sheteldegi aǵa­ıyn kele berse demografııa da kúsheıetini sózsiz. – Jasaǵan tujyrymdamańyz qan­shalyqty qoldaý tapty? – Tujyrymdama tıisti memlekettik, qoǵamdyq uıymdarǵa joldanǵan bolatyn. Quziretti bılik tarmaqtary tarapynan qoldaý tapqandyqtan QHA-men birlesip dóńgelek ústel ótkizdik. Qazir 2011 jyldyń 20 shildesindegi Prezıdent Ákim­shiligi Basshysynyń qararyna sáıkes QHA-nyń sheńberinde Qazaqstandaǵy oralmandar máselesi boıynsha turaqty jumys komıs­sııasyn qurý máselesi qaralyp jatyr. Keńestik kezeńde jergilikti ult ókil­deri dininen, tilinen jáne salt-dástúr­lerinen alshaqtady. Oralman bolsa, rýhanı qaımaǵyn joǵaltpaǵan qazaq. Osy turǵydan alǵanda, tujyrymdama syrt­taǵy, ishtegi qazaqtyń ózara arala­syp, qalyptasyp ketýine jaǵdaı jasaı­tyn mańyzdy qujat. Árqıly memleketten kelip, til jáne basqa qıyndyqtarǵa ushy­raǵan oralmanǵa qoldaý kórsetý de, olardyń kókeıkesti máselelerin sheshý de osy tujyrymdamanyń enshisinde. Eger alǵa qoıǵan maqsatymyz oryndalyp jatsa, onda Elbasynyń eldiń turaqtylyǵyn saqtaý men damytý jónindegi saıasatyna mysqaldaı bolsa da qosqan úlesimiz bolar edi dep oılaımyn. – Áńgimeńizge rahmet.

 Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.