Búginde ǵalamtordyń arqasynda deımiz be, sheteldiń ártisteri men modelderin bylaı qoıyp, óz elimizdiń qarakóz qyz-kelinshekteriniń jartylaı jalańash túsken sýretteri kóptegen saıttarda, áleýmettik jelilerde qaptap ketkeni barshaǵa belgili. Buryn ǵalamtor elimizge dendep enbegen kezde sheteldiń saǵyz, kámpıtteriniń qaǵaz oramdaryndaǵy kıimsiz túsken Gollıvýd ártisteriniń sýreti basylsa, jaǵamyzdy ustaýshy edik. Qazir sheteldi shań qaptyrdyq desek bolǵandaı.
Kúıeýimen ajyrasqan, jasy qyryqtan asqan, birneshe qyz tárbıelep otyrǵan tanymal kelinshektiń o jer, bu jerin tabıǵı qalpynda búrkenishsiz kórsete bergenine halyq tipti úırenip ketkendeı. El ishi, shetel jańalyqtaryn kóreıin dep ǵalamtordaǵy aqparattyq saıttardy ashsańyz, memleketimiz úshin asa mańyzdy jańalyqtyń dál túbinde bir qazaq áıeldiń (oǵan tipti qazaq degen ult ataýyn qosýdyń ózi uıat) kóıleksiz, ishkıimi bádenin tolyq jappaı, jambasy badyraıyp turǵanda kózimizdi taıdyryp áketetin boldyq. Álgige qaramaý úshin joǵarydaǵy mańyzdy-aý degen jańalyqty asha qoıamyz. Sóıtip tozaqtan shyqqandaı «ýh» deımiz.
Jalańashtanǵan jandardy keıbir saıttar, gazet-jýrnaldar nege arnaıy basady? Bálkim, biz qaramasaq ta kıimsiz áıel tánin tamashalaý basqa bireýlerge kerek bolar. Biraq kimge kerek degen suraq taǵy keledi kókeıge. Jyltyraǵan beldi aıtpaǵanda ashyq-shashyq omyraý, baltyr, ish kıimi túsip qalardaı bop turǵan bókseni kórý kimge kerek sonda? Keńes ókimeti kezinde el aldynda jalańashtaný turmaq, óreskel beınede kórinýdiń ózi uıat sanalyp, qyz-kelinshekter ádebimen kıinýshi edi ǵoı. Dáp bir kıim jetpegendeı tánin búrkemeı sýretke túsirip, elge kórsetý ar-uıattyń joqtyǵyn bildiredi emes pe? Denesin barlyq qyrynan jurtqa kórsetýdi ádetke aınaldyrǵandar ar-namystan jurdaı dep bilsek, ony qyzyqtaýshylardy kim deımiz?
Búginde alty jasar baladan bastap qarııalarǵa deıin túgel ǵalamtorǵa táýeldi bop qalǵany belgili. Mektep oqýshylary men stýdentter ǵalamtorǵa negizinen oqýyna qatysty maǵlumatty izdeý úshin kiredi. Ǵalamtorsyz eldiń bir-birimen baılanysy da múmkin emes sııaqty. Hat-habar almasýdyń basty túrleriniń barlyǵy osy ǵalamtorǵa tireledi. Qysqasy, ǵalamtorsyz kúnińiz joq.
Osydan on jyl buryn ǵalamtordy aýyl-aýylǵa túgel qosý máselesi týyndap, «balalarymyz shetel balasynan artta qalyp qoıatyn boldy, barlyq aımaqtardaǵy mektepter kompıýterge qosylýy kerek» degen másele kóterilgen. Bul is aıaǵyna deıin júzege asyrylyp, búginde ǵalamtor qoldanbaıtyn qazaq balasy joq. Endi «balalardy ǵalamtordyń zııanynan qalaı qorǵaımyz?» degen sheshýi kúrdeli másele týyndady.
Bala psıhologııasyna zııandy saıttardy jaýyp tastaý jóninde usynystar aıtylýda. Biraq onymen is bite qoımas. О́ıtkeni negizgi jańalyqtardy, basty aqparattardy taratatyn ǵalamtordaǵy qazaq-orys tilderindegi saıttarda tek qana ádepti dúnıe jarııalanady deı almaımyz. Ony ózińiz de kórip júrgen bolarsyz. Halyqqa jalańash tánin kórsetý keıbir ártister úshin maqtanysh nemese aqsha tabýdy kózdeýden týǵan bolsa, sol jabýsyz denege qaraǵan jandar budan ne tabady degen suraqqa oılanatyn kez jetti.
Shetel ǵalymdary jalańash áıelder sýretine qaraǵan adamdardyń túrli aýrýǵa shaldyǵatynyn anyqtaǵan. Lypasyz áıel tánin tamashalaý adamǵa barlyq jaǵynan zııandy eken. Eýropalyq zertteýshiler uıatsyz sýretterge qaraıtyn erkekter sezimtaldyǵynan aıyrylyp, jalqaýlyqqa dýshar bolady deıdi. Boıjetkenderdiń kıimsiz tánin kóre bergen erkektiń áıeline degen súıispenshiligi tómendep, tipti óziniń jaryn sebepsizden sebepsiz jek kórip ketý qaýpi basym eken.
Ǵalamtordan áıel tánin lypasyz qalpynda kórgen erkek mıynyń motıvasııaǵa jaýap beretin bóligi isten shyǵatyn kórinedi. Muny anyqtaǵan nemis ǵalymdary jalqaý erkekter qaıdan shyǵady degen suraqtyń bir jaýaby osy deıdi. Berlın ýnıversıtetiniń ǵalymy, doktor Sımona Kýn jalańash áıeldi ǵalamtordan kóp kórgen erkektiń mıy tolyǵymen buzylatynyn aıtady. Er adamnyń mı júıesi ózgeriske ushyraǵan soń onyń este saqtaý qabiletine de orasan nuqsan kelip, mańyzdy dúnıeler jadynan shyǵyp, ornyn arsyz beıneler jaýlap alady. Osydan baryp er adamnyń jumysqa degen qabileti tómendeıtini anyq.
Jýyrda amerıkalyq ǵalymdar temeki shegýge, mas kúıinde kólik aıdaýǵa tyıym salýmen qatar, jalańash áıel tánin kópshilikke kórsetýdi toqtatýdy usyndy. Qazir Batys ǵalymdary da denesiniń o jer, bu jerin kórsetýge daǵdylanǵan áıelderdiń áreketine tejeý qoımasa, qoǵam azǵyndap bitedi dep dabyl qaǵýda. Doktor Don Hokıns esimdi zertteýshi jalańashtardy kórýge qushtar jandar psıhologııalyq aýytqýǵa ushyraıtynyn aıtady. Vashıngtondaǵy konferensııada doktor Hokıns lypasyz áıel tánin kórýge degen erkekterdiń qushtarlyǵy sonsha, olar ınternet dúkender men áleýmettik jelilerge kirip pikir jazýdan góri sondaı sýretterdi tamashalaýdy artyq sanaıtyny anyqtalǵan.
Búginde ǵalamtorda tek qana jalańashtardyń sýretterin jarııalaıtyn 4,5 mıllıon saıt bar eken. Qazaqstanda jyl saıyn osy mándegi júzdegen saıt jabylady. Biraq elimizdegi basty aqparat kózi sanalatyn saıt-portaldardy ashsańyz, mindetti túrde álgindeı beınelerge tap bolatynyńyz anyq. Iri aqparattyq saıttardyń ózi reıtıng úshin omyraýyn, belin, bóksesin jaltyratyp kórsetýge qushtar áıelderdiń beınesin jarııalap biter emes. Kórmeıin deseń de kózińe túsetin jalańash beıneler kópshiliktiń janyn jaralaıtynyn, aryna syzat túsiretinin bile bermeımiz.
Nemis ǵalymdary 45 jasqa deıingi azamattardy zerttegende jalańash áıel sýretine qaraýdy unatatyn erkekterdiń mıy merziminen buryn isten shyǵady degen qorytyndy jasaǵan. Munymen qoımaı, bul sanattaǵy adamdar emi tabylmaǵan Parkınson aýrýyna da ushyraıdy eken. Ashyq-shashyq deneni kórgen saıyn adam mıynyń moraldyq sheshim qabyldaıtyn bóligi isten shyǵady. Kisiniń kez kelgen jaǵdaıda durys sheshim qabyldaýy, qandaı da bir faktordy baǵalaı bilý qabileti joıylady. Bul týraly Konnektıkýt shtatynyń medısına ýnıversıtetindegi «Ǵalamtor men ózge de tehnologııalarǵa táýeldi bolýdy zertteý» ortalyǵynyń psıhologi Devıd Grınfıld málimdedi. Tyr jalańashtardyń sýretin kompıýterden qaraǵanda mıdyń perfrontaldy qabyǵy isten shyǵady, al bul moraldyq qundylyqtarǵa qatysty sheshim qabyldaıtyn bólik. Iаǵnı qarap otyryp azǵyndaýdyń tóte joly osy bolsa kerek.
Adamdy buzylýǵa jeteleıtin beınelerge uzaq qaraǵan ýaqytta mı ishindegi prosester tejeledi. Sondyqtan jaqsy men jamandy ajyratý qabileti joıylady. Grınfıld bádik beıneni kórýge qushtar jandarda neniń durys, neniń burys ekenin ajyratý qabiletiniń múldem joq ekenin aıtady. Iаǵnı bul adamnan malǵunǵa aınalý degen sóz. Ǵalamtordan azǵyn sýretterdi kóre-kóre adam balasy aqyrynda ózin-ózi basqara almaıtyn kúıge jetedi.
Búginde dúnıe júzi boıynsha ajyrasý faktorlary qarqyndap bara jatqany belgili. «Morality in Media» halyqaralyq uıymynyń sarapshylary qyz-kelinshekterdiń jalańash sýretteri neǵurlym kóp jarııalanǵan saıyn jigitterdiń úılenýge degen qushtarlyǵy tómendeıtinin jáne otbasyly erkekterdiń áıeline degen qyzyǵýshylyǵy joıylatynyn, aqyry ajyrasýǵa aparyp soǵatynyn málimdedi. Atalǵan uıymnyń sarapshysy Patrık Trýmen ǵalamtordaǵy jalańash sýretter otbasyn talqandaıtynyn, sondyqtan jalpy qoǵamnyń bolashaǵyna asa qaterli ekendigin aıtady.
Mınnesota ýnıversıtetiniń zertteýshisi Stıv Harrıs jalańash áıel tánin kórgen erkekter ǵana emes, áıelderdiń de azǵyndyq jolǵa jyldam túsetinin jetkizedi. Mundaı sýretterdi kórgen saıyn adamdardyń bir-birine degen senimi joǵalyp, sezimi solyp, syrty adam bolǵanmen haıýandyq qajettilikten ózgeni bilmeıtin malǵun bolmysqa enedi.
Álemde ár sekýnd saıyn 30 mıllıonǵa jýyq kisi jalańash áıel sýretterin kóredi eken. AQSh-ta 39 mınýt saıyn tánin kıimsiz kórsetýshilerdiń beınekórinisi jarııalanady. Al ǵalamtorǵa júkteletin beınekórinisterdiń 35 paıyzy tek azǵyndyqty nasıhattaýǵa arnalǵan. Ǵalamtor qoldanýshylarynyń 42 paıyzy tyr jalańashtardyń beınesin kórýge ýaqytynyń kóp bóligin arnaıdy. Al áıelderdiń 30 paıyzy men erkekterdiń 70 paıyzy arsyz beınelerdi tamashalaýdy ádetke aınaldyrypty. Ár aı saıyn bir jarym mıllıard uıatsyz sýretter ǵalamtorǵa júkteledi. Al áleýmettik jelilerde 420 mıllıon azǵyn sýretterdiń paraqshalary ashylǵan.
Jalańash áıel tánin ǵalamtor arqyly arnaıy izdep tamashalaý kúnine 68 mıllıon kórsetkishke jetken. Bul qaterden saqtanýdyń amaldaryn zertteýshi ǵalymdar usynǵanymen, azǵyn beınelerden otbasyn da, balalaryn da alys ustaýǵa tyrysý ár adamnyń mindeti bolsa kerek. Al ózin qazaqpyn degen adamnyń arsyz beınelerge kóz salýy keshirilmeıtin áreket ekeni aıtpasa da túsinikti.
Sharafat JYLQYBAEVA