Qapııada ketken qyrandar

О́tkenge zer salsaq, qazaq sportyn­da­ǵy qaıǵyly oqıǵalar osymen ǵana shektelmeıtinine kóz jetkizemiz. Toq­sa­nynshy jyldardaǵy eldegi eko­no­mıkalyq daǵdarys kóptegen sport­shylardyń teris jolǵa túsýine áser etti. Dál sol kezderi «reket», «raz­borka», «kıller» jáne taǵy da bas­qa sózderdi kún saıyn estip júr­dik. Tapsyryspen adam óltirý, iz-tússiz jo­ǵalyp ketý, aqsha bopsalaý, ke­pil­­­dikke kisi alý, dúıim ju­rt­tyń kóz aldynda soqqyǵa jyǵý se­kil­di qyl­mys­tyń túr-túriniń naǵyz ór­shi­gen tusy da sol. О́kinishke qaraı, sol bir jaman úrdis búginge deıin jal­ǵa­sý­­da. Biz búgingi maqalamyzda adam qo­ly­­nan qaza tapqan ataqty sportshy­la­r men bilikti bapkerler jaıynda áń­gi­me­leýdi jón kórip otyrmyz.

1995 jyl. Almatydaǵy Tóle bı jáne Iаsaýı kósheleriniń qıylysynda turǵan «Mersedestiń» ishinen kıkbokstan asa aýyr salmaqtaǵy Qazaqstan­nyń birneshe dúrkin chempıony Erhan Sady­qovtyń denesi tabyldy. Biraz ýaqy­t­tan soń qylmysqa qatysy bar kúdik­ti ustaldy. Ol óziniń dosy eken. Qurdasynyń kúnnen-kúnge dáý­le­ti tasyp, tasy órge domalaı bas­ta­ǵanyn kóre almaǵan jendet óziniń je­ke kóliginde esh alańsyz otyrǵan Erhanǵa tapansha kezengen. Qazir sol jerde kishkentaı qulpytas tur. Syr­ty shynjyrmen qorshaýly. Qul­py­tasta boksshynyń bylǵary qol­ǵaby beınelengen. Tasqa oıylyp tu­ryp jazylǵan jazýdy oqyǵan adam ba­lasynyń et-júregi eljiremeýi múm­kin emes: «O, Taǵdyr! Erhan Ersaı­y­nuly. 1973 týǵan. 1995 jyly qaıtys boldy».

1996 jyl. Sol jyly eldi dúr­lik­tirgen eki birdeı oqıǵa boldy. KSRO-ǵa eńbek sińirgen sport sheberi Murat Jeksembekovtiń Almatydaǵy pá­te­rine engen jaýyz jıyrma jerden pyshaq salyp, 55 jastaǵy azamatty asqan aıýandyqpen óltirdi. Iá, Jeksembekovti jankúıerler jaqsy biledi. Ol kógaldaǵy hokkeıdiń has sheberi edi. Murat oń qolmen de, sol qolmen de keremet soqqy jasaı biletin. Sporttyń bul túrinde ondaı ámbebap oıynshylar sırek edi. Almatynyń dańqty «Dınamo» klýbynyń kapıtany bolǵan qandasymyz 18 ret Odaq birinshiliginiń jeńimpazy atandy.

Dál sol jyly Shymkentte profes­sor, pedagogıka ǵylymdarynyń dok­tory, Pedagogıka ǵylymdary aka­de­mııasynyń akademıgi, Ońtús­tik Qazaqstan oblysyndaǵy irgeli joǵary oqý ornynyń biriniń irge­ta­syn qalaýshy Mardan Saparbaev kıl­lerdiń qolynan qaza tapty. Ǵy­lym men sportty ushtastyra bilgen aza­mat kezinde grek-rım kúresinen KSRO sport sheberi atansa, odan keıin kóptegen myqty shákirt tárbıeledi. Basshylyq qyzmet atqarǵan jyldary Mardan myrza Ońtústik óńiri sportyn damytýǵa orasan zor eńbek sińirdi. О́kinshtisi, 54 jastaǵy azamatqa oq atqan qandyqol qaraqshy tabylǵan joq.

1998 jyl. Sáýir aıy bel ortaǵa jetken tusta Qazaqstan Respýblıkasy taek­vondo federasııasynyń prezı­denti Bekseıit Túlkıevtiń qaraqshylar qolynan qaza tapqany jaıynda jaısyz habar jer jahandy sharlady. Almatydaǵy úıiniń mańyna jetip, kó­ligin turaqqa qoıyp jatqanda tut­qıyldan shyǵa kelgen bázbireý ataqty sportshyǵa pyshaq saldy. Qylmysker sol kúıi ustalmaı ketti.

Bekseıit Túlkıev fenomen edi. Ol jekpe-jek óneriniń birneshe túrin erkin meńgerdi. Dosy muzbalaq Mus­ta­fa О́ztúrikpen birge elimizdiń ár aımaǵynda taekvondonyń damýy­na ólsheýsiz úles qosty. О́zi sol uıym­dy basqardy. Al onyń sýret­shi­lik sheberligi jaıynda áńgime tip­ten bólek. Bekseıittiń «3amandastar», «Áke», «Ata-baba jeri», «Sýret­shi­niń túsi», «Áje», «Ákeni maıdanǵa shy­ǵaryp salý», «Túsirý alańy» sekil­di keskindemelik týyndylary kóp­shi­lik­ke tanymal.

2000 jyl. 3 mamyrda Oralda tún bel ortadan aýǵan tusta sambodan álem chempıony, álem kýbogynyń ıegeri 37 jastaǵy Asqar Shaıhıev óz úıiniń irgesine kelip, taksıden túskeli jatqan edi. Sol mezette betin tumshalap alyp, Makarov tapanshasymen qarýlanǵan jendet oǵan oq jaýdyrdy. Atylǵan oqtyń tórteýi de sańlaqqa dál tıdi. Kıller kólikti aınalyp, tapanshany júrgizýshiniń mań­daıyna kezedi. Biraq shúrippeni bas­pady. Júrgizýshi men onyń serigi aman qal­dy. Asqardyń da ólimine kináli adam tabylmady. Bul da tapsy­ryspen ja­salǵan qylmys ekeni esh kúmán týǵyzbaıdy. El arasynda «kıller Reseıge ótip ketti» degen de áńgimeler aıtylýda. Osylaısha, Alash jurty taǵy bir asyl azamatynan aıyryldy...

2001 jyl. Aqpan aıynyń aıazynda Qaraǵandy qalasynda oryn alǵan oqıǵa eske tússe, áli de janyń túr­shigedi. Sol keshte «Ofsaıd» dám­ha­nasynda qonaqtar beıqam demalyp otyrǵan. Bir mezette basa-kóktep kirgen on shaqty jigit qonaqtardyń birazyn syrtqa shyǵaryp jiberip, bir­azyn ishte qaldyrady. Sodan olar otyr­ǵan jerge «Kalashnıkov» avtoma­tymen oq jaýdyrady. Biraz ýaqyt óte qylmys ornyna jetken polıseıler dámhananyń ishinen bes adamnyń máıitin tabady. Jan tásilim etkender arasynda bokstan KSRO jáne Azııa chem­pıony, Atlanta Olımpıadasyna qa­tysýshy 29 jastaǵy Bektas Ábýbá­ki­rov ta bar edi.

12 tamyzda tapadaı tal túste qol kú­resinen álem chempıony Vıacheslav Chıvanındi úıiniń irgesinde belgisiz bireý atyp óltirdi. Kıller oqıǵa bol­ǵan jerden lezde izin sýytyp úlgeredi. 44 jastaǵy sportshy sol jerde jan tásilim etti. Tabany kúrekteı 17 jyl ótse de qylmysqa qatysy bar esh­kim ustalmady. Jalpy Chıvanınniń ómi­ri shytyrman oqıǵalarǵa toldy. 1974-1987 jyldary aralyǵynda ol alaıa­qtyq, bopsalaý jáne basqa da qyl­mys túrlerimen aınalysyp, úsh ret temir torǵa toǵytyldy. Ásirese, Vıaches­lavtyń qandaı ákki alaıaq bol­ǵanyn quqyq qorǵaý organdary zeı­net­kerleriniń aýzynan san márte es­ti­genbiz. Bul jaıynda fılm de tú­si­ril­di, baspasóz betterinde birneshe maqala jaryq kórdi.

2002 jyl. 14 maýsymda qazaq jan­kúıe­rleri qara jamyldy. Almatydaǵy kóp qabatty úılerdiń birinde orna­las­qan páteriniń qasyna jetken tusta jendet áıgili boksshy, dańqty bapker Ábdisalan Nurmahanovqa tý syrtynan oq atty. 66 jastaǵy abyz aqsaqal sol jerde jan tásilim etti. Boks ónerin serik etken qasıetti Túrkistannyń túlegi asa aýyr salmaqta judyryqtasyp, bıik belesterdi ba­ǵyndyrǵan tuńǵysh qazaq. GANEFO oıyn­darynda top jaryp, KSRO chem­pıonaty men KSRO halyqtary Spar­ta­kıadasynda júldegerler qatarynan birneshe ret kóringen nar tulǵaly azamat kóptegen halyqaralyq jarysta da jasyndaı jarqyrady. Keńes Odaǵy bapkerleri ishtarlyq tanytpaǵanda Nurmahanovtyń baǵyndyrar belesteri odan da bıik bolatyny daýsyz edi. Keıinnen bapkerliktiń qamytyn kıip, talaı talantty jastyń tomaǵasyn sy­pyrdy.

1996 jyly Qazaqstan qu­ra­masyn Atlanta Olımpıadasyna bas­tap aparyp, zor tabysqa qol jet­kizdi. Sol jyldyń jazynda bol­ǵan oqıǵadan soń barsha halyq «Qazaq­tyń asa qadirli aqsaqalyn ólim­ge qı­ǵan kim eken?», dep qatty qaı­ǵyr­dy. Kóp uzamaı qylmyskerler qol­ǵa túsip, tıisti jazalaryn al­dy. Quzyrly organdarǵa sensek, Almaty qalasy Áýezov aýdanyndaǵy ýa­qyt­­sha avtoturaqtardyń bastyǵy qyz­metin atqaryp júrgen Ábdisalan Nur­­mahanovtyń izine Vladımır Ko­nev esimdi qaraqshy túsken eken.

Ol ke­zin­de bessaıyspen aınalysyp, sport she­beri dárejesine deıin jet­ken. Sol kezderi Konev Ábekeń bas­shylyq etetin turaqtardyń birinde náp­aqasyn taýyp júrgen. Bastyǵyn to­nap, mol oljaǵa kenelýdi maqsat tut­qan ol sybaılasymen birge astyrtyn josparyn júzege asyrady. K­e­minde 50 myń AQSh dollaryn qal­taǵa basamyz degen oımen qazaq boks­y­nyń qara naryn óltirgen olar 200 myń teńgeni oljalaýmen shektelgen kó­ri­nedi.

2004 jyl. Semeıdegi «Polkovnık» ara­lynda inisi ári shákirti Daryn Saıyn­dy kezekti jarysqa ázirlep jat­­qan jas bapkerdi tanys jigiti iz­dep kelip, tysqary jerge shaqyrady. Bi­raz ýaqyt ótkennen keıin ekeýi sóz­ge kelise almaı, aqyry janjalǵa ulas­­ty. Jekpe-jekke shyqsa, jeńe al­­maı­­tynyna kózi jetken qarsylasy sóm­­kesinen myltyǵyn shyǵardy. Tars et­ken dybys alysqa estiledi. Sóıtip ja­sy otyzǵa da tolmaǵan órimdeı jas azamat Saıyn jaryq dúnıemen qosh aıtysty.

2008 jyl. Qańtardyń 1-nen 2-ne qaraǵan túni bokstan jas­tar arasynda álem birinshiliginiń júl­de­geri­ Muhtar Ruzbaevtyń MAI qyz­met­kerleri qolynan qaza tapqany jaıynda aqparat el-jurtty eleń etkizdi. Saqshylardyń sózine sensek, Seı­fýllın kóshesi men Raıymbek dań­ǵylynyń qıylysynda olar «Toıota-Sıýrf» kóligin toqtatqan. Ishinen atyp shyqqan úsh jigit polıseılerge shabýyl jasap, ózderin tarpa bas salady. Bar pále sodan bastalǵan. Al jábirlenýshi jaq bul dáıektiń barlyǵyn joqqa shyǵaryp, MAI qyzmetkerleri zańsyz qarý qoldandy deıdi. Qaısysy ras, qaısysy ótirik ekenin dál qazir aıtý qıyn. Ony anyqtaý quqyq qorǵaý organdary quzyrynda. Bir anyǵy, bul janjaldyń aqyry adam ólimine ákep soqtyryp, órimdeı bir azamat ajal tyrnaǵyna ilikti.

Asylhan Busyrmanov toqsanynshy jyldardyń basynda Qazaqstandaǵy eń myqty kıkboksshylardyń bi­ri sanalǵan. Talaı baıraqty básekede el namysyn abyroıly qor­ǵaǵan sańlaq úlken sporttan qol úzgennen keıin tý­ǵan ólkesi Qos­ta­naıda jat­tyq­ty­rý­shylyq qyz­met at­qaryp, jeke klýbyn ashty. Búgin­gi tańda Qazaqstan spor­tynyń maq­ta­­nyshyna aınalǵan Olım­pıada oıyn­­dary men álem chem­pıonatynyń júl­­degeri, Azııanyń úsh dúrkin chempı­ony Vasılıı Levıt­tiń alǵashqy bapkerleriniń biri bol­ǵan da dál osy Asylhan edi.

Qaı­ǵy­ly oqıǵa bylaı órbigen: 29 aq­pan­da Qostanaıdaǵy «Dobroe» dám­ha­nasynda 37 jastaǵy Asylhan Busyr­ma­nov jergilikti kásipker Valerıı Alekseevtiń qos ulymen janjaldasyp qalady. Kásibı sportshy jas­tar­dy sabasyna túsiredi. Tóbeles ba­ry­synda biriniń jaǵy synady. Jábir­lenýshi jaq polısııaǵa aryz jazady. Busyrmanov olarǵa máseleni beıbit túrmen sheshýdi usynady. Biraq qos tarap ortaq mámilege kelmedi. Arada bes kún ótkennen soń Alekseev sport kesheniniń qasyna kelip, Busyr­ma­novty dalaǵa shaqyrady. Kásip­ker­diń kóligine jaqyndaǵan bette myl­tyq atylady.

2008 jyldyń 15 qazanynda Alma­ty­­­daǵy Momyshuly men Marech­ka kó­she­leriniń qılysyndaǵy baǵdar­sham­ǵa Land Cruiser Prado kóliginiń toq­ta­ǵany sol edi, janyna kelip aıaldaǵan qara tústi VMW-nyń terezesinen oq atyldy. Esh alańsyz otyrǵan djıptiń júrgizýshisi, ataqty kıkboksshy, asa aýyr salmaqta Álem jáne Azııa chempıony atanǵan Asqar Kohanov aýyr ja­raqat alyp, dereý №7 klınıkalyq aýrý­­hanaǵa jetkizildi. Arada 10 kún ót­kennen soń ol aýrýhanada kóz jum­dy.

Tergeý amaldary barysynda mynadaı jaıttar anyqtalady: 2008 jyl­dyń qazan aıynyń basynda kıkboks­tan Almaty qalasynyń ashyq birin­shiligi ótedi. Aıtýly jarysta Asqar Kohanov jetekshilik etetin «Makýs» klýbynyń músheleri de baq synaıdy. Kezekti jekpe-jek barysynda kıkiljiń bolyp, bul iske bapkerler de aralasady. Áıgili sportshy jarysty uıymdastyrýshylar jáne solardyń jaqtastarymen «jaǵa jyrtysýǵa» deıin barady. Alaıda araǵa túsken adamdar qyzýqandy jigitterdi arashalap alady.

Sol kúni barlyǵy da úıdi-úıine aman-esen qaıtady. Keıinnen belgili bolǵandaı, chempıonǵa ses kórsetken Almatydaǵy qylmystyq toptyń músheleri eken. Sodan olar kek alýdy kózdep, Asqardyń ár qadamyn ań­dıdy. Aqyrynda aramza josparlaryn júzege asyryp, 45 jastaǵy qazaqtyń nar tulǵaly sportshysyn o dúnıege attandyrdy. 22 qarashada Almatydaǵy Seıfýl­lın kóshesi boıyndaǵy túngi klýb­tar­dyń birinde tanymal boksshy Evge­nıı Gavrılenko ózi quralyptas ji­git­ter­men janjaldasady. Ashyq aıqas­ta oǵan áli jetpeıtinderin túsingen qar­sy jaqtyń jigitteri myltyq atady.

2009 jyl. 9 tamyzda Shahtınskide bolǵan qandy oqıǵa da dámhanada shyqqan daýdan bastaldy. Jergilikti jastar bir-birimen til tabysa almady. Eki jaqtyń da mámilege keletin túri joq. Ertesine olar kezdesetin jerdi belgilep, jandary­na jora-joldast­a­ryn jınaıdy. Dos­­ta­ryna qoldaý kór­setý úshin Qa­­ra­­­ǵandydan asa da­ryn­dy boksshy, jastar arasyndaǵy Azııa­nyń úsh dúr­kin chempıony, álem birin­shiliginiń kú­mis júldegeri Er­mek Serikov te keledi. Keshki sa­ǵat 20:00-de Shahtınski qalasyna ki­re-be­ristegi janar-jaǵarmaı quıý beke­ti­ne toqtaǵanda, qarsylastary sol jer­den kútip alady. Birden oq jaý­dyrady. Kóp oqtyń biri Ermekke tıe­di. Beket kassıri polısııaǵa telefon shalady.

Sol mezette qarsy jaq kólik­­terine minip, taıyp turady. Boks­­shy aýrýhanaǵa jetkizilgenimen, ke­­le­si kúni kóz jumdy. Ol nebary 20 jas­ta edi... Kóp uzamaı Ermek Serikovti at­qan jigit ustalyp, 7,5 jylǵa bas bos­tan­dyǵynan aıyrylady. Alaıda Vla­dı­mır Shepın temir qapasta kóp tu­raq­­ta­mady. Arada biraz ýaqyt ótken­nen keıin onyń túrmede jantásilim etkeni belgili boldy.

2013 jyl. Maýsym aıynda Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda Aza­mat­tyq áýe avıasııasynyń burynǵy bas­shysy Muhıt Qubaev pen Almaty qalalyq Ishki ister departamentiniń eks-orynbasary, karateden álem chem­pıony Serik Bımurzınniń máıiti ta­byldy. Keıin belgili bolǵandaı olar­dy bizdiń elde nápaqasyn taýyp júr­gen О́zbekstannyń týmasy atyp ólti­rgen. Kóp uzamaı qylmysker Qara­qa­l­paqstanda qolǵa tústi. Alaıda sol jerde ol óz-ózine qol jumsaǵan eken.

Osylaı jalǵastyra bersek, áńgi­me­niń tym uzaqqa sozylatyn túri bar. Búgingi maqalamyzda biz tek dańqy alysqa jaıylǵan nemese kezinde eldi dúr­liktirgen oqıǵalardy ǵana baıan­da­dyq. Árıne, adam qolynan qaza tapqan sportshylardyń sany budan da kóp...

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY