Baıyrǵy babalarymyz eldiń erteńin balanyń qalaı oınaǵanyna qarap boljaǵan desedi. Búgingi qoǵamda biz jıi qoldanatyn «bala – eldiń bolashaǵy» degen uran osy bir oımen ushtasyp jatqandaı kórinedi. Balanyń oılaýy durys oınaýynan bastalatynyn o bastan sezgen halqymyz bul máselege eshýaqytta atústi qaramaǵan. Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasyndaǵy «Yqylym zamannan arqaýy úzilmegen ulttyq salt-dástúrlerimizdi órkendeýdiń berik dińi etý kerek» degen joldar búgingi jahandaný zamanynda búldirshinderdi atadástúrden ajyratpaı, ulttyq bolmysqa saı tárbıeleýdiń mańyzy zor ekenin taǵy da bir qýattap turǵandaı. О́z kásibin osy baǵytqa baǵdarlaǵan almatylyq sheber Aıdar Beksultanovtyń qoltańbasynan shyqqan balalarǵa arnalǵan shaǵyn oıynshyq kıiz úıler jańǵyrýdyń naǵyz jarqyn úlgisindeı bolyp kórindi.
Aıdardy alǵash ret daryndy jastardy qoldaý maqsatynda Almatyda ótken respýblıkalyq «Jańa tolqyn 100+» jastar FUTURE forýmynda kezdestirdik. Ulttyq murany ulyqtaǵan ónertapqyshtyń biregeı jobasy forýmǵa qatysýshy kópshilikti ózindik ereksheligimen baýrap aldy. Sheberdiń «Qazaqy úıdiń ishine kirip oınaǵan bala keńistikti sezinip ósedi» degen bir aýyz sózi kópten beri kókeıde júrgen oıymyzdy qaıta mazdatyp, oıynshyq kıiz úıdi óz kózimizben kórýge yntyqtyra tústi.
Ol qurastyrǵan kıiz úı biz biletin kádimgi ulttyq naqyshtaǵy qazaq úıdiń kishi balamasy. Biraq 5-6 jasqa deıingi oıyn balalary úshin kádimgi ishine kirip erkin oınaýǵa bolatyn ádemi úıshik. Ýyǵy, keregesi, shańyraǵy, esigi, syqyrlaýyǵy, túńdigi jáne taǵy basqa jabdyqtary tutastaı qolmen qurastyrylady. Iаǵnı onymen oınap ósken bala kıiz úıdi qalaı quraý kerek ekenin tolyq meńgerip shyǵady.
«Biz kishkentaıymyzdan kıiz úıde óstik. Qazaqy aýyldyń tirshiligimen tynystadyq. Alaıda ýaqyt aǵysy ózgerdi. Myna zamanda eshkimdi tas úıden shyǵyp, kıiz týyrlyqty úıge tur dep májbúrleı almaısyń. Al muny ata-analar balalaryna oınaý alańy retinde alyp beretin bolsa, naǵyz rýhanı jańǵyrý osy bolatyn edi. Jas bala da bos qumyra sekildi, ishine ne quısań sonymen tolady. О́ziniń túp tamyryn, shyqqan tegin, ulttyq ereksheligin jadyna berik toqyp ósken búldirshin zııatker azamat bolyp qalyptasady. Shaǵyn kıiz úıdiń keregesi, bosaǵasy, ýyǵy, shańyraǵy tutastaı taza aǵashtan jasalsa, kıizi taza tabıǵı qoıdyń júninen basylǵan. О́nim ekologııalyq jaǵynan óte paıdaly. Osy arqyly kishkentaı balapandar ata-babalary turǵan kıiz úıdiń rýhyn sezinip ósedi», deıdi A.Beksultanov.
Ulttyq tanymǵa saı oıynshyq ónimderin shyǵaratyn mekeme ashýdy kópten armandap júrgen ónertapqysh maqsatyn tolyq júzege asyrý úshin qoldaý kerek ekenin de jasyrmaıdy. Máselen, Qytaıda tek oıynshyq shyǵarýmen aınalysatyn tórt myńnan astam kásiporyn bolsa, Reseıde bir jarym myńnan astam mekeme osy jumyspen aınalysady. Fransııa, Birikken Arab Ámirlikteri syndy elder atalǵan memleketterge tapsyrys berip, ózderinde kóterme baǵamen satady. Olar oıynshyqtardy shetel kompanııalarynda jasatqanymen, ulttyq erekshelikterinen syr shertetin oıynshyqtardy ózderinde ǵana saýdalaýǵa ruqsat beredi. О́ıtkeni bul quraldardy ulttyq brendke aınaldyrýdy kózdeıdi. Bizde de osy salaǵa kóptep kóńil bólinse, deıdi sheber. Rasynda, kıiz úı jabdyqtary sııaqty ulttyq muralardy mektepke deıingi mekemelerde kórnekilik qural retinde paıdalaný búldirshinderdiń tanym kókjıegin keńeıtip, ulttyq rýhta tárbıeleýde taptyrmas ádisteme bolar edi. San ret estigennen góri, bir ret qolmen ustap, kózben kórgen nárse bala kóńiline berik ornyǵatyny anyq. Tabysty ǵana emes, ulttyq tanym-tárbıeniń taǵylymyn tanytýdy kózdegen talant ıesi kez kelgen isimiz ult qasıetimen, urpaq muratymen sabaqtasyp jatsa deıdi.
– Bir kúni ústel astynda oınap otyrǵan balalarymdy kórdim. Balalar oıynyna arnalǵan túrli zamanaýı úıshikterdi kózim shalyp júrdi. Kenet, nege osyny qazaqy úı túrinde jasap kórmeske degen oıǵa keldim. Onyń ústine qazirgi tehnıka dáýirinde óskeleń urpaq ózderiniń babalaryna baspana bolǵan ǵajaıyp konstrýksııany meńgerse, tereń tarıhymen tamyrlanyp, salt-dástúrin de umytpaıdy. Ýyq qalaı baılanady, kerege qalaı keriledi, shańyraq qalaı kóteriledi. Baılaýdyń da túr-túri bar. Shalyp baılaý, kúrmep baılaý, qazyqbaý shalyp baılaý. Oıý degende kóbine qoshqarmúıizdi ǵana aıtamyz. Odan bólek, shytyra, besqıyq, úshqıyq tárizdi neshe túrli oıý túrlerin úırenedi. Týyrlyq, túńlik, úzik sııaqty qazaqsha ataýlardy qulaǵyna quıyp ósedi. Qazaqy úı – barlyq konstrýktorlardyń atasy. Onyń aerodınamıkasy jańbyrǵa da, jelge de ólshenip jasalǵan. Munyń barlyǵy ósip kele jatqan balanyń qımyl-áreketiniń motorıkasyn jaqsy damytady. Qol ıkemdilikterin arttyrady. Oılaý qabiletin jetildiredi, – deıdi ol.
«Úıdegi baǵany, bazardaǵy naryq buzady» demekshi, óz kásibiniń arnasyn keńeıtýdi qalaǵan armany bıik azamat suranysqa saı sapaly ári qoljetimdi ónim shyǵarýǵa qoldaý kerektigin aıtady. Kıiz úıdiń ishine qosymsha tuskıiz, tekemet, shı, taǵy basqa turmystyq jabdyqtar salyp, ıdeıasyn odan ári jetildirý de oıynda bar. Ult murasynyń qaınarynan qanyp ishken ul-qyz tanymy men estetıkalyq qabileti joǵary azamat bolyp qalyptasatyny anyq. Bul turǵyda Aıdar Beksultanov oılap tapqan ekoqurastyrǵysh oıyn balalarynyń aqyl-oıyn óristetip, dúnıetanymyn damytatyny daýsyz.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY