О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary Qazaqstanda qoı sany 34-36 mln-ǵa jetti, jylyna 100-105 myń tonna jún óndirildi, onyń 60-65 prosenti joǵary sapaly, qymbat baǵaly bııazy jún boldy. Bııazy jún 12 shet memleketke eksporttaldy. Qazirgi tańda elimizde jylyna 37-40 myń tonna jún óndirilse, onyń 15 tonnasy ǵana bııazy jún eken. Bııazy júndi qoılardy eń kóp ósiretin óńir Almaty oblysy, odan keıin Jambyl oblysy ekeni belgili.
Elimizde júnnen ıirilgen jipke degen qajettilik 200 tonnadan asady. Demek, ishki naryqta bııazy júnge suranys bar. Jeńil ónerkásipte ózimizdi taýarmen 9 prosent qana qamtamasyz etip otyramyz, ıaǵnı ımportqa táýeldimiz. Jyl saıyn ımport artyp keledi jáne eksporttan 10 esege asyp túsedi. Asa qajetti taýardy syrttan tasımyz. Ekonomıkalyq táýeldilikten arylý úshin ózimizdi kem degende 30 prosent taýarmen qamtamasyz etýimiz kerek. Qazaqstan jeńil ónerkásip sektorlaryn damytýǵa qajetti naryqtyń barlyq múmkindikterine ıe. Bul salanyń áleýmettik mańyzy óte joǵary, óıtkeni halyqty jumyspen qamtý úshin atalǵan salany damytý erekshe mánge ıe. Máselen Úndistan, Qytaı, Túrkııada jeńil ónerkásip salasynda turǵyndardyń 21 prosenti jumys isteıdi.
1996 jyly Gonkongtan kelgen bıznesmen Pavlodar oblysynyń Besqaraǵaı asyl tuqymdy qoı zaýytynan óndirilgen barlyq bııazy júndi (100 tonna shamasynda) satyp alyp, Aıagózdegi fabrıkada jýdyryp alyp ketti. Qazir sol bıznesmen Shanhaıda jún fabrıkasyn ashyp, qoı, eshki jáne basqa da maldyń júnderin óńdeýmen aınalysyp paıda tabýda. Ol elimizden barǵan delegasııaǵa osy jumysty bastaýǵa negizgi sebep bolǵan Besqaraǵaı zaýyty qoılarynyń júni ekenin aıtqan eken. Bul elimizge kelip júndi satyp alǵan birden-bir bıznesmen ekenin aıtýymyz kerek. Negizinen satyp alý jumysy durys jolǵa qoıylmaǵandyqtan, deldaldardyń óz paıdasyn kózdeýinen osy másele boıynsha úlken keleńsizdik paıda boldy.
Bııazy júnniń baǵasy álemdik naryqta, sapasyna baılanysty 4-15 dollarǵa teń, al elimizde 1 dollarǵa, tipti odan da tómen baǵaǵa satylady. Qazirgi kezeńde álem naryǵynda jún jińishkeligi joǵarylaǵan saıyn onyń baǵasy ósedi. Bir kılo júnniń 58-60 ólshemdik sapaly bolǵandaǵy (24-26 mkm) baǵasy – 4-5 dollar, al 64-70 sapaly bolǵanda – 10-15 dollar turady. Sondyqtan álemde jińishkeligi joǵary jún beretin tuqymdar ósirilýine kóp kóńil bólinedi. Vatıkan jáne Japonııanyń ımperatorlyq úıi jińishkeligi 14-16 mkm júnge aýstralııalyq fermerlerge 10 jyl buryn tapsyrys beredi eken. Osyndaı júnniń 1 kılosynyń baǵasy – 140-200 dollar. Aýstralııada bııazy júndi qoılardyń jún talshyǵynyń jińishkeligi negizinen 18-21 mkm. Jańadan tez jetilgish, júniniń jińishkeligi 18-21 mkm bolatyn etti-júndi baǵyttaǵy «done» jáne aýstralııalyq etti merınos qoı tuqymdary shyǵaryldy.
Bul tuqymnyń eti jaqsy jetilgen. Qoshqarlardyń ortasha tirileı salmaǵy – 130 kılo, saýlyqtary – 80-90 kılo. On aptalyq qozylardyń salmaǵy ortasha – 50,0 kılo. Joǵary etti sıpattarymen birge odan 70 ólshemdik sapaly jún qyrqylady, ortasha taza jún túsimi – 4-5 kılo. Bizdiń elde osyndaı tuqymdardy paıdalaný arqyly et-jún ónimin ósirýge jáne sapasyn jaqsartýǵa bolady.
Jińishkeligi 70 ólshemdik sapaǵa sáıkes (18-21 mkm) jún qazirgi álemdegi suranysqa sáıkes keledi. Negizinen bııazy júnniń baǵasyn sapasyna baılanysty retteý kerek. Bul úshin júndi sertıfıkattap, ony óńdeıtin fabrıkaǵa ótkizý máselesin sheshý kerek. Bizde óndiriletin bııazy júnniń baǵasyn álemdik naryq baǵasynyń 50-60 prosentine jetkizý arqyly osy salanyń rentabeldi bolýyn qamtamasyz ete alamyz. Elimizdegi tabıǵı jaıylymdardy durys paıdalaný arqyly jún, et óndirýdiń tabysty bolýyna qol jetkizýge bolady. Mysaly Almaty oblysyndaǵy «Qaratal» asyl tuqymdy zaýytynda qoıdyń qorekke suranysynyń 90 prosenti tek tabıǵı jaıylymdy paıdalaný arqyly sheshiledi. Bul et, jún óndirýdiń ózindik baǵasynyń tómendeýine, júnnen alynǵan matalardyń básekelestikke laıyq bolýyna oń áserin tıgizedi.
Qoı maly tabıǵı jaıylymnyń sapasyna da oń áser etedi. Qoı eshqandaı mal túligi aýyzǵa almaıtyn aram shópterdi, jalpy 500-den astam shóp túrin jeıdi. Adam ómirine qaýipti qaraqurtty jegen qoı semire túsedi. Tabıǵı jaıylymdardy qoı túligin durys paıdalaný arqyly kóptegen aram shópterden aryltýǵa bolady, bul tabıǵı jaıylymnyń jaqsarýyna áser etedi.
Memleketimizde 64 sapaly jáne odan da joǵary (70-80 sapaly) bııazy jún óndirisin sýbsıdııalaý týraly zań qabyldanysymen Almaty oblysynda «bııazy jún tuqymyn ósirý» assosıasııasy quryldy. Olar sýbsıdııalaýǵa 60 túrli sapaly júndi qosty. Jún sapasyn zerthanada tekserý jumysyn toqtatty. Osyndaı bilimsiz sheshim qabyldaý arqyly bııazy jún sharýashylyǵyna kóp zııan keltirildi. Et máselesin sheshý maqsatynda bııazy júndi qoılardy jartylaı bııazy, bııazylaý tuqymdarmen býdandastyrý óris aldy. Eshqandaı ǵylymı zertteýsiz júrgizilgen jumystyń nátıjesinde kóptegen bııazy júndi qoı sharýashylyqtarynda tómengi sapaly býdandar ósirilýde. Jún sapasy óte nashar, et óndirýdiń de artqany shamaly. Al shyndyǵyna kelsek, elimizdegi jáne álemde ósiriletin joǵary ónimdi qoı tuqymdaryn (aýstralııalyq etti merınos, done, soltústik qazaq merınosy, ońtústik qazaq merınosy) durys paıdalaný arqyly, qoıdyń jún mólsherin, sapasyn, tirileı salmaǵyn, tez jetilgishtigin arttyrýǵa bolatynyn júrgizilgen ǵylymı jumystar kórsetti.
Joǵary sapaly bııazy jún óndirýdiń ekonomıkalyq turǵydan tıimdiligin arttyrý úshin ony sapasyna baılanysty álemdegi naryqtyń baǵasyna sáıkestendirý kerek. Elimizge qajetti mólsherde jún óńdeý jumysyn jandandyrý kerek. Almaty oblysyndaǵy Qarǵaly fabrıkasy jáne Jambyl oblysyndaǵy jún fabrıkalaryn durys jolǵa qoısaq, bul máseleni túbegeıli sheshýge bolady. Mońǵolııada qoı, eshki, túıe júnin óndirý, odan jip, mata alý jumystary durys jolǵa qoıylǵan.
Qoı júni talshyqtarynyń jińishkeligin zerthanda tekserý kerek. Qoı sharýashylyǵy ınstıtýtynyń laboratorııasynda Aýstralııadan alynǵan OFDA-200 apparaty arqyly 1 mınýtta 15 000 jún talshyǵynyń jińishkeligin, birkelkiligin anyqtaýǵa bolady.
Bııazy jún sharýashylyǵy óte jaqsy damyǵan Aýstralııada sapaly jún óndirý, óńdeý, satý máselelerine kóp kóńil bólinedi. Bul elde jún óndirýshiler korporasııasy (AQSh) fermerlerdiń tıimdi jumys isteýine qoldaýshy bolyp otyr. AQSh naryqtyq ekonomıkaǵa satylatyn júnniń, aýksıonda satý jáne jún satý erejesine ózgeris engizý, satyp alýshyǵa satý nemese óńdeýge jiberý máselelerin retteý arqyly oń áserin tıgizýde. Olar qyrqylǵan jáne satylǵan júnniń mólsherine baılanysty 8,0 prosent salyq jınaıdy. Osy jınalǵan somanyń 6,0 prosentin ǵylymı-zertteý jumysyna beredi.
Sondyqtan álemdegi eń baǵaly genotıpterdi (aýstralııalyq etti merınos, done) elimizdegi asyl tuqymdy zaýyttardyń qoılarymen shaǵylystyrý arqyly bııazy júndi qoı tuqymdaryn kóbeıtýge bolady.
Jyl saıyn 3-4 aı jalaqysyz jumys isteıtindikterine qaramastan, ǵalymdar men sharýashylyq mamandarynyń birigip jumys júrgizý nátıjesinde bııazy júndi bir tuqym, úsh tuqymishilik tıpter shyǵaryldy. Bular jaıylymda baǵýǵa beıimdelgen jún sapasy joǵary, iri salmaqty, tez jetilgish, naryqtyq ekonomıkanyń suranysyna sáıkes ónim beretin qoı tuqymdary.
Uzaq jyl júrgizilgen jumystardyń nátıjesinde elimizde asyl tuqymdy qoı zaýyttary, sharýashylyqtary quryldy. Olar asyl tuqymdy mal ósirý, ony basqa sharýashylyqtarda paıdalaný arqyly qoı ónimderin arttyrýǵa kóp áser etti. Biraq túrli sebeppen qazirgi kezde osyndaı sharýashylyqtardyń statýsyn joıýǵa baǵyttalǵan «asyl tuqymdy mal» degen zań qabyldandy. Qoı sharýashylyǵy óte jaqsy damyǵan Aýstralııa, Jańa Zelandııada asyl tuqymdy qoı sharýashylyqtary 100150 jyl boıy saqtalyp, osy salanyń damýyna negizgi sebepshi bolyp otyr ǵoı. Nelikten elimizde «asyl tuqymdy mal sharýashylyqtyń» ornyna «asyl tuqymdy mal» degen statýs qabyldanýda? Negizinen mundaı statýs qoı túligi negizgi sharýashylyqqa jatpaıtyn eýropalyq elderde paıdalanylady. Olarda ár sharýashylyqta qoı basy 5060 shamasynda bolady. Mysaly Fransııada orta eseppen ár sharýashylyqta qoı sany 4050 bas mólsherinde. Al bizdiń elde qoı basy ár sharýashylyqta – 600-den 10 myńǵa deıin jáne odan da kóp. Aýstralııada ár sharýashylyqta qoı sany myńdap sanalady. Nege biz qoı sharýashylyǵyn damytý arqyly álemge atyn shyǵarǵan Aýstralııa, Jańa Zelandııa tájirıbesinen bas tartyp, qoı ósirýdi paıdaly dep sanamaıtyn eýropalyqtar tájirıbesine júginemiz? Osyny jańa zańdy ázirleýshilerden túsindirip berýdi suraımyz.
Elimizde qoı sharýashylyǵy kásipkerler palatasy quryldy. Árıne, palata osy salany damytýǵa baǵyttalǵan jumys júrgizse, quptarlyq jaǵdaı. Al palatanyń baǵdarlamasy memleketimizde júrgiziletin jumystardyń kóshirmesi sııaqty. Osy palataǵa qabyldanǵan sharýashylyqtar ár bas malǵa 2500 teńge sýbsıdııa alady. Osy sýbsıdııadan palataǵa ár bas qoıdan 200 teńge tólenýi kerek. Palataǵa múshe bolý úshin ár bas malǵa 56 paraq qaǵaz toltyrý kerek. Eger sharýashylyqta 1 myń bas mal bolsa, oǵan 50006000 paraq qaǵaz toltyrý kerek. Onda ár maldyń kartochkasyna úsh rettep atategin, ár jylǵy ónimdiligin, tuqymdarynyń kórsetkishterin, t.b. jazý kerek. Kóptegen sharýashylyqta qoı basy 2 myńnan 10,0 myńǵa deıin jáne odan da kóp. Sonda qanshama qaǵaz toltyrý kerek. Bul qanshama materıaldyq shyǵyn shyǵarý jáne adam kúshin paıdalaný kerektigin kórsetedi. Mine, osyndaı qoıyrtpaq týdyryp otyrǵan uıymdy quryp, eleýli ókilettik berýdiń paıdasy qansha?... Aýstralııada qaǵazbastylyq joqtyń qasy. Sebebi ár fermer óz sharýashylyǵynda qandaı maldyń paıdalanylǵany týraly biledi, kerek kezinde tıisti ózgerister engizip otyrady. Olarda asyl tuqymdy sharýashylyqtyń aty pasport retinde qoldanylady. Máselen, «Kollınsvıll» sharýashylyǵynyń qoıy degenniń ózi osy maldyń asyl tuqymdyq sıpatyna kepil bolady.
Qolda bardy joǵaltyp almaı, ony damytyp halyq ıgiligine paıdalansaq, qoıdyń bııazy júndi salasy naryqtyq ekonomıkaǵa tıimdi bolatyny anyq. Odan joǵarǵy sapaly bııazy jún jáne baǵlan qozy etin alýǵa jáne eksportqa shyǵarýǵa bolady.
Altynbek NARTBAEV,
Qoı sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory