Ǵumar Qarash týraly tyń derekter

Meshittiń metrıkalyq kitapshasy, ıaǵnı metirke degenimiz – meshit ımamy­nyń ózine qarasty jamaǵat ishindegi týý, qaıtys bolý, úılený jáne ajyrasý oqıǵalaryn tirkep otyratyn qujat-kitaby.

Patshalyq Reseıdiń kúlli musyl­man jurty qaraǵan Orynbor musylman­darynyń dinı basqarmasynyń barlyq qujaty saqtaýly turǵan Ýfa arhıvindegi biz kórgen metirke kitaptary negizinen joǵaryda aıtylǵan tórt bólikten turady eken. Sonyń ishinde týý faktilerin tirkeý jýrnalynda náresteniń aty, jy­nysy, týǵan jeri, týǵan kúni men aıy, áke-sheshesiniń aty-jóni, rýy, osy málimetterdi tirkegen ımamnyń aty-jóni jazylǵan. Qaıtys bolýdy tirkeý jýrnalynda marqumnyń dúnıeden ótken ýaqyty, jan tapsyrý sebebi, jerlengen jeri, tirkegen ımamnyń aty-jóni týraly derekter engizilgen. Neke qııý jýrnalynda nekelesýshilerdiń aty-jóni, jasy, rýy, eki jaqtyń týystarynyń aty-jónderi, rýy, kýágerlerdiń aty-­jónderi, rýy, berilgen qalyń mal­dyń mólsheri, rý tańbalary, neke qı­ǵan ımamnyń aty-jóni, rý tańbasy tir­kelgen. Talaq tastaý (ajyrasý) jýrnalynda ajyrasýshylardyń aty-jóni, rýy, talaq etý sebepteri, kýálardyń aty-jó­ni, rýy, tirkegen moldanyń aty-jóni, rý tańbasy kórsetilgen.

Buǵan qosa ár meshittiń meken-jaıy, qaı ýaqyttan beri qyzmet etetindigi, me­shit ustaýshy moldanyń aty-jóni, jasy, ımamdyq qujatynyń nómiri men tirkelgen ýaqyty, qujatty bergen mekemeniń deregi, ımamnyń bilim alǵan jerleri, ustazdary, meshit jamaǵatynyń sany, onyń ishinde erler men áıelderdiń arasalmaǵy, taǵy basqa kóptegen derekter qamtylǵan eken.

Biz negizinen Ishki qyrǵyz (qazaq) ordasyna, ıaǵnı bókeılikke qarasty meshitterdiń metirke kitaptaryn ǵana sholyp shyqtyq. Arhıvte sondaı-aq qazaq jeriniń Aqmola, Semeı, Petropavl óńirlerindegi meshitterge qatysty qu­jat­­tar da saqtalǵan.

Sonymen, 1801 jyly Bókeı hannyń bastamasymen qurylǵan Ishki qyrǵyz (qazaq) ordasy ákimshilik bılik jaǵynan Astrahan gýbernııasyna qarap, bes qısym (bólik), eki okrýgten quralǵany belgili. HH ǵasyrdyń basynda osy aımaqta resmı qyzmet etken 128 meshit bolǵan eken. Bashqurtstan Respýblıkasy memlekettik arhıvinde saqtalǵan «Qyr­ǵyz (qazaq) dalasyndaǵy meshitter men­ musylman dini týraly vedomost» («Vedomost o mechetıahı magometanskom dýho­vensta po Kırgızskoı stepı») degen qujatta osy 128 meshitte qyzmet etetin 129 dinı laýazymdy tulǵanyń tizimi berilgen. Bul tulǵalardyń dinı bilimdi Mekkede, Egıpette, Orta Azııadaǵy jáne Qazan men Ýfadaǵy dinı ortalyqtar men oqý oryndarynda alǵany kórsetilgen (I-295 qor, №2 tizbe, №1a is, «Astrahan, Vıatsk, Nıjegorod, Rıazan, Sımbırsk gýbernııalary men birqatar qalalardaǵy dinı oryndar jáne dinı tulǵalar týraly vedomost», 386-bette).

Endi Ǵumar Qarashqa keleıik.

Osy kezge deıin Ǵumardyń ómir jo­lyn zertteýshiler aqynnyń tý­ǵan jylyn ártúrli aıtyp keldi. Máse­len, ǵumartanýda kóp eńbek etken zert­teýshi Mustafa Ysmaǵulov óziniń jarııa­lanbaǵan «Oı tórkinderi» monografııa­synda «Ǵumar Qarashev – 1876-1921 jyldary ómir súrgen kórnekti aqyn, pýblısıst, qoǵam qaıratkeri» dese, ǵalym Qabıbolla Sydıqov «Zamana» jınaǵynyń alǵysózinde «1875 jyly Ishki Bókeılikte, Qyrqudyq degen jerde týǵan» deıdi. Ǵalym Isataı Násekenuly (Kenjálıev) «Ǵumar Qarash» kitabynda aqynnyń 1920 jyly kókek aıynda óz qolymen toltyrǵan Bókeı gýber­nııa­lyq partııa komıtetine tirkeý kar­tochkasyndaǵy «jasym 45-te» degen derekke súıenip, 1875 jyly týǵan degen pi­kirge kelgen. Ǵumartanýshy ǵalym Maq­sat Táj-Murat ta «Ǵumar Qarash» kitabynda aqynnyń týǵan jyly 1875 degen tujyrymdy aıtqan edi.

Al Ýfa arhıvindegi derekte: «Ishki qyrǵyz (qazaq) ordasy Talov qısymy №1 starshyndyqtyń ahýny Ǵumar Qarashev» óz qolymen toltyrǵan metirke kitabynda «Meshit quzyrynda bolǵan ımam ýa mýdarısterdiń esimi, famılııalary hám týǵan jyldary» degen baǵananyń tusyna arab árpimen: «Imam hatıb ýa mýdarrıs ahýn Ǵumar Qarashof 1874 sanatı mıladıe, 1291 sanatı hıjratıe ýájýde kelmish-dúr» dep jazǵan eken. Iаǵnı Ǵumardyń mıladı jyl sanaýy boıynsha 1874 jyly, hıjra boıynsha 1291 jyly dúnıege kelgeni anyq boldy. 1920 jyly toltyrǵan ómirbaıanynda aqyn «45-temin» dep tolyq jasyn ǵana kórsetken eken.

Taǵy bir másele – osy metirke kita­byndaǵy derekter Ǵumardyń bilim alǵan jeri, ustazdary týraly málimetti naqtylaýǵa da múmkindik berip otyr. Sebebi buǵan deıin Ǵumardyń ustazdary, ásirese dinı joǵary bilimdi qaı jerden al­ǵany týraly anyq derek joq bolatyn.

Ǵumardyń ómirbaıanyn tuńǵysh ret júıeli zerttegen ǵalym Mustafa Ysma­ǵulov «Aǵaıyn-týǵandary Ǵumardyń oqýǵa yntasy barlyǵyn ańǵarady. Ony Jansha degen moldaǵa oqýǵa bergen. Budan keıin meshit ustaǵan ýkaznoı molda Ǵumar Jazyqovtyń shákirti bolǵan. Bul eki moldadan alǵan bilimine qanaǵat etpeı, Ǵumar Qarashev Ysmaǵul Qashqarı degen moldanyń shákirti bolady. Oǵan da turaqtaı almaı, aqyrynda burynǵy Jalpaqtal (Fýrmanov) qalasynda meshit, medrese ustaǵan Ǵubaıdolla Ǵali­keev hazirettiń oqýshysy bolǵan. ...Qarashev Ǵubaıdolla haziretke aıaldap, osy ustazynan «meshit ashyp, molda bola alady» degen ırshat (kýálik) alyp, sosyn óziniń aýylynda, ıaǵnı Qyrqudyq basyndaǵy meshitte ýkaznoı molda bolyp júrgen» dep jazǵan. Keıin ǵalym Maqsat Táj-Murat osy derekterdi qaı­ta­laıdy.

M.Ysmaǵulov Ǵumardyń joǵary di­nı bilimi týraly eshteńe jazbasa da, M.Táj-Murat «Ǵumar Qarash» kita­bynda bul jaıynda biraz derek keltiredi. Sonyń ishinde Ǵumardyń Ystan­bulda oqyǵany, Ýfadaǵy «Ǵalııa», Qazandaǵy «Marjanı» medreselerinde bilim alǵany týraly boljamdardy qoz­ǵa­ǵan. Biraq naqty qujat, qolǵa ustar de­rek bolmaǵan edi.

Joǵaryda sóz etken 1909 jylǵy me­tir­ke kitabynda Ǵumar ustazdary týraly óz qolymen bylaı dep jazady:

«Ǵylym tahsıl etken medreseleri ıakı ımamdary, ustazdary – Ýralskıı oblast Slamıhın qarıesinde ahýn mol­la Ǵubaıdýlla Ǵalıkeev, Ýfa shaha­rynda molla Haırýlla Ǵusmanov, Qazan­da molla Ǵabdolǵallam Salıhuǵly hazret­lerinden».

Muny qazirgi qazaqshaǵa ıkemdesek – Ǵumardyń ilim alǵan medreseleri men ustaz­dary – Oral oblysy Slamıhın (qazir­gi Jalpaqtal) aýylyndaǵy ahýn mol­da Ǵubaıdolla Ǵalikeev, Ýfa qalasy­nan molda Haırolla Ǵusmanov, Qazanda Ǵab­dol­ǵallam haziret Salıhov» bolyp shy­ǵady.

Metirkede Ǵumardyń ımamdyq etken meshiti Orazaqaı aýylynda tirkelgeni, bul meshittiń atyrabyndaǵy sahara taıpalary – Qoıas, Qostamǵaly, Qazanqulaq, Úısin (noǵaı-qazaq rýynyń bólimderi) ekendigi, meshitten eń jyraq aýyldary – 15 shaqyrym muǵdarynda turǵandyǵy, jalpy starshyndyq aýmaǵynda 1117 er, 1135 áıel adam bar ekendigi, meshittiń metirke kitaby 1886 jyldan bastap júr­gizile bastaǵandyǵy jazylǵan.

Biz joǵaryda keltirgen «Qyrǵyz (qa­zaq) dalasyndaǵy meshitter men musylman dini týraly vedomost» («Vedomost o mechetıahı magometanskom dýhovens­ta po Kırgızskoı stepı») degen qu­jat­ta (Bashqurtstan Respýblıkasy mem­lekettik arhıvi, Ýfa qalasy, I-295 qor, №2 tizbe, №1a is, 386 bet) Ǵumar Qarash­tyń esimi №62 bolyp tirkelgen.

«Talov qısymy 1 starshyndyq meshi­ti «Kazachıı lıman» degen mekende ornalasqan, meshit jamaǵaty 1107 er, 1109 áıel adamnan, 545 shańyraqtan tu­ra­dy, meshit 1884 jyly qoǵamnyń ruq­satymen turǵyzylǵan, tirkeýge 1886 jyly alynǵan, ahýn Ǵumar Qarashevqa Astrahan gýbernııalyq basqarmasy 1903 jylǵy 21 aqpanda bekitken №637 kýálik berilgen» delingen bul qujatta.

Endi birer sózdi Ǵumardyń ózi «ustazdarym» dep kórsetken Haırolla Ǵusmanov pen Ǵabdolǵallam Salıhov haqynda aıta keteıik.

Orynbor musylmandarynyń di­­nı bas­qar­masynda qyzmet atqarǵan Rızaed­dın Fahrıddınniń «Asar» atty kitabynda (1900-1904 jyldary Qazan, Orynbor baspalarynda birneshe márte jaryq kórgen) joǵarydaǵy eki haziret týraly da derek berilgen eken.

Haırolla Ǵusmanuly – Ýfadaǵy birinshi jamıǵ meshitiniń ımam jáne mý­­darrısi, ahýny bolǵan, 1907 jyly 1 qarashada 61 jasynda dúnıeden ótip, Ýfa­da jerlengen.

Haırollanyń ákesi Ǵusman dinı bilimdi Buharada alypty. Keıin Ister­litamaq ýezindegi Ibraı aýylynda meshit ustaǵan. Uly Haırolla sol jerde dúnıege kelgen. Haırolla bolsa Ýfa shaharynda tuńǵysh medrese ashyp, shákirt oqytqan ustaz eken. Ýfada ahýn Sharafýddın Abdýlýahıtuly dú­nıe salǵan soń, ornyna ımam jáne ahýn qyzmetin atqarǵan. Dinı basqarma mú­shesi, qazı qyzmetin atqaryp júrip ómir­den ótipti. Haırolla haziret ashqan «Ýs­manııa» medresesiniń ǵımaraty Ýfada kúni búginge deıin saqtalǵan eken.

Al qazandyq Ǵabdolǵallam hazi­ret Salıhuly týraly Rızaeddın Fahrıd­dın onyń «Qazan qalasyndaǵy II ja­mıǵ meshitinde ımam jáne mýdarrıs bol­ǵanyn, 1899 jyly 17 qańtarda 70 jasynda qaıtys bolǵanyn» jazady. «Máshhúr Júnis ahýnnyń juraǵaty edi, áýeli Habıbolla Rahmanqulynan oqyp, keıin Buharadan dinı bilim alyp keldi. О́zi týǵan Chyrshy aýylynda ımamdyq etti, 1880 jyly Tájetdın Bashıruly ál-Kýrsavı dúnıeden ótken soń Qazanǵa kóship kelip, qaıtys bolǵanǵa deıin shákirt oqytty» delingen Ǵabdolǵallam haziret týraly.

1885-1887 jyldary ashylǵan «Ýs­manııa» medresesinde 1890 jyldardan bastap sabaq jańa tártippen, ıaǵnı «usul jádıtpen» oqytyla bastapty. Ǵumar­dyń Qyrqudyqtaǵy medresesindegi já­dıt­shildik tórkini qaıdan shyqqany endi belgili bolǵandaı.

Árıne, ǵumartanýda ashylmaǵan aqtańdaqtar áli de jeterlik. Ásirese 1917 jylǵy Búkilreseılik musylmandar seziniń delegaty, Orynbordaǵy jal­pyqazaq sezinde qazı bolyp saılanǵan Ǵumar Qarashtyń dinı qyzmeti jeke zertteýdi qajet etedi. Biz búgin Ýfa arhıvinde kózimizge shalynǵan keıbir derekterdi ǵana ortaǵa salyp otyrmyz.

Qazybek QUTTYMURATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Oral – Ýfa – Oral