Agroónerkásip keshenin tehnıkasyz damytý múmkin emes. Bul oraıda «AgromashHoldıng» sekildi aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn qurastyratyn zaýyty, úlkendi-kishili kásiporyndary bar Qostanaı oblysynyń bási basym bolýy tıis edi. Alaıda oblysta aýyl sharýashylyǵyn tehnıkamen jabdyqtaýda etigi jyrtyq etikshiniń keri joq emes. Qazaqstan boıynsha paıdalanǵanyna 17 jyldan asyp ketken eski 99 myń traktordyń 22, 4300 kombaınnyń 26 prosenti Qostanaı oblysyna tıesili eken. Degenmen oblystyń aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary parkine jańa tehnıkalar qosylyp jatady. Mysaly, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Darhan Ábdikárimovtyń málimetinshe, sońǵy bes jylda 70 mıllıard teńgege 1200 traktor, osynsha kombaın, 665 tuqymsepkish, 2000 birlik taǵy basqa da tehnıkalar alynǵan. Endi osy urtty maılaǵandaı sandar bes jylda traktordyń 5, kombaınnyń 10, tuqymsepkishtiń 3 prosentin ǵana jańarta alǵan. Jalpy aıtqanda, jylyna aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary parkiniń 2 prosenti ǵana jańartylady. Esesine tehnıkalardyń tozýy, ustaý ýaqytynyń uzaqtyǵy 2 esege deıin ósip otyrady. О́ńirdegi sharýashylyqtarda 20 jyldan beri saldyratyp paıdalanyp kele jatqan eski tehnıkalar jeterlik.
Qazir Qostanaı oblysynda malǵa jem-azyq, shóp daıyndaıtyn naýqan qyzyp jatyr. Sharýa shabyndyqty der ýaqytynda oryp, shópti keptirip almasa, qysta maldyń qońy ońalmasy anyq. Qum saǵattaı sýsyǵan ýaqyt shóptiń býynyn da qatyra beredi. Aýa raıyna senim joq, shúıkedeı bult úıirilip kelse, jańbyr jaýa salady. Orylǵan shópke sý tıdi degenshe qaraıyp, mal azyǵynyń sapasy tómendeıdi. Egin sharýashylyǵynda da jumys toqtap turǵan joq. Dıqan jerdi shegirtkege qarsy óńdeý, aram shópten tazartý, tyńaıtqysh salý sııaqty jumystarmen jaz boıy belin jazbaıdy. «Kóktemniń bir kúni – jylǵa azyq» degendeı, kóktemgi, kúzgi naýqan sanaýly kúnde atqarylady. Qazir tehnıkasy túgel dıqandar myńdaǵan gektardyń ónimin shamaly kúnde-aq jınap alyp, jaýyn-shashynǵa da urynbaı, asyqpaı keptirip, bazar narqyn kútip otyrady. О́tken jyly «Jarkól» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi, oblysqa belgili kásipker Ybyrash Estaev 13 myń gektar eginin 5 qyrkúıek kúni túgel jınap boldy. Al bul ýaqytta keıbir sharýashylyqtar munan da az kólemdegi alqaptyń jartysyna da jetpegen edi.
– Tehnıkanyń arqasy, – degen bolatyn sonda Ybekeń. – Bitik eginniń kúzde jaýyn-shashynǵa urynǵanynan artyq dıqanǵa ókinish bar ma? Biz aldymen sharýashylyqtyń tehnıkasyn túgendep alýǵa tyrystyq. Qýatty kombaındardyń jolynda masaq qalmaıdy, – deıdi Ybyrash Estaev. Alaıda, sharýashylyqtyń bári «Jarkóldeı» bonıteti joǵary qunarly jerde turǵan joq. Sondyqtan olardyń jınaıtyn astyǵy da, soǵan oraı sharýashylyqtyń kúsh-qýaty da shamaly bolady. Olardyń barlyǵy sheteldik, otandyq tehnıkalardy shekesinen shertip, qalaǵanynsha ala almaıdy.
– «Eskini jamasań esiń ketedi» degen ǵoı, eski tehnıkalar kóktemgi dala jumystary nemese kúzde egin jınaý naýqany qyzyp jatqanda synyp qalady da, qosalqy bólshekterin ákelip, jóndeımiz degenshe biraz ýaqyt ótedi. Jumystyń toqtaýy ónimniń ózindik qunyna áser etedi. О́ıtkeni qosalqy bólshek te, ketken ýaqyt ta dıqanǵa shashetekten shyǵyn, – deıdi Qostanaı aýdanyndaǵy «Borıs-Romanov» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Aldabergen Jumaǵulov.
Ekeýi de oblystaǵy aldyńǵy qatarly, tehnıkasy tolyq sharýashylyqtar qataryna sanalady. Al jeri az, qunary tómen aýmaqtaǵylarǵa tehnıkany túgendeý ońaı emes. Oblysta barlyǵy 23 myńnan asa traktor, 9600 kombaın, 22300 tuqymsepkish, 740 dán sebetin keshen bar. Jyl basynan bergi alty aıda dıqandar 153 traktor, 33 astyq jınaıtyn kombaın, 134 seıalka, 38 dán sepkish keshen satyp alǵan. Biraq Tobyl-Torǵaı óńirindegi sharýashylyq sany 3 myńnan asatynyn eskersek, satyp alynǵan tehnıkalar teńizge túkirgendeı joq bolyp ketetini ras. Tehnıkanyń alýynan tozýy tez. Mamandardyń aıtýynsha, bir traktordyń tozý merzimi 10-12 jyl. Mamyr aıynda «Aýyl» partııasynyń Qostanaı fılıaly uıymdastyrǵan májiliste aýyl sharýashylyǵyn tehnıkalarmen jabdyqtaýdyń barysy jóninde másele qaraldy. Sonda partııa tóraǵasy Álı Bektaevtyń respýblıka boıynsha keltirgen málimetteri sala damýyna kepil bolatyn istiń áli de kesheýildep turǵanynan habardar etken edi.
– Qazaqstan boıynsha qolda bar 150 myń traktordyń 55 prosentiniń paıdalanylǵanyna 17 jyldan asyp ketken. Bul tehnıka ábden eskirdi degen sóz. 141 myń kombaınnyń 46 prosenti, jem daıyndaıtyn 167 myń tehnıkanyń 67 prosenti, topyraq óńdeıtin 38 myń tehnıkanyń 84 prosenti eskirgen. Sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, tehnıkalardyń materıaldyq tozýynan Qazaqstanda 95 mıllıard teńge jóndeý jumystary men janar-jaǵarmaıdy artyq qoldanýǵa, ıaǵnı shyǵynǵa ketedi, – degen edi partııa jetekshisi Á.Bektaev.
Elbasy Nursultan Nazarbaev aýyl sharýashylyǵyn bolashaqta el ekonomıkasynyń draıveri bolaryna senim artty. Rasynda, jıyrma shaqty jyl burynǵy ýaqytqa qaraǵanda, bul salanyń damýy áldeqaıda ilgerilegeni belgili. Alaıda búgingi tabysy ishki jalpy ónimniń 5 prosentine ǵana teń eken. Áli de bergeninen alǵany kóp. О́tken jyly aýyl sharýashylyǵyna 260 mıllıard teńge jumsalǵan.
Sharýashylyqtar osy ýaqytqa deıin bankterden 15-17 prosenttik ústememen nesıe alyp keledi. Otandyq tehnıkany alýǵa memleket qoldaýy dıqandarǵa sezile bastady. Munyń sharapaty tek dıqan emes, tehnıka óndirip, satyp otyrǵan «AgromashHoldıng» zaýytyna da bilingendeı.
– Memleket dıqandardyń otandyq tehnıka alýyna 25 prosenttik sýbsıdııa bere bastady. Eger kombaın 39 mıllıon teńge tursa, memleket 10 mıllıon teńgesin qaıtyp beredi. Bul dıqan úshin qansha kómek deseńizshi, – deıdi zaýyttyń Qostanaı fılıaly dırektorynyń orynbasary Samat Baımanov. Alaıda aýyl sharýashylyǵynda kásip etkenderdiń barlyǵy 39 mıllıon teńgeni zaýytqa shytyrlatyp sanap bere almaıdy. Sondyqtan dıqandar tehnıkany negizinen lızıngpen alady. Qazir «Qazagrofınans» lızıngtik kompanııasy «Jıyn-terin» baǵdarlamasyn iske qosyp, tehnıka baǵasynyń alǵashqy jarnasyn 15-ten 10 prosentke túsirdi. Bul dıqandy qarjylaı demeı túsedi. Aldaǵy ýaqytta nesıeniń 10 prosentin sýbsıdııalaý kózdelip otyr. Sonda banktiń 14 prosentten 17 prosentke deıin beretin nesıesinen dıqan 4 nemese tipti ári ketkende 6-7 prosentke deıin ǵana ústeme tóleıtin bolady. Zaýyt «Agrarlyq kredıt korporasııasy» AQ, «Tehnolızıng» JShS sııaqty basqa da qarjylyq ınstıtýttarmen jumys isteıdi. Olar dıqandarǵa túrli nesıe sharttaryn usynady.
Oblystaǵy ortasha sharýashylyqtar qalaı da memleket sýbsıdııasyna jaltaqtaıdy. Qostanaıdaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn óndiretin «AgromashHoldıng» zaýytynan shyǵarylatyn Esill KZS-760, Esill KZS-750, Esill KZS-740, Esill KZS-730 kombaındarynyń eń arzany 39 mıllıon teńgeden bastalady.
– Dıqandardyń otandyq tehnıkaǵa bet burýy jaman emes. Jalpy, respýblıkada aýyl sharýashylyǵy kásipkerleriniń 45 prosenti bizdiń ónimdi, 45 prosenti reseılik «Rosselmash» zaýytynyń, qalǵan 10 prosenti alys sheteldik kombaındardy alady. Ras, birneshe jyl buryn dıqandar «Djon Dır», «Klass» sekildi amerıkalyq, germanııalyq, taǵy basqa ımporttyq kombaındardy qymbatyna qaramaı aldy. О́ıtkeni ol kezde bizdiń kombaındardyń tehnıkalyq sapasy básekege ere almaıtyn. Al qazir Esill KZS kombaındary tehnıkalyq sapasy jaǵynan alys sheteldik kombaındarmen úzeńgi qaǵysady. Onyń ústine otandyq kombaındar bizdiń alqaptarǵa beıimdelgen, qosalqy bólshekterin tabýda da eshqandaı qıyndyq bolmaıdy, – deıdi Samat Saqtaǵanuly.
Bul salaǵa qoldaýdy keshendi túrde qarastyrý kerek. Tutas alǵanda, tehnıka arzandaǵan emes, qaıta jyl saıyn qymbattaıdy. Al bıdaı baǵasy óspeıdi. Sosyn janar-jaǵarmaıdyń ózektiligi tehnıkadan kem be? Burnaǵy jyldary bir tonna janarmaıdy 2 tonna astyq baǵasyna alatyn edik, qazir bir tonna janar-jaǵarmaı úshin 5 tonna astyq jumsaımyz, deıdi dıqan Aldabergen Jumaǵulov.
Kishigirim sharýa qojalyqtarynyń qymbat tehnıkaǵa tisi bata bermeıdi. Sondyqtan «AgromashHoldıng» zaýyty dıqandar tehnıkasyn jańalaý úshin barlyq múmkindikti qarastyrady.
– Biz sharýashylyqtardyń eski kombaınyn 10-15 mıllıon teńgege baǵalap alamyz da, qalǵan qarjysyn tólegen soń ornyna jańa kombaın beremiz. Bul dıqanǵa biraz arzanǵa túsedi. Al eski kombaınnyń qosalqy bólshekterin jańalap, jóndeýden ótkizemiz de arzan baǵamen dıqandarǵa qaıta satamyz. Qýaty az sharýashylyqtar osylaı 15-20 mıllıon teńgeniń kombaınyn ala turady, – deıdi S.Baımanov.
Aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń baǵasy jyl saıyn qymbattap otyrǵanda bul dıqandar úshin tyǵyryqtan shyǵýdyń jaqsy amaly sekildi. «Djon Dır» sekildi alys sheteldik tehnıkalardyń baǵasy dollar baǵamyna sáıkes qymbattaı beredi. «AgromashHoldıng» zaýytynan shyqqan kombaındardyń baǵasy da sońǵy eki jylda 10 prosentke kóterilgen. О́ıtkeni qurastyratyn tehnıkanyń súıegi Belorýssııadan kelgen soń, zaýyt ta baǵany ustap tura almaıdy.
– Eger 2019 jyldyń qańtarynan bastap eski tehnıka qaldyqtaryn ótkizý isi qolǵa alynsa, onda otandyq tehnıkalar arzandamasa da, osy baǵadan joǵary kóterilmeıdi. Importtyq tehnıkalardyń arasynda reseılik tehnıkalar bizdiń baǵamen qaraılas, aıyrmasy 5-7 mıllıon teńge. Al «Djon Dır» kombaındarynyń baǵasy 120 mıllıon teńgege ósti. Import baǵasynyń sharyqtaýyna onyń tasymaly yqpal etetinin dıqandar jaqsy biledi. Qostanaıdan shyǵarylatyn Esil kombaındarynyń eń qymbaty – 55 mıllıon teńge, deıdi S.Baımanov.
Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn shyǵaratyn eń qýatty zaýyt «AgromashHoldıng» jyl saıyn 500 kombaındy sapqa qoıady, al ónimine suranys kúsheıgen jaǵdaıda jylyna 1 myń kombaın shyǵarýǵa qaýqarly. Bul meje baǵynsa aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary parki jyldamyraq jańartylary, jumys orny da kóbeıe túseri sózsiz. Al Elbasy tapsyrǵan ekonomıkany jáne áleýmettik salalardy serpilte damytýdyń kepili bolyp tabylatyn «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy tehnıkasyz júzege aspaıtyny aqıqat. Onyń ústine Qostanaı oblysy aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý isinde qanatqaqty óńir sanalady.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI