Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken baspasóz máslıhatynda Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanov qylmystyq jáne qylmystyq-prosestik zańnamany izgilendirýge baǵyttalǵan zańnyń negizgi qaǵıdalary týraly aıtty.
Marat Ahmetjanovtyń baıandaýynsha, 31 shildede zańdy kúshine enetin atalǵan zań Memleket basshysynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynda kórsetilgen tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda ázirlengen.
– Áleýmettik jeliler men buqaralyq aqparat quraldarynda atalǵan zańnyń aıasynda aýyr qylmysy úshin sottalǵan 5 myń adamnyń bostandyqqa jiberiletindigi týraly aqparattar jeldeı esip tur. Bul jazbalarda zorlyq, tonaý, densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltirý men basqa da jábirleýge qatysty qylmystar keltirilgen. Biraq bul shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. Sensasııa izdegender máseleniń baıybyna barmaǵan. Zańdy barlyǵy birdeı oqymaıdy, al ushqary pikir aıtýdan qymsynbaıdy. Nátıjesinde qoǵam dúrligip qaldy. Eń bastysy, 5 myń qaraqshy, zorlyqshy, kisi óltirýshini eshkim de bosatqaly jatqan joq, – dedi Bas prokýrordyń orynbasary.
Brıfıng barysynda M.Ahmetjanov kezekti sot-quqyqtyq reformalar aıasyndaǵy memlekettiń qylmystyq-quqyqtyq saıasatyn izgilendirý máselelerine toqtaldy.
– Jalpy túzetýler Qylmystyq kodekstiń 262 babyna, Qylmystyq-prosestik kodekstiń 45 jáne Qylmystyq-atqarý kodeksiniń 9 babyna engizildi. Sonymen qatar aýyrlyǵy ortasha jáne onsha aýyr emes, kisi ólimine soqtyrmaǵan 247 qylmys boıynsha balamaly jaza túrinde qoǵamdyq jumys alǵash ret engizilýde. Bul óz kezeginde sottalǵandardyń eńbegin qoǵam ıgiligine paıdalanýǵa múmkindik beredi, – dedi M.Ahmetjanov.
Bas prokýrordyń orynbasary qoǵamdyq jumysqa tartý máselesin túsindirip ótti. Máselen, qoǵamdyq jumys adam ólimi, tipti abaısyzdyqtan týyndaǵan adam ólimi, ózge de aýyr, asa aýyr jáne balalarǵa qatysty qylmys jasaǵandarǵa qoldanylmaıdy. Jazanyń mundaı balamasyn engizýdiń sebebi bar. Búginge deıin onsha aýyr emes jáne ortasha aýyr qylmystarǵa jazanyń 4 túri qoldanylyp keldi. Bul – aıyppul, bostandyǵyn shekteý, bas bostandyǵynan aıyrý jáne túzetý jumystary. Nátıjesinde aıyppuldardyń ózin tóleı almaı otyrǵan adamdar bolǵan, al aýyrlyǵy ortasha qylmystar boıynsha bostandyǵynan aıyrý shektik jaza retinde qoldanylyp kelgen.
– Sottar endi qoǵamdyq jumystarǵa tartý jazasyn kóbirek qoldanady dep senemiz. О́ıtkeni mundaı jazaǵa kesilgender aýyldar men qalalardy abattandyrýǵa úles qosar edi. Bizdiń boljamymyz boıynsha, jyl saıyn qoǵamdyq jumysqa 1 myńdaı jazasyn óteýshi tartylýy múmkin, – dedi M.Ahmetjanov.
Onyń málimdeýinshe, atalǵan zań boıynsha aıyppuldyń eń tómengi kólemi 500-den 200 AEK (1,2 mln teńgeden 481 myńǵa deıin) jáne ony tóleýdiń merzimi 6 aıdan 3 jylǵa deıin uzartyldy. Bul myńdaǵan azamattarǵa aıyppul kólemin jáne óteý merzimin uzartý boıynsha sotqa júginýge quqyq beredi. Sondaı-aq menshikke qarsy, ekonomıkalyq jáne keıbir qylmystar boıynsha iri jáne asa iri zalal mólsheri 2 esege deıin joǵarylatyldy. Onyń da óz talaby bar.
Mine, osy izgilendirý 5 myńǵa tarta adamǵa yqpal etkenimen, olardyń barlyǵy bir mezette bosatylmaıdy. Atap aıtqanda, bul úrdis kezeń-kezeńimen júrgiziledi. Oǵan qosa sottalǵandardyń bir bóligi, jazanyń edáýir bóligin ótegen, sondaı-aq zalaldyń ornyn toltyrǵan jáne júris-turysy oń tulǵalardy sot sol mezette bosatýǵa quqyly. Al basqa sottalǵandarǵa jaza merzimin tómendetedi, jazadan shartty túrde merziminen buryn bosatý men jazanyń ótelmegen bóligin neǵurlym jeńil jazamen aýystyrýǵa jaqyndatady.
Baspasóz konferensııasynda aýyr qylmystar – kisi óltirý, zorlaý, azaptaý, ekstremızm men terrorızm jáne qylmystyń uıymdastyrylǵan túrlerin jasaǵandarǵa izgilendirý qoldanylmaıtyndyǵy aıtyldy. Budan bólek zań merziminen buryn bosaǵan tulǵalardyń jaýaptylyǵyn kóterip, resıdıvti quqyqbuzýshylyqtar men masań kúıde quqyq buzǵandardy jazalaýdyń qosymsha túrleri men ádisteri engizilmek. Sondaı-aq elimizde sońǵy jyldary ǵana 8 túrme jabylyp, osy qysqartýlar arqyly jyl saıyn qazynanyń 12 mlrd teńge qarjysy únemdele bastaǵan.
Bas prokýratýranyń málimetterine qaraǵanda, elimizdegi reformalar júrgizilgen jyldary eldegi qylmystylyq deńgeıi 7-10 paıyzǵa tómendegen. Al 2012 jyldan bastap túrmedegilerdiń sany 19 myńǵa tómendegen (52 myńnan 33 myńǵa). Biraq bul krımınogendi jaǵdaıǵa keri áserin tıgizbegen. Naqtyraq aıtar bolsaq, 2012 jylmen salystyrǵanda 2017 jyly aýyr jáne asa aýyr qylmys sany 22 prosentke, zorlaý 43 prosentke (2,3 myńnan 1,3 myńǵa) jáne qaraqshylyq 59 prosentke (1700 myńnan 700-ge) azaıǵan.
Marat Ahmetjanov jýrnalıster saýaldaryna jaýap bere otyryp, belgili sportshy Denıs Tenniń qazasyna qatysy bar degen kúdikpen taǵy bir adamnyń qamaýǵa alynǵandyǵyn atap ótti. Kúdikti qylmysty habarlamaǵandyǵy úshin aıyptalýda.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»