Tehnıka jańarmaı, dıqan ońalmaıdy

Agroónerkásip keshenin tehnıkasyz damytý múmkin emes. Bul oraıda «AgromashHoldıng» sekildi aýyl sha­rýashylyǵy teh­nıkalaryn qurastyratyn zaýyty, úlkendi-kishili kásip­oryn­dary bar Qostanaı obly­synyń bási basym bolýy tıis edi. Alaıda oblys­ta aýyl sharýashylyǵyn tehnıka­men jabdyqtaýda etigi jyrtyq etik­shiniń keri joq emes. Qazaqstan boıynsha paıdalanǵanyna 17 jyl­dan asyp ketken eski 99 myń trak­tordyń 22, 4300 kombaın­nyń 26 prosenti Qostanaı ob­lysyna tıesili eken. Degen­men oblystyń aýyl sharýashy­lyǵy tehnıkalary parkine jańa tehnıkalar qosylyp ja­tady. Mysaly, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarma­synyń basshysy Darhan Áb­dikárimovtyń málimetinshe, sońǵy bes jylda 70 mıllıard teńgege 1200 traktor, osynsha kombaın, 665 tuqymsepkish, 2000 birlik taǵy basqa da tehnıkalar alynǵan. Endi osy urtty maılaǵandaı sandar bes jylda traktordyń 5, kombaınnyń 10, tuqymsepkishtiń 3 prosentin ǵana ja­ńarta alǵan. Jalpy aıtqanda, jylyna aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary par­kiniń 2 prosenti ǵana jańartylady. Esesine tehnıkalardyń tozýy, ustaý ýaqytynyń uzaqtyǵy 2 esege deıin ósip otyrady. О́ńirdegi sharýashylyqtarda 20 jyldan beri saldyratyp paıdalanyp kele jatqan eski tehnıkalar je­terlik.

Qazir Qostanaı oblysynda malǵa jem-azyq, shóp daıyndaıtyn naýqan qyzyp jatyr. Sharýa shabyndyqty der ýaqytynda oryp, shópti keptirip almasa, qysta maldyń qońy ońalmasy anyq. Qum saǵattaı sýsyǵan ýaqyt shóptiń býynyn da qatyra beredi. Aýa raıyna senim joq, shúıkedeı bult úıirilip kelse, jańbyr jaýa salady. Orylǵan shópke sý tıdi de­gen­she qaraıyp, mal azyǵynyń sapasy tó­mendeıdi. Egin sharýashylyǵynda da ju­mys toqtap turǵan joq. Dıqan jerdi shegirtkege qarsy óńdeý, aram shóp­ten tazartý, tyńaıtqysh salý sııaqty ju­mys­tarmen jaz boıy belin jazbaıdy. «Kók­temniń bir kúni – jylǵa azyq» degendeı, kóktemgi, kúzgi naýqan sanaýly kúnde atqarylady. Qazir tehnıkasy túgel dıqandar myńdaǵan gektardyń ónimin shamaly kúnde-aq jınap alyp, jaýyn-shashynǵa da urynbaı, asyqpaı keptirip, bazar narqyn kútip otyrady. О́tken jyly «Jarkól» sharýa qojalyǵynyń je­tekshisi, oblysqa belgili kásipker Yby­rash Estaev 13 myń gektar eginin 5 qyr­kúıek kúni túgel jınap boldy. Al bul ýa­qytta keıbir sharýashylyqtar munan da az kólemdegi alqaptyń jartysyna da jet­pegen edi.

– Tehnıkanyń arqasy, – degen bolatyn sonda Ybekeń. – Bitik eginniń kúzde jaýyn-shashynǵa urynǵanynan artyq dıqanǵa ókinish bar ma? Biz aldymen sharýashylyqtyń tehnıkasyn túgendep alýǵa tyrystyq. Qýatty kombaındardyń jolynda masaq qalmaıdy, – deıdi Ybyrash Estaev. Alaıda, sharýashylyqtyń bári «Jarkóldeı» bonıteti joǵary qu­narly jerde turǵan joq. Sondyqtan olar­dyń jınaıtyn astyǵy da, soǵan oraı sharýashylyqtyń kúsh-qýaty da shamaly bolady. Olardyń barlyǵy sheteldik, otan­dyq tehnıkalardy shekesinen shertip, qala­ǵanynsha ala almaıdy.

– «Eskini jamasań esiń ketedi» degen ǵoı, eski tehnıkalar kóktemgi dala ju­mystary nemese kúzde egin jınaý naýqany qyzyp jatqanda synyp qalady da, qosalqy bólshekterin ákelip, jóndeımiz degenshe biraz ýaqyt ótedi. Jumystyń toqtaýy ónimniń ózindik qunyna áser etedi. О́ıtkeni qosalqy bólshek te, ketken ýaqyt ta dıqanǵa shashetekten shyǵyn, – deıdi Qostanaı aýdanyndaǵy «Borıs-Romanov» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Aldabergen Jumaǵulov.

Ekeýi de oblystaǵy aldyńǵy qatarly, tehnıkasy tolyq sharýashylyqtar qataryna sanalady. Al jeri az, qunary tómen aýmaqtaǵylarǵa tehnıkany túgendeý ońaı emes. Oblysta barlyǵy 23 myńnan asa traktor, 9600 kombaın, 22300 tuqymsepkish, 740 dán sebetin keshen bar. Jyl basynan bergi alty aıda dıqandar 153 traktor, 33 astyq jınaıtyn kombaın, 134 seıalka, 38 dán sepkish keshen satyp alǵan. Biraq Tobyl-Torǵaı óńirindegi sharýashylyq sany 3 myńnan asatynyn eskersek, satyp alynǵan tehnıkalar teńizge túkirgendeı joq bolyp ketetini ras. Tehnıkanyń alýynan tozýy tez. Mamandardyń aıtýynsha, bir traktordyń tozý merzimi 10-12 jyl. Mamyr aıynda «Aýyl» partııasynyń Qostanaı fılıaly uıymdastyrǵan májiliste aýyl sharýashylyǵyn tehnıkalarmen jabdyqtaýdyń barysy jóninde másele qaraldy. Sonda partııa tóraǵasy Álı Bektaevtyń respýb­lıka boıynsha keltirgen málimetteri sala damýyna kepil bolatyn istiń áli de kesheýildep turǵanynan habardar etken edi.

– Qazaqstan boıynsha qolda bar 150 myń traktordyń 55 prosentiniń paıdalanylǵanyna 17 jyldan asyp ketken. Bul tehnıka ábden eskirdi degen sóz. 141 myń kombaınnyń 46 prosenti, jem daıyndaıtyn 167 myń tehnıkanyń 67 prosenti, topyraq óńdeıtin 38 myń tehnıkanyń 84 prosenti eskirgen. Sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, tehnıkalardyń materıaldyq tozýynan Qazaqstanda 95 mıllıard teńge jóndeý jumystary men janar-jaǵarmaıdy artyq qoldanýǵa, ıaǵnı shyǵynǵa ketedi, – degen edi partııa jetekshisi Á.Bektaev.

Elbasy Nursultan Nazarbaev aýyl sha­rýa­shylyǵyn bolashaqta el ekonomıkasynyń draıveri bolaryna senim artty. Rasynda, jıyrma shaqty jyl burynǵy ýaqytqa qaraǵanda, bul salanyń damýy áldeqaıda ilgerilegeni belgili. Alaıda búgingi tabysy ishki jalpy ónimniń 5 prosentine ǵana teń eken. Áli de bergeninen alǵany kóp. О́tken jyly aýyl sharýashylyǵyna 260 mıllıard teńge jumsalǵan.

Sharýashylyqtar osy ýa­qyt­qa deıin bank­terden 15-17 pro­senttik ústememen nesıe alyp keledi. Otandyq tehnıkany alýǵa memleket qoldaýy dı­qan­darǵa sezile bastady. Munyń sharapaty tek dıqan emes, tehnıka óndirip, satyp otyrǵan «AgromashHoldıng» zaýytyna da bilingendeı.

– Memleket dıqandardyń otandyq tehnıka alýyna 25 prosenttik sýbsıdııa bere bas­tady. Eger kombaın 39 mıllıon teńge tursa, memleket 10 mıllıon teńgesin qaıtyp beredi. Bul dıqan úshin qansha kómek deseńizshi, – deıdi zaýyttyń Qostanaı fılıaly dırektorynyń orynbasary Samat Baımanov. Alaıda aýyl sharýashylyǵynda kásip etkenderdiń barlyǵy 39 mıllıon teńgeni zaýytqa shytyrlatyp sanap bere almaıdy. Sondyqtan dıqandar tehnıkany negizinen lızıngpen alady. Qazir «Qazagrofınans» lızıngtik kompanııasy «Jıyn-terin» baǵdarlamasyn iske qosyp, tehnıka baǵasynyń alǵashqy jarnasyn 15-ten 10 prosentke túsirdi. Bul dıqandy qarjylaı demeı túsedi. Aldaǵy ýaqytta nesıeniń 10 prosentin sýbsıdııalaý kózdelip otyr. Sonda banktiń 14 prosentten 17 prosentke deıin beretin nesıesinen dıqan 4 nemese tipti ári ketkende 6-7 prosentke deıin ǵana ústeme tóleıtin bolady. Zaýyt «Agrarlyq kredıt korporasııasy» AQ, «Tehnolızıng» JShS sııaqty basqa da qarjylyq ıns­tıtýttarmen jumys isteıdi. Olar dıqandarǵa túrli nesıe sharttaryn usynady.

Oblystaǵy ortasha sharýa­shy­lyq­tar qalaı da memleket sýbsıdııasyna jal­taqtaıdy. Qostanaıdaǵy aýyl sharýa­shy­lyǵy tehnıkalaryn óndiretin «AgromashHoldıng» zaýytynan shyǵarylatyn Esill KZS-760, Esill KZS-750, Esill KZS-740, Esill KZS-730 kombaındarynyń eń arzany 39 mıllıon teńgeden bastalady.

– Dıqandardyń otandyq tehnıkaǵa bet burýy jaman emes. Jalpy, respýblıkada aýyl sharýashylyǵy kásipkerleriniń 45 prosenti bizdiń ónimdi, 45 prosenti reseılik «Rosselmash» zaýytynyń, qalǵan 10 prosenti alys sheteldik kombaındardy alady. Ras, birneshe jyl buryn dıqandar «Djon Dır», «Klass» sekildi amerıkalyq, germanııalyq, taǵy basqa ım­port­tyq kombaındardy qym­batyna qaramaı aldy. О́ıt­keni ol kezde bizdiń kombaın­dar­dyń tehnıkalyq sapasy báse­kege ere almaıtyn. Al qazir Esill KZS kombaındary tehnı­ka­lyq sapasy jaǵynan alys she­teldik kombaındarmen úzeń­gi qaǵysady. Onyń ústine otan­dyq kombaındar bizdiń alqap­tarǵa beıimdelgen, qosalqy ból­shekterin tabýda da eshqandaı qıyndyq bolmaıdy, – deıdi Samat Saqtaǵanuly.

Bul salaǵa qoldaýdy keshen­di túrde qarastyrý kerek. Tutas alǵanda, tehnıka arzandaǵan emes, qaıta jyl saıyn qym­bat­taıdy. Al bıdaı baǵasy ós­peıdi. Sosyn janar-jaǵarmaıdyń ózektiligi tehnıkadan kem be? Burnaǵy jyldary bir ton­na janarmaıdy 2 tonna astyq baǵasyna alatyn edik, qazir bir tonna janar-jaǵarmaı úshin 5 tonna astyq jumsaımyz, deıdi dıqan Aldabergen Jumaǵulov.

Kishigirim sharýa qoja­lyq­tarynyń qymbat tehnıkaǵa tisi bata bermeıdi. Sondyqtan «AgromashHoldıng» zaýyty dıqandar tehnıkasyn jańalaý úshin barlyq múmkindikti qarastyrady.

– Biz sharýashylyqtardyń eski kombaınyn 10-15 mıllıon teńgege baǵalap alamyz da, qalǵan qarjysyn tólegen soń ornyna jańa kombaın beremiz. Bul dıqanǵa biraz arzanǵa túsedi. Al eski kombaınnyń qosalqy bólshekterin jańalap, jóndeýden ótkizemiz de arzan baǵamen dıqandarǵa qaıta satamyz. Qýaty az sharýa­shy­lyqtar osylaı 15-20 mıllıon teńgeniń kombaınyn ala turady, – deıdi S.Baımanov.

Aýyl sharýashylyǵy teh­nı­kalarynyń baǵasy jyl saıyn qymbattap otyrǵanda bul dıqandar úshin tyǵyryqtan shyǵýdyń jaqsy amaly sekildi. «Djon Dır» sekildi alys sheteldik tehnıkalardyń baǵa­sy dollar baǵamyna sáıkes qymbattaı beredi. «Agromash­Holdıng» zaýytynan shyqqan kom­baındardyń baǵasy da sońǵy eki jylda 10 prosentke kó­terilgen. О́ıtkeni qurastyra­tyn tehnıkanyń súıegi Belorýs­sııadan kelgen soń, zaýyt ta baǵany ustap tura almaıdy.

– Eger 2019 jyldyń qań­tarynan bastap eski tehnıka qal­dyqtaryn ótkizý isi qolǵa alynsa, onda otandyq tehnı­kalar arzandamasa da, osy baǵadan joǵary kóterilmeıdi. Importtyq tehnıkalardyń arasynda reseılik tehnıkalar bizdiń baǵamen qaraılas, aıyrmasy 5-7 mıllıon teńge. Al «Djon Dır» kombaındarynyń baǵasy 120 mıllıon teńgege ósti. Import baǵasynyń sharyqtaýyna onyń tasymaly yqpal etetinin dıqandar jaqsy biledi. Qos­tanaıdan shyǵarylatyn Esil kombaındarynyń eń qymbaty – 55 mıllıon teńge, deıdi S.Baımanov.

Qazaqstandaǵy aýyl sharýa­­­shy­lyǵy tehnıkalaryn shy­ǵa­­ratyn eń qýatty zaýyt «Agro­­mashHoldıng» jyl sa­ıyn 500 kombaındy sapqa qoıa­dy, al óni­mine suranys kúsheı­gen jaǵdaıda jylyna 1 myń kom­baın shyǵarýǵa qaýqar­ly. Bul meje baǵynsa aýyl sharýa­­shy­lyǵy tehnıkalary parki jyl­damyraq jańar­tylary, jumys orny da kóbeıe túseri sózsiz. Al El­basy tapsyrǵan ekonomıkany jáne áleýmettik salalardy serpilte damytýdyń kepili bolyp tabylatyn «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy tehnıkasyz júzege aspaıtyny aqıqat. Onyń ústine Qostanaı oblysy aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý isinde qanatqaqty óńir sanalady.

Názıra JÁRIMBET,

«Egemen Qazaqstan»

QOSTANAI