Qazaqtyń jeri keń, dáýleti mol deımiz. Mendeleev kestesindegi elementterdiń bári bar dep maqtanǵanda tóbemiz kókke jetip, únimiz ǵaryshtan asady. Álemde hromnan, qorǵasynnan, myryshtan birinshi, ýrannan ekinshi, mystan tórtinshi, munaıdan jetinshi oryndamyz deımiz. Osynsha baılyqtyń ıesi Qazaq eli esh nárseden kende bolmasa kerek. Elbasy Nursultan Nazarbaev azattyq alǵaly eldik iske qajet barlyq múmkindikti jasap keledi. Tıisti mekemelerge taıǵa tańba basqandaı naqty tapsyrmalar berip, ony júıeli túrde atqaratyn baǵdarlamalardyń baǵdaryn belgilep berip otyr. Áıtse de ony oryndaýǵa kelgende keıbir mekemelerdiń qaǵaz júzindegi esebi qatyp turǵanmen, nátıjesi olqy soǵyp jatady. Muny Prezıdent ár kez eskertýmen keledi.
Jýyrda salalyq baǵdarlamalardyń sapaly oryndalýyna qatysty Memleket basshysy Premer-Mınıstr B.Saǵyntaevty qabyldap, jetistiktermen qatar, biraz olqylyqtardy, ásirese bilim men densaýlyq salasyndaǵy irkilisterdi, kommýnaldyq qyzmet baǵasynyń jónsiz ósýin atap, oqý aqysynyń qymbattap bara jatqanyn, myqty degen ýnıversıtetterdegi bilim sapasynyń nasharlyǵyn eskertip, Úkimet pen jergilikti atqarýshy organdar salalyq baǵdarlamalardy der kezinde oryndaý qajettigin tapsyrdy.
Shynynda, naqty isti tuspalmen atqarý kóp jaǵdaıda jurt kóńilinen shyqpaı otyrǵany ras. Adam kapıtalyn damytýda basty kórsetkish sanalatyn bilim men densaýlyq saqtaý salasyna qatysty reformalar kóp jaǵdaıda nátıje bermeı otyrǵany da aqıqat. Halyqtyń ál-aýqatyna qatty áser etetin kommýnaldyq qyzmetterdiń túrli syltaýlarmen qymbattaýy da jurt kóńilinen shyǵyp otyrǵan joq. «Úıdegi kóńildi bazardaǵy naryq buzady» degendeı, keńse qaǵazyndaǵy esep pen ómirdegi jumystyń arasyndaǵy alshaqtyq anyq baıqalatyn tustar barshylyq. Tez tanylsaq degen atústi tirlik kóbinde uıatqa qaldyryp jatatyny bar. Mıllıondaǵan qarjyny bir sáttik kóriniske jumsaı salý tyıylmaı keledi. Oǵan bul arada mysal keltirmesek te jurt kórip-bilip otyr. Bul keıde qarap otyrǵanymyz joq, jumys istep jatyrmyz degendi kórsetý nıetinen týatyn sekildi.
Ár maýsym bastalǵanda jurtty alańdatatyn bir daý, bir shý shyǵatyn bolyp barady. Qazir aptap ystyqta sýǵa ketip jatqandar sany azaımaı tur. Aldyn ala saqtyq júrgizýge tıisti mekemeler bul qasiretti de halyqtyń ózine qaraı ysyra salyp, aqtalyp jatqan jaıy bar. Qaýipti jerlerge eskertýlerdi endi qoıyp jatqany belgili.
Osy jyldyń basynda benzın jetispeýshiligi baıqalyp, onyń sońy kómir daýyna ulasty. О́zimizde joq bolsa bir sári, ózimizde barǵa keı óńirlerdegi halyqtyń qolyn jetkizbeı, saqyldaǵan sary aıazda dirdektetip qoıdyq. Eki ortadan paıda taýyp júrgender kómir baǵasyn kókke kóterdi. Kómir óndirý kemigen soń solaı bolǵan shyǵar desek, ótken jyly Qaraǵandy ken oryndary 23 mıllıon tonna kómir óndirip, jospardy 12 prosentten asyrypty. Elimiz boıynsha kómir óndirý 106,4 mıllıon tonnaǵa jetip, jospar 107 prosentke kóterilgen. Sóıte turyp, ótken qystyń qyspaǵynda jurt bir qap kómirdi 500 teńge emes, 700-1000 teńgege deıin satyp alýǵa májbúr boldy. Kúzde bir tonnasy 15 myń teńge bolǵan kómir baǵasy qys qysqanda 20-23 myń teńgege bir-aq shyrqady. Sheneýnikterdiń buryn aıtyp kelgen úıdeı ýádesi, úkilegen úmiti jelge ushty. Biz muny nege aıtyp otyrmyz. Taıaýda teledıdardan kórdik, qys qamyn jazda oılaǵan halyq kómir alýǵa erte talpynǵan eken. Sondaǵy baǵasy 13-14 myń teńge bolǵan. Qysta bul baǵanyń sharyqtap shyǵa kelmesine kim kepil bola alar eken. Tirnektep jıǵan teńgesine alǵan kómirin úıine jetkizýge nıet etkender kólikke 25 myń teńge tóleý kerektigin aıtyp, mundaı baǵany ekiniń biriniń qaltasy kótermeıtinin aıtyp, renishterin bildirip jatty.
Kún jylynyp, kómir máselesi sıreı bergende sý tasqyny qylań berdi. Bul da biraz tıtyqqa tıdi. Daıyn degen qajetti qural-jabdyqtardyń jetpeı jatqanyn jergilikti jerlerdegi basshylar men qosshylar jarysa aıtyp, bólingen mıllıardtaǵan qarjylar týraly da ashyna sóz qozǵady. Sol burq ete túsken sý tasqynynyń áttegen-aıy keı jerlerde áli joıylyp bola qoıǵan joq. Anda-sanda aıtyp qalyp jatady. Sońynda kináli aýa raıyn boljaýshylar eken desti. Keıde osyndaılardy qoǵamǵa jaýyp, ony qatygez etip kórsetkimiz keledi. Bul shyndyqqa janaspaıdy. Qoǵam emes, bardy uqsata almaı, bólingen qarjyny tıisti jerge jetkizbeı jatatyn uıymdastyrýdaǵy kemshilikterden izdeý kerek tárizdi. Jaýapty adamdardan qatań túrde talap etý tártibi bolýy tıis dep bilemiz. Sý tasqyny jónge túsip, arqany endi keńge sala bergende eldegi densaýlyq salasyna menıngıt degen dúrbeleń jetti. Alǵashynda bul jylda bolyp turatyny aıtylyp, onyń sany jarııalanyp, 58 degen ne, 2015 jyly 424 oqıǵa tirkelgen dedi, tizgin ustap júrgender. Keıin bul kesel órship, mártebeli mekemelerdi aıaǵynan tik turǵyzdy. Densaýlyq saqtaý mınıstri Almatyǵa arnaıy baryp, Qaskeleńdegi juqpaly aýrýlar aýrýhanasyndaǵy, basqa da emhanalardaǵy tazalyqtyń jaıyn, kezek kútken adamdardy kózimen kórip, keńshilik jasamaıtyn kemshilikterdi jarııa etti. Sóıtip qaǵazdaǵy «aqıqat» laýazym ıelerin uıatqa qaldyrdy.
Jurt ishinde júrgen soń kórgen shyndyqty bas basylymnyń betinde «Jany aýyrǵannyń janyn uqsaq qoı» dep shaǵyn maqala jazǵan edik. Oǵan Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń departament dırektory bes betke syıǵyzyp, atqarylǵan, atqarylyp jatqan, alda atqarylatyn jumystardy dáıekke keltirip jaýap beripti. Muny qup kórdik. Biraq menıngıt keseli kelgende «durystyń» arǵy jaǵynda kemshiliktiń bary baıqaldy. Onyń eń bastysy, joǵarydan kelgen tapsyrmany tómengi býynnyń yqtııatty oryndaı qoımaı, arqany keńge salyp, jaýabyn talap etkende jalǵan aqparat berýmen shektelýde jatqany aıqyndaldy. Eger ondaı bolmaǵan bolsa, mınıstr ózi kýá bolǵan olqylyqtar aldan shyqpas edi. Elbasynyń Premer-Mınıstrmen kezdesýindegi aıtylǵan eskertpelerde de osyndaı atústilik jatqanyn eshkim de joqqa shyǵara almas. Eger tapsyrmany barlyq quzyretti organ ókilderi buljytpaı atqarsa, baqylap otyrǵandar syrttan kózdemeı, nátıjesin qaǵazdaǵy jazýmen baǵalamaı, kózben kórip, qulaqpen estip túıindese, kóp túıtkildiń bolmasy anyq. Onyń ústine aldyn ala daıyndalǵan oryndardy aralap qaıtý úrdisi de kóp kemshilikke jol ashatyndaı. Ondaı kóńil kókjıegin keńeıtetin isterdiń keıin kemshiligi shyǵyp, mekeme qojyrap, onyń basshysyn súrindiretinin de kórip júrmiz. Bir ókinishtisi, «kósh júre túzeledi» degen qasań qaǵıda biraz jumysqa tusaý bolýda. Jaqynda Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdany, Shelek aýylyndaǵy aýrýhanada bolǵan úsh adamnyń ólimi talaıdyń qabyrǵasyn qaıystyrdy. Aty bolǵanmen, tozyǵy jetken aýrýhanaǵa jóndeý jumysyn júrgizý endi qolǵa alynatyn kórinedi. Sonda úsh arystaı azamat ómirden ozbasa, azyp-tozǵan aýrýhana qalt-qult etip tura berý kerek pe?
Jalpy, aqıqat is saltanat qurmaı, ala-qula aqparatqa arqa súıeý eldi ońaltpaıdy. Búgingi bardy salalyq baǵdarlamalar aıasynda sapaly oryndap, shyndyqtyń shyraıyn kirgizbesek, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý qıyndaı bermek. Ásirese, búgin sóz júzinde júıtkip, erteń nátıjesi tumandansa, alda aıtqan keıbir kórinister qaıtalana bereri haq. Bul arada ár azamat el men Elbasy aldyndaǵy paryzyn jete uǵynsa, jeteli jumys jurt ıgiligine aınalsa, ultymyz da, halqymyz da utylmaıdy. Qaǵazda qatyp turǵanmen, iste ilgeri baspasa – ony halyq aınadaı kórip-bilip otyrady. Munyń arty atqarýshyǵa degen olardyń senimin joǵaltýǵa aparýy múmkin. Sondyqtan da shyǵar, Elbasynyń salalyq baǵdarlamalardy sapaly oryndaý jónindegi isti irkilissiz atqarýdy talap etip otyrǵany.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»