Gepatıt — baýyrdyń qabynýy. Onyń: A, B, C, D jáne E degen túrleri bolady. Olardyń árqaısysynyń óz erekshelikteri bar, belgileri de ártúrli. Bárinen qaýiptisi - E gepatıti. Ony erte anyqtaý qıyn.
Syrqattardyń 90 paıyzy - ótkir gepatıtke shaldyǵady: mundaıda naýqastyń kózi men terisi sarǵaıyp ketedi. Alaıda, emdelip shyqqan pasıent boıynda aýrýǵa qarsy ımmýnıtet paıda bolady. Gepatıttiń aıqyn ári kópshilikke tanys belgileriniń biri - sarǵaıý. Biraq keı jaǵdaıda aýrýdyń eshqandaı belgisi baıqalmaýy da múmkin. Sol sebepti ózin jaısyz sezingen adam densaýlyǵy men aǵzasynda bolyp jatqan ózgeristerge muqııat zer salǵany abzal. Vırýs organızmge túskennen keıin baýyr jasýshalaryn zaqymdap, onyń qyzmeti buzylady. Qabynǵan baýyr der kezinde emdelmese jasýshylardyń ornynda eshbir fýnksııa atqarmaıtyn paıdasyz tin paıda bolady. Keıin ol fıbroz, sırrozǵa nemese qaterli isikke aınalyp ketýi múmkin.
О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynda vırýsty gepatıt saldarynan týyndaǵan ótkir ınfeksııalar, sırroz syndy baýyr aýrýlary 890 myń adamnyń ómirin qıdy. 2013 jyly bul kórsetkish 1,45 mıllıonǵa jetti. Munyń bári gepatıtti qaýipti dert retinde moıyndamaýdan, kópshiliktiń bul aýrý jaıly kóp bile bermeýinen deıdi mamandar. Álemdik statıstıkaǵa súıensek, dúnıejúzinde 250 mıllıonnan astam adam V gepatıti vırýsyn juqtyrǵan bolsa, taǵy 71 mıllıon adam S gepatıtimen aýyrady. Saryaýrýdan bolatyn ólim-jitimniń 96 paıyzyna gepatıttiń dál osy eki túri sebepker. 2017 jyly Qazaqstanda 70 myńǵa jýyq adam gepatıt juqtyrǵan, onyń 5 147-si aýrýdy jańadan juqtyrǵandar.
Taralý joldary
A jáne E gepatıti vırýsy jýylmaǵan azyq-túlik arqyly, al qalǵan túrleri jynystyq jolmen jáne qan arqyly taralady. Biraq bul aýrýdy nashaqorlar nemese tánin saýdalaıtyn túngi kóbelekter ǵana juqtyrýy múmkin degen sóz emes. Eger durystap zararsyzdandyrylmasa manıkıýr, tatýırovka jasaıtyn quraldardan, stomatologııalyq jáne hırýrgııalyq quraldardan da qaýip tónýi múmkin. Tazalyq saqtaǵan jaǵdaıda vırýs turmystyq jolmen taralmaıdy. V gepatıti anadan balaǵa júktilik kezinde nemese bosaný barysynda berilýi yqtımal.
ImperialCollegeLondon jáne UniversityofWashington ǵalymdary vırýsty gepatıttiń ólim-jitim jaǵynan malıarııa, VICh, SPID pen týberkýlezden kem túspeıtinin dáleldedi. Ǵalymdar 1990-2013 jyldar aralyǵynda, ıaǵnı 23 jyl boıy álemniń 183 elinen málimet jınaqtaǵan. Osy ýaqyt ishinde baýyr aýrýynan bolatyn ólim-jitim kórsetkishi 63 paıyzǵa ósken. 1982 jyldan bastap dúnıe júzinde V gepatıtine qarsy 1 mıllıard doza vaksına salynǵan. Soǵan qaramastan odan bolatyn ólim sany azaımaı otyr.
Al týberkýlez, VICh pen SPID-ten bolatyn ólim-jitim zertteý jumystaryna jumsalǵan ınvestısııa men kúshtiń arqasynda azaıyp keledi. 2013 jyly álem boıynsha SPID-ten 1,3 mln, týberkýlezden 1,4 mln, malıarııadan - 855 myń adam kóz jumǵan. 2000-2016 jyldar aralyǵynda VICh indetin jańadan juqtyrǵandar sany 39 paıyzǵa, odan bolatyn ólim-jitim de edáýir qysqarǵan. Al, gepatıtten 2013 jyly 145 mln adam kóz jumypty. Gepatıttiń qahary qaıtpaýynyń bir sebebi - qarjynyń tıisinshe bólinbeýi, deıdi mamandar.
Saqtyqta qorlyq joq
Jalpy, bul aýrýdyń tyrnaǵyna kez-kelgen adam iligýi múmkin. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, turmysy baqýatty, damyǵan elderde turatyn azamattar aǵzasy kerisinshe, vırýsty tez qabyldaýy múmkin. Sondyqtan "saqtyqta qorlyq joǵyn" esten shyǵarmaǵan jón. Ol úshin qaýipsizdiktiń qarapaıym ǵana erejelerin este saqtańyz. Áıelder manıkıýr jasaǵanda óz jıyntyǵyn paıdalanǵany durys nemese quraldaryn muqııat zararsyzdandyratyn senimdi maman taýyp alyńyz. Jalpy, ótkir, kesetin quraldarmen qyzmet kórsetetin kez-kelgen jerde (stomatologııalyq klınıka, barber-shop, tatý salony) abaı bolǵan durys. Biraq keıde gepatıt adamı faktorǵa qatysy joq beımálim jaǵdaılarda da taralýy ábden múmkin. Oǵan 1988 jyly azyq-túlik pen aýyz sýdyń lastanýy saldarynan 300 myń adam saryaýrý juqtyrǵan Shanhaı oqıǵasyn mysalǵa keltirýge bolady. Degenmen saqtyqty kópshilik jınalatyn oryndardan, naýqastardan irgeni aýlaq salý dep túsinbegen jón. Shyn máninde, V gepatıti basseın arqyly, súıiskende nemese qushaqtasqanda, sondaı-aq, ortaq ydys-aıaq arqyly juqpaıdy.
Vaksına aýrýdyń aldyn alýǵa kómektesedi
Vaksına máselesinde jurtshylyqtyń pikiri ekige jarylǵany belgili. Ekpege qarsylyq bildirip júrgender olardyń quramynda balalardy aýtızm, dıabet, skleroz, bedeýlik syndy aýrýlarǵa shaldyqtyryp, zeıin qoıý qabiletin tómendetetin zattar baryn alǵa tartady. Alaıda, DDSU málimetinshe, dál osy ımmýndaý sharasy jyl saıyn 2-3 mıllıon adamdy ólimnen arashalap qalýǵa múmkindik beredi. Vaksına organızmniń qorǵanys júıesin belgili bir aýrýdan nemese ınfeksııadan qorǵaýǵa jumyldyrady. Sondyqtan Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy ekpe egý sharasyn densaýlyqqa salynatyn tıimdi ınvestısııa dep tanydy.
Qazaqstanda jappaı ekpe egý nátıjesinde sońǵy 25 jylda V gepatıtimen aýyrǵandar balalar sany 1234,5 ese, eresekter arasynda aýrýdyń taralý kórsetkishi 311,5 ese azaıǵan.
Qazir A, B, D jáne E gepatıtine qarsy vaksınalar bar. О́kinishke oraı, olardyń baǵasyn qarapaıym halyqtyń qaltasy kótere bermeıdi. V gepatıtine qarsy salynatyn vaksına D gepatıtiniń aldyn alýǵa kómektesedi. Al, S gepatıtine qarsy tıimdi vaksına ázirge jasalǵan joq.
«Búgingi tańda gepatıtten qorǵanýdyń eń tıimdi joly - ekpe saldyrý. Memleket kepildendirilgen tegin medısınalyq kómek paketi arqyly azamattarǵa qaýipti aýrýlardyń, sonyń ishinde, gepatıttiń aldyn alýǵa múmkindik berip otyr. Sońǵy 25 jylda Qazaqstanda V gepatıtigne shaldyqqandar sany 30 ese azaıǵan. Mindetti medısınalyq saqtandyrý engizilgennen keıin de ekpe egý tártibi ózgermeıdi. Qazaqstandyqtar vaksınany saqtandyrylǵan-saqtandyrylǵanyna qaramastan burynǵydaı tegin saldyratyn bolady
Balalardy gepatıtke qarsy egý kestesi bar. Eń alǵash ret nárestelerge týǵannan bastap 4 kúnge deıin ekpe egedi. Ekinshi ret 2 aılyǵynda, úshinshi ret tór aılyǵynda salynady. Sonymen qatar, medısına salasynyń qyzmetkerleri, qan quıdyrǵan pasıentter syndy qaýip-qater tobyna jatatyndarǵa da vaksına salynýy múmkin", deıdi Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynyń Almaty qalalyq fılıaly dırektory Tileýhan Ábildaev.