Oral qalasynda transshekaralyq Jaıyq ózeniniń jaı-kúıin talqylaǵan dástúrli jıyn ótti. «Transshekaralyq Jaıyq ózeni basseıniniń ózekti máseleleri. Sheshý joldary. Transshekaralyq basseınderdiń ekojúıesin basqarýdaǵy ozyq tájirıbeler» atty dóńgelek ústel májilisine Qazaqstan, Avstrııa, Reseı jáne О́zbekstan ǵalymdary qatysty.
Bul jıynǵa Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Altaı Kólginov, Reseı Federasııasy Orynbor oblysynyń gýbernatory Iýrıı Berg, Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary Álibek Naýtıev, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti depýtattary Shavhat О́temisov pen Sáýle Aıtbaeva, Reseı Federasııasy Memlekettik Dýmasynyń depýtaty Iýrıı Mısherıakov, EYQU Astanadaǵy baǵdarlamalar ofısi basshysynyń orynbasary Dıana Dıgol qatysty.
Atalǵan shara jyl saıyn transshekaralyq Jaıyq ózeniniń boıymen uıymdastyrylatyn «Jaıyq-Oral» atty tarıhı-mádenı ekojoryǵy aıasynda ótip otyr. Áý basta «Pravdýhınniń izimen» atalyp bastalǵan qaıyq joryǵynyń ıdeıa avtory, búginde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isi jáne otbasy-demografııalyq saıasat jónindegi Ulttyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasary Elena Tarasenko bul sharanyń basty maqsaty - Jaıyq ózeniniń ekologııalyq jaǵdaıyn saralaý, Jaıyq óńiriniń týrıstik resýrstary jáne ekologııasyn nasıhattaý, Batys Qazaqstan jáne Orynbor oblys turǵyndarynyń arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty damytý ekendigin aıtady.
- Kórshiles qos el úshin de paıdaly usynysymyzdy qoldap, ıgi bastamalarda únemi janymyzdan tabylatyn Iýrıı Berg bastaǵan orynborlyq delegasııaǵa alǵysymyz sheksiz. О́zekti máselege arnalǵan mundaı basqosýdyń jyl saıyn dástúrge aınalǵany bizdi qýantady. Týra bir jyl buryn dál osyndaı kezdesý Orynbor oblysynyń Elek qalasynda ótti. Sol joly «Jaıyq kúni» merekesi tuńǵysh toılanǵan bolatyn. Bıyl bizdiń qatarymyzǵa kórshiles Atyraý oblysy da qosylyp otyr. Endi bul mereke úsh oblys kóleminde atalyp ótiletin bolady. Qart Jaıyq bizdiń ortaq baılyǵymyz, maqtanyshymyz. Ony osy qalpynda saqtap, keler urpaqqa aman jetkizý – birlikpen atqarylatyn is. Jaıyq ózeniniń boıynda Batys Qazaqstan oblysynyń 87 eldi mekeni ornalasqan, ol jerlerde óńir halqynyń 75 paıyzy meken etedi. Oblys aýmaǵyndaǵy ózen-kólderge quıatyn sýdyń 80 paıyzy kórshiles Reseıden keledi. О́zderińizge belgili 2016 jyly Astana qalasynda Qazaqstan men Reseı Prezıdentteri Nursultan Nazarbaev pen Vladımır Pýtın «Jaıyq transshekaralyq ózeni basseıniniń ekojúıesin saqtaý jónindegi» memleketaralyq kelisimsharttyń jobasyna qol qoıǵan bolatyn. Bul da bolsa 20 jyldan astam ýaqyt ótkizilip kelgen eki el aralyq ekspedısııanyń nátıjesi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Energetıka mınıstrligi men Reseı Federasııasynyń Tabıǵı resýrstar jáne ekologııa mınıstrligi bul mańyzdy kelisimdi odan ári iske asyrady degen oıdamyn. Bul kezdesý eki jaqqa naqty sharalar men usynymdar ázirleýge múmkindik bereri sózsiz, - dedi Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Altaı Kólginov.
Jaıyq ózenin qaıyqpen quldap, onyń tarıhy men ekologııasyna jurtshylyqtyń nazaryn aýdarýdy kózdegen ekologııalyq joryq sonaý 1996 jyly bastalǵan edi. 2001 jyldan bastap oǵan Reseıdiń Orynbor gýbernııasy qosyldy. Tipti Orynbor gýbernııasynyń basshysy Iýrıı Bergtiń usynysymen «Jaıyq kúni» bekitilgen. «Bul kúndi Jaıyq ózeni boıynda turatyn barlyq halyq jyl saıyn atap ótip, ózendi qorǵaý, saqtaý baǵytynda qandaı qyzmet atqarǵanymyzǵa esep bereıik» degen usynys eki jaqtan da qoldaý tapqan.
- Jaıyq – jáı ózen ǵana emes, úlken ekojúıe. О́zenniń jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda bizdiń tarapymyzdan da birqatar jumys atqarylýda. Bul maqsatta qomaqty qarjy bólindi. Tıisti mekemeler jumyldyryldy. Jaıyqtyń taǵdyry – halyqtyń taǵdyry ekendigin esh esten shyǵarmaýymyz kerek, - dedi Oral qalasyna arnaıy kelgen Orynbor oblysynyń gýbernatory Iýrıı Berg.
- Jaıyq ózeniniń jaǵdaıy Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń qos palatasynda jıi talqylanady. Memleketaralyq kelisimge qol qoıylýy – bizdiń kóp jylǵy eńbegimizdiń nátıjesi. Bul baǵytta birqatar sharalar qolǵa alynyp, jumys jasalǵanymen, belgili bir júıe joq ekenin moıyndaý kerek. Biz Jaıyq ózeniniń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartamyz dep jyl saıyn ekspedısııa uıymdastyrǵanymyzben, naqty baǵyt pen nátıje bolmasa jaǵdaı ózgermeıdi. Meniń oıymsha, Jaıyqty qutqarý maqsatynda ózen jaǵalaı ornalasqan oblystar ortaq ınvestısııalyq qor qurý kerek. Tikeleı osy máselemen aınalysatyn quzyrly organ jasaqtalýy tıis. Jaıyqqa eń aldymen mol sý kerek. Árıne, bul tabıǵı prosess deımiz, biraq ony adam qolymen de retteýge bolar edi. Men Orynbor jaǵyna Irekli sý qoımasynyń múmkindigin paıdalanyp, Jaıyq ózeni arnasyn sýmen toltyrýdy usynar edim. Árıne, muny aldyn ala muqııat eseptep, daıyndyqpen kirisý kerek. О́zenniń ańǵaryn, aınalasyndaǵy saı-salany bir toltyryp, sonaý teńizge deıin jetetin mol sý kerek Jaıyqqa, - dedi Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń depýtaty Shavhat О́temisov.
Dóńgelek ústel májilisi aıasynda «Jaıyq – ómir ózeni» kitabynyń tusaýkeseri boldy. Jınaqta «Jaıyq-Oral» tarıhı-mádenı ekojoryǵynyń tarıhy, ár jyldary jarııalanǵan maqalalar toptastyrylǵan.
Osydan týra bir jyl buryn Orynbor oblysynyń Elek qalasynda, Jaıyqtyń jaǵasynda Qazaqstan men Reseı Federasııasy memleketteriniń dostyǵy belgisindeı bir eskertkish saltanatty jaǵdaıda ashylǵanyn jazǵan edik. Endi dál osyndaı belgi Oral qalasynda da ornatyldy. «Jaıyqty urpaq úshin saqtaıyq» degen jazýy bar belgini Oral qalasynyń ákimi Murat Muqaev pen Orynbor oblysynyń gýbernatory Iýrıı Berg ashty. Osydan keıin «Jaıyq-Oral» tarıhı-mádenı ekojoryǵy HHII márte start aldy. Bul joly ekspedısııaǵa qatysýshylar baıdarka qaıyǵymen 400 shaqyrymnan astam jol júrip, Atyraý oblysyndaǵy Saraıshyq eldimekenine deıin júzip ótpek.
Qazbek QUTTYMURATULY
«Egemen Qazaqstan»
Oral qalasy
Sýretti túsirgen Aıbatyr NURASh