Til aıta almaǵandy kúı jetkizedi

– Siz úshin kúı degen ne?

– Kúı – qudiret. Onyń qu­direti – adamnyń tula boıyn shy­myrlatyp, jan dúnıesin ter­betýinde, ishki sezimin oıatýyn­da, psıhologııalyq oılaryn aǵytýynda.

– Kúıge, dombyraǵa qalaı keldińiz?

– Bala kúnnen bastalǵan qumarlyq. Endi ǵana es bilip, asyr salyp oınap júrgenimizde dombyraǵa áýestendik. Onyń únin estigende oıynymdy tas­taı salatynmyn. Aýylǵa kúıshi kelse, aqyn taban tirese, solar­dyń janynda júrip áńgimesin tyńdaǵandy jaqsy kóretinmin. Esil-dertim sonda bolatyn.

– Eń alǵash dombyrany qaı kezde qolyńyzǵa aldyńyz?

– Shamamen 6-7 jasymda ǵoı deımin. Al oǵan deıin meniń dombyram – sheshemniń oqtaýy edi. Jyrshy-kúıshilerden kórge­nim ǵoı, áıteýir qý aǵashty alyp sabalaıtynyn bilemin. Sony sheshem ańdaǵan.

– Bul óner sizge qanmen kelgen be?

– Joq, atalarymda aqyndyq bolǵan eken. Biraq kúıshilik bizdiń tuqymda menen bastalady.

– Sizdiń 70-ke jýyq kúıińiz bar, biraq eń tanymaly – «Erke sylqym». Bul kúıdi bilmeıtin qazaq joq shyǵar. Munyń qupııasy nede?

– Qupııasy – sátti shyǵýynda. Mazmunynyń mýzykamen úıle­sim­di áýenmen úndestiginde.

– Barlyq shyǵarmalary­ńyz­dyń ishinde shoqtyǵy bıigi, janyńyzǵa jaqyny qaısy?

– «Tolǵaý» degen kúı. Uly dalany keıingi urpaq úshin qor­ǵaǵan, irgeli el bolýdy ańsap ótken atalarymyzdyń, ultymyzdyń qanyn, janyn, baryn saqtap qalǵan analarymyzdyń erlik isteri týraly tolǵanystan týǵan shertpe kúı.

– Jalpy, siz Jetisý kúı mektebiniń ókilisiz, bul jóninde ne aıtasyz?

– Qazaqta kúı óneriniń úlken eki mektebi bar: shertpe kúı jáne tókpe kúı. Men osy eki mektepti de ıgergen adammyn. Shertpe kúıdi de, tókpe kúıdi de shy­ǵaramyn.

– «Erke sylqymnyń» kóp­tiń kóńilinen shyǵýynyń bir sebebi de sol shyǵar, kúı bir je­rinde shertilip, endi bir tusta tógilip tartylady. Qazaq kúı ónerine qandaı jańalyq engiz­dim dep oılaısyz?

– Qazaq kúıleri negizinen bir sarynda bastalady, sol sarynda aıaqtalady. Mende olaı emes, aralas ótetin kúıler bar. Bul meniń qazaq kúı ónerine qosqan kishigirim úlesim. Birden kúıdiń óz sarynyna túspeı, oǵan aldymen kirispe jasaımyn. Mundaı týyn­dyǵa Kenekeń – Kenen Ázirbaevqa arnalǵan «Kóksholaq» degen kúı-dastanym jatady. Basynda shertip tartylady, birtindep aýysyp, «Kóksholaq» ániniń áýe­nine salǵan tusta qaǵystyń qar­qyny údeı túsedi. Sodan keıin «Jambyl baba jyr tolǵaıdy» degen kúı-dastan, onda da aqyn aldymen óz arnasyna túse almaı, kibirtiktep otyrady da bir kezde baryp shabyttana shalqıdy. Osy kúı-dastanymdy tyńdaǵanda Nur­ǵısa Tilendıev «Mynaý bir ǵajap dúnıe ǵoı!» dep tebirengen edi.

Men ózi shyǵarmashylyqty 30 jastan keıin bastaǵan adam­myn. Biraq ishteı kúı jazsam dep armandap júrdim. «Tóle bı tol­ǵaýy», «Shabyt», Elbasyna arnal­ǵan «Nursultan» syndy 3 bóli­mnen turatyn sımfonııalyq kúı-poemalaryn jazdym. El basyna kún týǵanda ultymyzdyń erteńin oılaǵan Tóle bı ba­ba­myz­­dyń «Qyzymyz kúń, uly­myz qul bop keter me eken...» degen tebirenisteri kúı bolyp kúńirendi. Kúı kirispesinde «Joń­­ǵar shapqynshylyǵynan jur­tymyzdy qalaı aman saqtaı­myz?» dep tolǵanady. Ekinshi bóliminde Tóle bıdiń jelmaıasyna minip alyp, halyqqa úndeý tas­tap, «Erlerim, azamattarym, qaı­dasyńdar?» dep jurtyn jiger­len­dirýi baıandalady. Mine, osyn­daı ǵoı, men jalpy oı túıetin týyndylarǵa kóbirek baramyn.

– Siz ásem Almatyny kór­di­ńiz, stýdenttik shaqtaryńyzdy son­da ótkizdińiz. Sondaı shy­ǵar­­mashylyq ortadan, ǵa­ja­ı­­yp­ qaladan aýylǵa qaıtý kóp­ al­byrt jastyń qoly­nan­­ kel­­meı­di. Sizdiń shyǵar­ma­­lary­ńyzdan da, isińizden de týǵan jerge degen asqan súıis­pen­shi­lik­ti kóremiz. Adam bulaı bolý­ úshin boıynda qandaı qasıet bolýy­ kerek?

– Bul – tabıǵı jaratylys. Áriptesterimniń bári aıtady: «Ábekeń aýylda jatyp-aq bárin aıtyp jatyr», dep. Meni Almaty da, Astana da, «Otyrar sazy» da, Qazaq radıosy da, nebir orkestrler de shaqyrdy. Aqyr aıaǵynda «Nege kelmeısiń?» deıdi, sondaıda: «Áı, anaý Sholohovty bilesińder ǵoı, kitaptaryn Don­nyń boıynda jaz­ǵan. Ol Máskeýińe barmaǵan. Donǵa qarmaǵyn salyp, kóńilge túı­gen sýretin sózben kestelep, sharýasyn bitirgen» deımin. Meni syrtymnan «Shýdyń Sholohovy» deıtin kórinedi.

– Dombyrashy tula boıymen kúıdi túsinip, sol túsinigi arqy­ly­ ony tyńdarmanǵa jet­ki­zýi múmkin. Biraq kúıshiniń se­zimi múlde basqa. Siz domby­ra­shy­dan buryn kúıshi retinde aı­ty­ńyzshy, kúı ómirge qalaı keledi?

– Taqyrypqa baılanysty ǵoı bári... Men, mysalǵa, sen týraly tolǵanýym kerek. «Bir japyraq sary qyz meni izdep Astanadan kele jatyr. Shirkin-aı, sonaý jerden jetektep kele jatqan bul ne degen kúsh!» dep tolǵanýym qajet. Osy tolǵanys bir kezderde áýen bolyp týady, keıin kúı bolyp tógiledi.

– Kúı týý úshin sol taqy­ryp­pen «aýrýyńyz» kerektigin túsindik, al týǵannan keıin qandaı sezimde bolasyz?

– Ol bir rahat sezim ǵoı. Biraz ýaqyt kóńilińdi keńge salyp, jaılanyp júresiń. Sodan keıin «Endi shyǵara almaı qalam-aý...» degen bir ýaıym oıyńda turady. Bul qorqynysh emes, baryńdy soǵan bergennen keıingi keletin oı-tolǵanys. О́ıtkeni ishińnen shyqqanǵa deıin sen sonymen tolǵanasyń, árdaıym oılanasyń, kóńilińnen ketpeıdi. Al syrtqa shyqqanda kúımen birge ózińnen bosatasyń.

– Bir kúıdi qansha ýaqyt «tol­ǵatasyz»?

– Árqalaı. Mysaly, men «Erke sylqymdy» jıyrma jyl tol­ǵatyp júrdim. Osynsha ýaqyt syrt­qa shyǵa almaı, ishimde júrdi. «Qalaı bastaımyn? Qalaı ja­zamyn? Qalaı qylamyn?» dep tolǵandym.

– Kúı – ańyz, kúı – tarıh, meniń uǵymymda, kúı ádebıetti de jasaı alady, óıtkeni onda til bar...

– Kúı – ananyń egiz tili. Til aıta almaǵandy kúı aıtqan, til she­she almaǵandy kúı sheshken. Til aıtýǵa bata almaǵandy kúı jetkizgen. Dombyranyń únine jetetin ǵajap dúnıe joq. Qun­dylyqtar joǵalyp bara jat­qan qoǵamda oǵan bir kúndi arnap, jastarǵa, urpaqqa sol úndi ól­tir­meı jetkizýdi maqsat etken ıgi iske, Elbasynyń erek sheshimine rızamyn.

– Adam aıta almaǵan dú­nıeni kúı jetkizgen dep ót­ken shaq­ta aıtyp otyrmyz. Ja­sy­ra­tyny joq, kúıdi túsinetin qazaq qoǵamy ótken shaqtyń qoı­­naýynda qalyp qoıǵan sekil­di. Sizde ondaı ókinish bar ma? Nemese búgingi bizdiń or­tada­ kúıdiń parqyna boılaı ala­tyn tyń­darmandyq orta qa­lyp­tas­qan dep aıta alasyz ba?

– Men bir-aq nárseni bilemin. Halyq túgel túsine qoımaıdy, kóp­tiń ishinde oıy tereń, óresi bıik, kókirek kózi oıaýlary bo­lady. Poezııany oqıtyndar bar, uǵynatyndar bar. Kitap oqyp otyryp, «osynyń maǵan keregi ne?» deıtinder de bar: munyń bári ishki dármensizdik. Al kúıge degen qushtarlyq – rýhanı qýattylyq pen jan dúnıesindegi kemeldiliktiń belgisi.

– Kúıdi túsiný úshin adamda qandaı qasıet bolýy kerek?

– Birinshiden, ol estı alýy kerek, oryssha «slýh» dep jatamyz ǵoı. Ekinshiden, onda sergek sezim bolýy qajet. Estigendi seze bilý – júrekke jetý degen sóz.

– Qanshama ǵasyrdan beri saqtalyp búginge jetken kúı­di sanasyn tehnologııa men dań­­­ǵaza mýzyka jaýlap bara jat­­­qan búgingi urpaqqa qaıtip ama­nattaımyz?

– Nasıhattaý kerek. Kúı – qazaqtyń sımvoly, týy. Qazaq bar jerde kúı turýy tıis. Kúı – qazaqty ózge halyqtan erek­sheleıtin jalǵyz belgi. Osyny sanaǵa sińirgen abzal.

– Al kúıdi zertteýshiler tý­ra­ly ne aıtasyz? Olar bar ma qazir?

– Kúıdi zerttep júrgender joqtyń qasy ǵoı. Qazir endi anaý Janǵalı Júzbaı kúı, kúıshiler tý­raly jaqsy jazyp júr. Ja­qynda Jambyl oblystyq «Aq jol» gazetinde bir kúıshi týraly jazypty. Avtory talǵamy bar, kúı­lerdiń ǵana emes, kúı ónerin­degi tulǵalardyń da ómir tarıhy­nan habardar, qalamy qarymdy, bi­limdi azamat eken.

– Sizdiń ustazyńyz kim boldy?

–  Meniń ustazym – Qurman­ǵa­zy, Táttimbet, Dáýletkereıim. Meni solar tárbıeledi.

– О́zińizden keıingi tolqyn­nan qandaı kúıshilerdi erekshe atar edińiz?

– Seken Turysbekov jaqsy. Kúıleri adamdy tolqytady, júrekti qozǵaıdy, tebirentedi. Aıtqalı Jaıymov degen dos kóńildi, parasaty mol, kóp izde­ne­tin, talǵampaz azamat bar. Me­niń birneshe kúıimdi orkestrge túsirdi.

– Kúı keleshek urpaqqa ne beredi dep oılaısyz?

– Kúıdi nasıhattap, áspetteı bilsek, ol – úlken qural. Talaıǵa azyq bolatyn dúnıe.

– Burynǵy dáýlesker dom­by­rashylardyń eshqaısysy nota bilmegen ǵoı. Búginde dom­byra úıretýdiń úsh túri qa­­lyp­tasty: qaǵysty sanaý, qu­laqqa quıý jáne nota ar­qyly. Qaısysy qolaıly?

– Quıma qulaq bárinen jo­ǵary. Ol avtoryńnan da asyp túsýi múmkin. Biriniń tartqanyn ekin­shisi sol sátte-aq qaıtalap otyrǵan. Qazaqtyń qanynda bar qasıet. Qandaı qudiret deseıshi! Men keıde «Magnıtafondy jurt qazaqtan úırenip shyǵarǵan ǵoı» dep qaljyńdaımyn.

– Siz ómir kórdińiz ǵoı, ne túıdińiz?

– Adal bolý kerektigin túsin­dim. Isińe, jaqyndaryńa, aına­lań­daǵy adamdarǵa, dostaryńa, tańdaǵan kásibińe, otbasyńa, el-jurtyńa, ónerińe, ózgelerge, eń ­aqyry ózińe adal bolý qajet. Bar­lyǵyna degen adaldyq ózińe, ózińniń jolyńa, tańdaýyńa degen adaldyqtan bastalyp, ózińe so­lar­dan keler adaldyqpen aıaqta­lady eken.

Áńgimelesken Aıdana ShOTBAIQYZY

Astana-Almaty-Shý-Almaty-Astana