Qolymyzǵa erekshe hat kelip tústi. Bir top eńbek ardagerleri, zeınetkerler qol qoıǵan aryzda hat ıeleri kúndelikti kúıki tirliktiń qamyn kúıttemegen. Ata-babanyń, naqtyraq aıtsaq sonaý Asan qaıǵynyń aýzymen aıtylatyn qasıetti el men jer ataýyn qalpyna keltirýdi suraıdy.
Másele bylaı: Batys Qazaqstan oblysynda Shyńǵyrlaý atty ózen bar. Uzyndyǵy 290 shaqyrymǵa sozylatyn ózen Oral taýynyń ońtústigindegi Shybyndy taýy bulaqtarynan bastalyp, Jaıyq ózenine sol jaǵynan quıady. Batys Qazaqstan oblysynyń Shyńǵyrlaý, Bórli aýdandary aýmaǵymen ótedi.
Shyńǵyrlaý ataýynyń óte kóneden kele jatqanyna bir dálel – áıgili Asan qaıǵy aıtty deıtin sóz.
Jeruıyqty izdep sabylǵan Asan abyz Shyńǵyrlaýdy kórgende: «Aı, Shyńǵyrlaý, jylqy ózi ósken joq, Shyńǵyrlaý, sen ósirdiń» dep úsh aınalyp, Shyńǵyrlaýdyń sýyna qolyn malyp otyryp «Shyńǵyrlaý ókpeler, jelmaıanyń qomyn al, qonaıyq, aýnap-qýnap keteıik» depti deıdi.
Bir qyzyǵy, osy Shyńǵyrlaý ózeni búginde resmı qujattardyń, ǵylymı ádebıetterdiń bárinde «Ýtva» bolyp atalyp ketken. О́zenniń ataýy qandaı sheshim negizinde olaı atalǵany belgisiz. Eń birinshi bul ataýdy HH ǵasyrdyń basynda qazaq jerine qaptap kelgen qarashekpen – pereselender tańsa kerek. Tyń ıgerý jyldaryndaǵy demografııalyq ahýal kirme ataýdy odan ári kiriktire túsken. Áıtpese 1964 jyly jaryq kórgen Keńes Odaǵynyń geografııalyq kartasynda bul sý «Shyńǵyrlaý ózeni» dep tańbalanǵan kórinedi.
Búginde Batys Qazaqstan oblysynyń Shyńǵyrlaý jáne Bórli aýdandarynda turyp jatqan bir top ardagerdiń «Shyńǵyrlaý ózeniniń óz ataýyn ózine qaıtaraıyq!» dep shyryldap júrgenine talaı jyldyń júzi bolǵan.
«Biz, osy eki aýdanda turyp jatqan ejelgi turǵyndary, Shyńǵyrlaý ózeniniń boıynda dúnıege kelip, sýyna shomylyp, balyǵyn aýlaǵan, talynan sheten toqyǵan, ózen boıynda shóp arasynda ósken búldirgennen dám tatqan adamdarmyz. Búginde sol ózenniń óz atymen atalmaı, «Ýtva» dep jańsaq atalyp júrgenine ókinemiz. Bul jaıly jazbaǵan jerimiz joq. 2010 jyly 11 aqpanda Prezıdent Ákimshiligine joldaǵan aýdan ardagerleri qol qoıǵan aryzyna Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń tapsyrmasy boıynsha Geografııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, toponımıka tobynyń jetekshisi, Úkimet janyndaǵy memlekettik onomastıkalyq komıssııanyń múshesi, Slamqul Ábdirahmenovtyń jazǵan haty bar. 2012 jyly buryn Shyńǵyrlaý aýdanynda partııa, jýrnalıstıka salasynda, mektep dırektory bolyp uzaq jyl eńbek etken tarıhshy, ólketanýshy marqum Tileýqaıyr Hamıtov «Bórli jarshysy-Býrlınskıe vestı» gazetinde «Ýtvanyń tarıhı ataýy Shyńǵyrlaý» dep syn maqala jazǵan-dy, oǵan da 15 jyldan asty. Sodan beri Shyńǵyrlaý ózeniniń halyq atap kele jatqan ataýyn qaıtarý týraly respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde «О́zenniń kóne ataýy Shyńǵyrlaý» (19 qarasha 2016 jyl) «Oral óńiri» gazetinde 27 mamyr 2010 jylǵy №57 sanynda «О́zenniń óz ataýy qaıtarylsa...», 17 aqpan 2011 jylǵy bir top soǵys jáne eńbek ardagerleriniń «Ýtvanyń tól ataýy – Shyńǵyrlaý nemese Ardagerler usynysy nege oryndalmaıdy» degen maqalalary jaryq kórgen-di. Búginde baspasózde jarııalanǵan maqalalar osy aryz-shaǵymǵa jazylǵan jaýaptardyń kóshirmesi bizdiń qolymyzda saqtaýly, bir papka boldy», deıdi bizge jolyqqan Aqsaı qalasynyń turǵyny Qýanyshqalı Ǵusmanov.
Oılap qarasaq, ózenniń tarıhı ataýyn qaıtaryp berýge esh kedergi joq sııaqty. Joǵaryda atalǵan Geografııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, toponımıka tobynyń jetekshisi, Úkimet janyndaǵy onomastıkalyq komıssııa múshesi S.Ábdirahmanovtyń hatynda «Qazaqstan Respýblıkasy Jer resýrstaryn basqarý agenttiginiń «Ulttyq kartografııalyq-geodezııalyq qory men Geografııa ınstıtýty» RMQK birigip shyǵarǵan oryssha jáne qazaqsha 32 tomdyqtyń Batys Qazaqstan oblysyna arnalǵan 12-tomynda bul ózenniń «Ýtva» degen ataýy túzetilip berildi (278 bet). Budan bylaı jańadan shyǵyp jatqan kartalarda jáne basqa ǵylymı eńbekterde tek qana halyq bergen durys ataýy jazylady. Osyndaı máselelerdi jergilikti saılanǵan ókilder, jergilikti oryndaýshy ákimder, barsha aýdan halqy qadaǵalap, durystap otyrýy qajet», dep jazylǵan.
– Kezinde Batys Qazaqstan oblysynyń burynǵy ákimi Nurlan Noǵaev ta aýdan turǵyndary aldynda esebinde bul máseleni oń sheshý úshin tapsyrma berip ketken edi. 2017 jyly jazda osy másele jóninde qazirgi oblys ákimi Altaı Kólginovtiń qabyldaýynda boldyq. Ol jıynǵa Batys Qazaqstan oblysy tilderdi damytý basqarmasynyń sol kezdegi basshysy Mahambet Ihsanǵalı, Shyńǵyrlaý aýdanynyń qazirgi ákimi Albert Esalıev, basqa da adamdar qatysty. Oblys basshysy tıisti atqarý organdaryna sheshý kerek dep tapsyrma berdi. Sonan keıin seń qozǵalǵan sııaqty edi, endi jaqynda oblystyń tilderdi damytý basqarmasyndaǵylar bul máseleni bıyl qoıyp turmyz, jyl aıaqtalyp qaldy jáne respýblıkadan qaıtyp kelse ne isteımiz dep ýáj aıtady. Sonda qalaı? Dáleldenip, tiri kýágerler qol qoıyp, shyndyqty aıtyp otyrǵanda ári ıterip, beri jyǵyp, jalǵan jaýaptar qatyp otyra beremiz be? Ketken qateni túzetip, zań boıynsha jumys jasaýǵa bolmaı ma? Burynǵy jaýaptarda fızıkalyq-geografııalyq jáne memleket menshigindegi nysandarǵa ataý berý, olardy qaıta qaraý ýaqytsha toqtatyldy degen jaýap alatyn edik. Endi onomastıka salasy boıynsha zańnamalarǵa ózgerister engizildi, ýaqytsha toqtatylǵan moratorıı alyndy. Endi aýdan turǵyndarynyń aryzy boıynsha turǵyndar jınalysyn ótkizip, sheshim qabyldaýǵa bolmaı ma? – dep kúıinedi Qýanyshqalı aqsaqal.
Hat avtorlary «Bári de zań sheńberinde sheshilsin» dep otyr. «Egemen Qazaqstan» gazetinde 2013 jylǵy 24 qańtarda jarııalanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine onomastıka máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy bar. Aýyl aqsaqaldary osy zańǵa súıenip, sonda kórsetilgen baptaryn saqtaýdy, ózenniń tarıhı ataýyn qalpyna keltirýdi talap etedi.
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy