Sońǵy ýaqytta ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý salasynda qyzmet etetin mamandar men jetekshiler arasynda, jalań statıstıkanyń jeteginde ketýshiler kóbeıip barady. Ekonomıkanyń aty – ekonomıka. Eger tıisti taldaýlar men saraptamalar jasalmasa, ekonomıkalyq damýǵa jáne ónerkásip ósimin qamtamasyz etýge jetkizetin jol tuıyqtala túspek. Iаǵnı taldanbasa – ekonomıka tul.
О́ıtkeni jan-jaqty ári tereń ekonomıkalyq taldaýlar júrgizilgen jaǵdaıda qoldaǵy bardy baǵalaýǵa ári keleshekte qandaı tabystarǵa ıek arta alatynymyzǵa aıqyn kóz jetkizýge bolady. Sondyqtan Aqtóbe oblysynda qazirgi kezde ekonomıkalyq ósimdi iske asyrýdyń barlyq tetikteri jasaqtalýda. Aıtalyq, óńirlerde maqsatty ındıkatorlarǵa qol jetkizýdiń basty baǵyttary qandaı? Bul máselege Úkimet tarapynan tolyq erkindik berilgen. О́ıtkeni ekonomıkalyq ósim qatyp-semip qalǵan dúnıe emes. Kerisinshe, udaıy qozǵalys, ósý men órleý ústindegi úderis. Sondyqtan ár óńirdiń ereksheligine tán ekonomıkalyq jobalardy elep-ekshep, qoldanysqa engizgenniń eshqandaı artyqshylyǵy joq. Tek sonyń bári óńir ekonomıkasynyń órge basýyna kómegin tıgizse bolǵany.
Osy oraıda Aqtóbe oblysynda jobalyq basqarý keńsesi ekonomıkalyq ósimge qol jetkizýge septigin tıgizip keledi. Onyń quramyna oblystaǵy óndiristik jáne áleýmettik basqarmalar tolyq engizilgen. Qazirgi kezde 2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha ekonomıkalyq ósimdi 5 prosentten kem túsirmeý jóninde jobalar jasaqtalǵan.
Jobalyq keńseniń qyzmeti naqty ári nátıjeli jumystar júrgizýge baǵyttalǵan. Bul rette oblysta ekonomıkalyq ósimdi jolǵa qoıýdyń 15 tarmaqtan turatyn negizgi baǵyttary belgilendi. Onyń aldyńǵy leginde ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý men memleket-jekemenshik áriptestigi júıesin odan ári keńeıtý mindeti tur. Bıyl oblys ekonomıkasyna 512 mıllıard teńgeden astam ınvestısııalyq qarajat tartylmaq.
Osy yńǵaımen bazalyq ındýstrııalandyrý, otyn-energetıka kesheni men shaǵyn jáne ortasha bıznestik qurylymdardy damytý, saýda salasyn jańǵyrtý, sondaı-aq agroónerkásip, kólik-logıstıka keshenin órkendetý jónindegi baǵyttar da eleýli mánge ıe. «Teńizdiń dámi tamshysynan bilinedi» degendeı, jobalyq basqarma sheńberine kirgen qaı-qaı jobanyń da arqalaıtyn júgi salmaqty.
Sonymen birge áleýmettik máselelerdiń túıinin qosa tarqatý joldary qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, jumyssyzdyq deńgeıin azaıtý men eńbek naryǵyn jańǵyrtý jónindegi ister de jobalyq basqarma júrgizetin jumystar qataryna qosylady. Sondaı-aq bilim berý men densaýlyq saqtaý salasynda atqarylatyn san alýan jobalar da jobalyq basqarmanyń júgi men salmaǵyn tereńdete túsedi.
Memleket basshysynyń bes áleýmettik bastamasyn júzege asyrý sheńberindegi sharalar da jańa qurylym aıasynan tys qalǵan joq. Aıtalyq, bıylǵy Aqtóbe qalasyndaǵy tehnıkalyq jáne kásiptik oqý oryndary úshin 12, al joǵary oqý orny úshin bir jataqhana salý josparlandy. Bıylǵy jarty jyldyqtyń qorytyndysy boıynsha, barlyq áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter boıynsha ósý qarqynyna qol jetkizildi. Aldaǵy maqsat – ekonomıkalyq damý deńgeıin ótken jylmen salystyrǵanda bes prosentke deıin ósirý bolyp otyr. Bıik mejege qol jetkizý jóninde Aqtóbe oblysy ákiminiń orynbasary O.Smaǵulov jasaǵan ekonomıkalyq saraptama kókeıge qonady. Áli de bolsa jetkilikti paıdalanylmaı júrgen múmkindikter men rezervterdi iske qosý – ósim men tabysqa qol jetkizýdiń basty kilti bolmaq. Osy oraıda Oljas Muhtaruly atap kórsetken alty múmkindikti ataı ketkenniń artyqshylyǵy joq sekildi. Birinshisi, jumys istep turǵan kásiporyndardyń júktemesin barynsha kóbeıtý. О́ńirde ekinshi besjyldyq aıasynda 14 kásiporyn iske qosylǵan. Alaıda 9-y tolyq qýatynyń teń jartysynan tómengi mólsherde jumys isteıdi. Iske qosylmaı turǵan 24 kásiporyn boıynsha tapsyrystar berý arqyly tıisti sheshimder qabyldaýdyń mańyzy erekshe. Kópshiligi 10-15 jyl buryn jabylyp qalǵan. Bul kásiporyndar tolyq qýatynda jumys istegen jaǵdaıda ónim óndirýdi 120 mıllıard teńgege deıin ulǵaıtýǵa múmkindik týady. Osy arqyly salyq túsimderin 20 mıllıard teńgege deıin ósirýge bolady. Sondaı-aq osy aýqymda myńnan astam jańa jumys oryndaryn ashýǵa da jol ashylmaq. Ekinshi rezerv, bos ken oryndarynyń áleýetin barynsha tıimdi paıdalaný. Oblys aýmaǵynda 156 rezervtegi ken oryndary bar. Búginde onyń áleýeti tolyq paıdalanylmaǵan kúıinde tur. Taldaýlarǵa súıensek, ken oryndarynyń 35-i nıkeldi-kobaltti, 8-i fosforıtti, 7-i hromıtti jáne 6-ýy altyndy ken orny bolyp tabylady. Atap aıtqanda, oblystyń ár aýdanynda da rezervti ken oryndary jeterlik. Bul ken oryndaryn ıgerýge ınvestısııa tartý óńirge qosymsha 5 mıllıard dollardan astam qarjy tartýǵa múmkindik beredi. Úshinshi rezerv, munaı óńdeý men munaı-hımııa ónerkásibin damytý. Búgin de dızel otynyn, mazýt pen munaı ónimderin óndirýdi jolǵa qoıýǵa bolady. О́tken jyldyń ózinde óńirde 200 mıllıon dollardan astam qarjyǵa hımııalyq ónimder ımportqa shyǵaryldy. Aımaqta sıntetıkalyq negizde plastmassa, kaýchýk, lak, emal boıaýlar óndirýge de múmkindik bar. Bul úshin eń birinshi gazdyń mol qory qajet. Qazirgi ýaqytta óńirdegi atqarýshy organdar salalyq mınıstrliktermen jáne Úkimetpen birlese otyryp «Buqara-Oral» gaz jelisinen Aqtóbe qalasyna magıstraldy burmanyń úshinshi jelisi qurylysyna qatysty máseleni ońtaıly sheshý joldaryn qarastyrý ústinde. Tórtinshi rezerv, farmasevtıkalyq ónerkásipti damytý. Bul saladaǵy naryq ımportqa táýeldi. Sondyqtan óńirde dári-dármek baǵasy tómendemeı tur. О́ıtkeni elimiz otandyq farmasevtıka ındýstrııasy qajettiliginiń besten birin ǵana óteýde. Besinshi rezerv, shıkizatty óńdeý. Ony óndirip qoıý jetkiliksiz. О́ńdeý isine aıryqsha mán berilmese, bul is jartykesh kúıinde qalyp qoımaq. Sońǵy altynshy rezerv, oblystaǵy iri kásiporyndar men áriptestik baǵdarlamalardy sapaly túrde júzege asyrý bolmaq. Iаǵnı taýar men qyzmetti satyp alýda jergilikti óndirisshilerdiń úlesin molaıtý basty mánge ıe bolyp qala beredi.
Mine, osy ispetti naqty ekonomıkalyq taldaýlar men saraptamalar isti ilkimdi júrgizýge septigin tıgizeri haq.
Temir Qusaıyn,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE