Saqtandyrýshyny qalaı tańdaýǵa bolady

Saqtandyrýshyny tańdaý jáne onymen saq­tan­dyrý shartyn jasaý jeńil sııaqty bolyp kó­rin­genimen, shyn máninde, másele ońaı emes. Bir ja­ǵynan, Qazaqstandaǵy saqtandyrý kompanııalary­­nyń eleýli sany (aǵymdaǵy jyldyń 1 qyrkúıektegi jaǵdaıy boıynsha – 38) jáne olardyń keń aýqy­m­dy jarnamalyq qyzmetin sapaly saqtandyra oty­ryp qorǵaý qoljetimdi ári qarapaıym degen oı tý­dy­­­rady. Bul rette saqtandyrý uıymdarynyń óz qyz­­­­me­tine jarnama júrgizýdegi belsendiligi túsinik­ti, óıtkeni óz aksıonerleriniń múddesi úshin olar ki­ris saqta­n­dyrý syılyqaqysynyń múmkindiginshe eń kóp kóle­min alý úshin turaqty ósip otyrǵan saqtandyrý sharttaryn satý kólemin qamtamasyz etýi tıis. Ekinshi jaǵynan, áleýetti saqtandyrýshylardy resmı BAQ-ta paıda bolyp otyrǵan saqtandyrý qyzmetin júzege asyrýǵa lısenzııany toqtatý jáne/nemese qaıtaryp alý týraly habarlamalar saq­tan­dyrady. Osyǵan baılanysty, saqtandyrýshymen saqtandyrý shartyn jasamas buryn, saqtandyrý tólemderin tóleýden bas tartý jáne óz aqshańyzdy joǵaltyp alý múmkindigin azaıtý maqsatynda, onyń ishki táýekelderin sapaly baǵalaý kerek. Jumys istep turǵan qazirgi saqtandyrý uıym­da­ry týraly, olardyń saqtandyrý qyzmetteri na­ry­ǵyndaǵy bedeli, qarjylyq jaı-kúıi týraly, son­daı-aq qandaı da bolsyn saqtandyrýdyń paıda­lylyǵyn jáne qunyn baǵalaý týraly barynsha kóp aqparatty alýǵa qabiletti tıisti zań jáne/nemese taldama qyzmetteriniń bolýyna baılanysty zańdy tulǵalarǵa jeke tulǵalarǵa qaraǵanda osyndaı ba­ǵa­laýdy júrgizý anaǵurlym jeńil. Jeke tul­ǵalar­dyń saqtandyrý sharttaryn jasaý týraly sheshim qabyldaýy úshin múmkindikteri anaǵurlym shekteýli. Olarǵa negizinen saqtandyrýshylardyń jarna­ma­lyq materıaldary, saqtandyrý sharttaryn (polısterin) satýǵa múddeli saqtandyrý agentteri men brokerlerinen alynǵan aqparat ne tanys adam­dardyń usynymdary qoljetimdi. Osyǵan baılanysty, sapaly tańdaý jasaý úshin tómendegi aqparat kózderin paıdalaný usynylyp otyr. Birinshiden, QR UB Qarjy naryǵyn jáne qar­jy uıymdaryn baqylaý men qadaǵalaý komıtetiniń www.afn.kz resmı saıtynda ornalastyrylatyn aqparatpen tanysý. Bul Internet-resýrsta jumys istep turǵan saqtandyrý uıymdary, olarǵa qatysty qoldanylǵan shekteýli yqpal etý sharalary men zańnamada kózdelgen sanksııalar, olardyń qarjy kórsetkishteri týraly jalpy málimettermen tany­sýǵa bolady. Saqtandyrý uıymdary qyzmetiniń jumys isteý merzimine nazar aýdarý mańyzdy, ıaǵnı kompanııa naryqta qandaı ýaqyt aralyǵynda jumys istegendigin bilý qajet. Saqtandyrý uıymdarynyń qyzmeti týraly to­lyq málimet alý úshin kásibı taldaýshylar BAQ-ta ornalastyratyn saqtandyrý qyzmetteri nary­­ǵyn­­daǵy málimetterdi qosymsha paıdalanýǵa bolady, ártúrli forýmdarda saqtandyrý uıymdarynyń ju­mysy týraly pikirlerdi bilip otyrý abzal. Aldyn ala zertteý júrgize otyryp, ózińiz qyzyǵýshylyq tanytqan saqtandyrý ónimi boıynsha saqtandyrý sharttaryn keıinnen anyqtaý úshin, áleýetti jáne sizge anaǵurlym sáıkes keletin saqtandy­rýshy­lar­dyń tizimin jasaý qajet. Saqtandyrý uıymdaryn tańdaýmen qatar, usy­­nyl­­ǵan saqtandyrý sharttaryn muqııat zerdeleýdiń de mańyzy zor. Respýblıkanyń qoldanystaǵy zań­na­masyna sáıkes saqtandyrýdyń eki: mindetti jáne erikti nysany bar. Mindetti saqtandyrý — eger saq­tandyrýdyń mindetti túrlerin retteıtin zańna­ma­lyq aktilermen ózgeshe belgilenbese, sharttary taraptardyń kelisimderimen aıqyndalatyn zańn­a­ma­lyq aktilerdiń talaptaryna sáıkes júzege asy­rylatyn saqtandyrý. 2003 jylǵy 21 naýryzda Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Premer-Mınıstri áleýmettik jaǵynan ana­ǵurlym mańyzdy bolyp tabylatyn saqtandyrýdyń mindetti túrleriniń ońtaıly tizbesin bekitti. Bul tizbege 11 mindetti saqtandyrý túrleri kiredi, onyń 10-y qoldanysta bolyp tabylady: mindetti áleý­met­tik saqtandyrý, kólik quraldary ıeleriniń aza­mat­tyq-quqyqtyq jaýapkershiligin mindetti saqtan­dyrý, tasymaldaýshynyń jolaýshylar aldyndaǵy azamattyq-quqyqtyq jaýapkershiligin mindetti saq­tandyrý. Sondaı-aq tizbede jeke notarıýstardyń AQJ mindetti saqtandyrý; aýdıtorlar men aýdı­tor­lyq uıymdardyń AQJ mindetti saqtandyrý; týr­agentter men týroperatorlardyń AQJ mindetti saqtandyrý; qyzmetkerdi óziniń eńbek (qyzmettik) mindetterin oryndaý kezindegi jazataıym jaǵdaı­lardan mindetti saqtandyrý; qyzmeti úshinshi tulǵa­larǵa zııan keltirý qaýpimen baılanysty obektiler ıeleriniń AQJ mindetti saqtandyrý; mindetti ekologııalyq saqtandyrý. Erikti saqtandyrý — taraptardyń erkine sáıkes júzege asyrylatyn saqtandyrý. Erikti saqtandy­rýdyń túrleri, sharttary jáne tártibi taraptardyń kelisimderimen aıqyndalady. Saqtandyrý sharty jazbasha nysanda: 1) taraptardyń saqtandyrý shartyn jasaý; 2) saqtanýshynyń saqtandyrýshy bir jaqty tártippen ázirlegen úlgi sharttarǵa (saqtandyrý ere­jelerine) qosylýy (qosylý sharty) jáne saq­tandyrýshynyń saqtanýshyǵa saqtandyrý polısin berýi jolymen jasalatyndyǵyn atap ótken jón. Mindetti saqtandyrý boıynsha jazbasha shart­­tyń nysany respýblıkanyń mindetti saqtandyrý tý­raly zańnamalyq aktilerimen, al erikti saqtan­­dyrý boıynsha – saqtandyrýshymen ne taraptar­­dyń kelisimimen aıqyndalady. Saqtandyrý shartynyń jazbasha nysanyn saq­tamaý onyń jaramsyzdyǵyna ákeledi. Oǵan qosa, zańnamada saqtandyrý sharty talaptarynyń mazmu­nyna qoıylatyn talaptar jáne saqtandyrý shar­tyn resimdeýge jáne onyń mazmunyna qoıylatyn jalpy talaptar aıqyndalǵan. Sharttarda mynalar bolýy tıis: 1) saqtandyrýshynyń ataýy, ornalasqan jeri jáne banktik derektemeleri; 2) saqtanýshynyń (eger ol jeke tulǵa bolsa) tegi, aty, ákesiniń aty (eger bar bolsa) jáne tur­ǵy­lyq­ty jeri nemese onyń ataýy, ornalasqan jeri jáne banktik derektemeleri (eger ol zańdy tulǵa bolsa); 3) saqtandyrý obektisin kórsetý; 4) saqtandyrý jaǵdaıyn kórsetý; 5) saqtandyrý somasynyń mólsheri (annýıtettik saqtandyrý sharttaryn qospaǵanda), saqtandyrý tólemderin júzege asyrý tártibi men merzimderi; 6) saqtandyrý syılyqaqysynyń mólsheri, ony tóleý tártibi men merzimderi; 7) sharttyń jasalý kúni men qoldanylý merzimi; 8) eger olar saqtandyrý qatynasyna qatysýshy­lar bolsa, saqtandyrylýshy men paıda alýshy týraly aqparat; 9) sharttyń (saqtandyrý polısiniń) nómiri, serııasy; 10) sharttyń talaptaryna ózgerister engizý jaǵdaılary men tártibi; 11) satyp alý somasyn (jınaqtaýshy saqtan­dy­rý úshin) tóleý talaptary men onyń mólsheri; 11-1) saqtanýshyny nemese saqtandyrylýshyny saqtandyrý tólemin júzege asyrýǵa qajetti jetispeıtin qujattar týraly habardar etý merzimderi (2012 jylǵy 1 qańtardan bastap qoldanysqa engiziledi); 12) salyq tóleýshiniń tirkeý nómirin (eger bar bolsa), rezıdenttik belgisin jáne saqtanýshynyń ekonomıka sektoryn kórsetý (2012 jylǵy 1 qańtardan bastap qoldanysqa engiziledi); 13) saqtandyrý shartynda saqtandyrylýshy (paı­da alýshy) kórsetilgen jaǵdaıda salyq tóleý­shiniń tirkeý nómirin (eger bar bolsa), rezıdenttik belgisin jáne eger ol saqtandyrý sharty boıynsha saqtanýshy bolyp tabylmasa, saqtandyrylý­shy­nyń (paıda alýshynyń) ekonomıka sektoryn kórsetý; 14) saqtandyrý somasynyń, saqtandyrý tólemi men saqtandyrý syılyqaqysynyń valıýta túri. Taraptardyń kelisimi boıynsha shartqa ózge de talaptar engizilýi múmkin. Sondaı-aq, azamattardyń saqtandyrý másele­lerin­de jetkiliksiz habardar bolýyna baılanysty tıisinshe kóńil bólmeıtin mańyzdy birqatar jaǵ­daı­lar bar jáne bul keıinnen saqtanýshyny ja­ǵym­syz oqıǵalarǵa jáne saqtandyrý tólemderinen bas tartýǵa alyp keledi. Máselen, saqtandyrý kezinde eń mańyzdy qujattar saqtandyrý sharty men saqtandyrý erejesi bolyp tabylady. Úlgi talap­tar­ǵa qosylý arqyly shart jasalǵan jaǵdaıda saq­tan­dyrýshy klıentti saqtandyrý erejelerimen ta­nystyrýǵa mindetti. Bul rette, osy saqtandyrý erejesiniń kóshirmesin surap alýǵa bolady. Alaıda saqtanýshynyń bar úmiti – saqtan­dy­rylǵan táýekelder, saqtanýshy men saqtandy­rý­shy­nyń quqyqtary men mindetteri, saqtandyrý jaǵda­ıy bastalǵan kezdegi is-qımyl tártibi, saqtandyrý tólemi úshin talap etiletin qujattar tizbesi, tólem jasaý merzimi men basqa da talaptar dál osy qujattarda bolatynyn este ustaǵan jón. Sottyq daý-damaılar týyndaǵan jaǵdaıda dál osy atalǵan qujattardyń mátinderi qarastyrylatyn bolady. Sondyqtan, saqtandyrý shartyna (polıske) qol qoıar aldynda: • osy qujattardyń mátinderimen tanysý; • saqtandyrý kompanııasynyń ókilinen ózderi­niń erejelerin túsindirýdi suraý tabandy túrde usynylady. Saqtandyrý shartyn jasaý kezinde myna jaǵdaılarǵa erekshe kóńil bólgen jón: 1. Saqtandyrý táýekelderiniń (ıaǵnı bastalǵan kez­de saqtandyrý tólemi júzege asyrylatyn táýe­kel­derdiń) tizbesi. Saqtandyrý uıymy qujattarda jazylǵan jáne sharttarda (erejelerde) kórsetilgen jaǵdaıattardan órbigen táýekelder men saqtandyrý jaǵdaılary boıynsha ǵana saqtandyrý tólemderin júzege asyratynyn este ustaǵan jón; 2. Erekshe jaǵdaılardyń, ıaǵnı olar bastalǵan kezde saqtandyrý tólemi jasalmaıtyn oqıǵalar­dyń (talaptardyń) tizbesi. Mysaly, saqtandyrýshy saqtandyrý mánin joıatyn saqtandyrý óteminiń erek­she jaǵdaılarynyń tizbesin qalyptastyrýy múmkin, óıtkeni osyndaı erekshe jaǵdaılar kezinde saqtandyrý táýekelderin iske asyrý yqtımal­dy­lyǵy barynsha az bolady; 3. Saqtandyrý jaǵdaıy bastalǵan kezdegi saq­ta­nýshy is-áreketteriniń tártibi (ásirese saqtan­dy­rý­shynyń oryn alǵan jaǵdaı týraly habarlaý merzimderi men tártibi mańyzdy). Saqtanýshynyń oryn alǵan jaǵdaı týraly habarlaý merzimin buzýy saqtandyrý tólemin júzege asyrýdan bas tartý úshin negizdeme bolyp tabylýy múmkin; 4. Saqtandyrýshynyń saqtandyrý jaǵdaıy boı­ynsha tólem jasaý týraly sheshim qabyldaý merzimi jáne saqtandyrý jaǵdaıynyń mán-jaıy men sebepterin rastaıtyn qujattardyń tizbesi. Saqtan­dy­rýshy «jáne saqtandyrýshynyń talaby boıyn­sha basqa da qujattardy» degen tujyrymdy berýi múmkin. Osyndaı tujyrymnyń bolýy saqtandy­rý­shyǵa onyń negizinde saqtandyrý tólemin keshiktirýge jáne saqtanýshydan rastaıtyn qujattardyń aý­qymdy tizbesin talap etýge múmkindik beredi. Min­detti saqtandyrý túrleri boıynsha saqtandy­rý­shy tıisti zańdarda kózdelmegen qosymsha qujat­tar­dy talap etýge quqyǵy joq ekendigin eskergen jón. 5. Franshızanyń bolýy jáne mólsheri, ıaǵnı za­laldyń ótelmeıtin (belgili bir jaǵdaılarda) mól­sh­e­ri. QR Azamattyq kodeksine sáıkes franshıza – saq­tandyrýshyny saqtandyrý talaptarynda kózdel­gen, belgili bir mólsherden aspaıtyn zalaldy óteý­den bosatý. Franshıza shartty (shegerilmeıtin) já­ne shartsyz (shegeriletin) bolady. Shartty franshıza kezinde saqtandyrýshy franshızanyń belgilengen mólsherinen aspaıtyn zalaldy óteýden bosa­tylady, biraq eger onyń mólsheri osy somadan kóp bolsa, zalaldy tolyq óteýge tıis. Shartsyz franshıza kezinde zalal barlyq jaǵdaılarda belgilengen soma shegerile otyryp óteledi. Franshıza saqtan­dy­rý somasyna qatysty paıyz boıynsha ne absolıýtti mólsherde belgilenedi. Franshızanyń máni saqtanýshyǵa, bir jaǵynan, usaq zalaldy tólemeýge, ekinshi jaǵynan, saqtanýshynyń saqtandyrylǵan múlikke degen jaýapty qyzyǵýshylyǵyn týdyrý úshin táýekeldiń jáne saqtandyrý jaýapkershi­li­gi­niń bóligin berýde jatyr. Osyǵan baılanysty fran­shızanyń mólsherine erekshe kóńil bólgen jón, óıtkeni kóbinese saqtandyrýdyń syrttan qaraǵanda tartymdy kórinetin talaptary, máselen, saqtan­dy­rý syılyqaqysynyń az mólsheri, keıinnen fran­shı­za­nyń kóp mólsherin belgileýge baılanysty paıda­syz bolyp qalýy múmkin. Osylaısha, sharttyń (polıstiń) jáne saqtan­dy­rý erejesiniń atalǵan erejelerimen tanysa oty­ryp, ále­ýetti saqtanýshy ózi úshin barynsha qolaı­ly saq­tandyrý talaptaryn usynatyn saqtandyrý uıy­my­na tańdaý jasaı alady jáne saqtandyrý jaǵdaıy oryn alǵan kezde birqatar máselelerdi «retteıdi». Sonymen birge, naryqtyq ahýaldyń (jáne aza­mat­tarǵa qatysty emes basqa da jaǵdaılardyń) óz­­­­ger­meliligin eskere otyryp, saqtandyrý uıymyn tań­­­daýǵa aldyn ala muqııat taldaý jasaý saqtandyrý tó­­­lemin almaý táýekelin tómendetýge múmkindik beredi. Iman Al-Keısı, Qarjy qadaǵalaý komıteti Tutynýshylardyń  quqyqtaryn qorǵaý júıesin jetildirý basqarmasynyń bastyǵy. ––––––––––––– RSS        Bilim – saqtandyrýshyny tańdaý kezinde jaqsy saqtandyrý. Saqtandyrý kompanııasyn tańdaýda qalaı qatelespeýge bolady TW         Saqtandyrý úshin – isti bilgen jón