«Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn baıyptylyqpen júzege asyrý búginde barshanyń basty mindetine aınalýy, bir jaǵynan jahandaný úrdisinen týyndaǵan ýaqyt talaby desek, ekinshi jaǵynan, onsyz tehnologııalyq, ekonomıkalyq, áleýmettik salalardaǵy tereń ózgeristerdi kózge elestetýdiń ózi qıyn. Elbasy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» Joldaýynda jańa álem kóshbasshylarynyń qataryna qosylý úshin sıfrlandyrý jónindegi qanatqaqty jobalardy tabystarymyzdyń berik kepiline aınaldyryp, bul tájirıbeni keńinen taratý mindetin alǵa qoıǵan bolatyn. Soǵan baılanysty eńbek ónimdiligin túbegeıli arttyrý, ónimniń sapasyn jaqsartý baǵytynda ınnovasııalyq sıpatqa ıe ómirsheń baǵdarlamalar jergilikti jerlerde keńinen qanat jaıyp keledi.
Búginde Soltústik Qazaqstan oblysynyń Tımırıazev aýdanyna qarasty «Atameken-Agro-Tımırıazev» JShS aýyl sharýashylyǵy salasyna «aqyldy tehnologııalardy» engizip, agroónerkásip keshenin qarqyndy damytý máselesinde arnaıy sıfrlandyrý baǵdarlamasy qabyldanǵan irgeli sharýashylyq elimiz úshin úlken jańalyq sanalatyndyqtan sheteldikter tájirıbesi jan-jaqty zerttelip Qytaı, Sıngapýr, Germanııa, Kanada jobalary ekshelip alynǵan seriktestiktiń nátıjesi jaman emes.
Dokýchaev aýyldyq okrýgi aýmaǵynda ornalasqan sharýashylyqtyń ónimdiligi ınnovasııalyq sıpatqa ıe baǵdarlamalardyń arqasynda 20-30 prosentke artqany baıqalady. Agroqurylym 2004 jyly aýyldaǵy «Jamanshubar» seriktestigi negizinde qurylǵan. Qazir jalpy jer kólemi 50 myń gektar bolsa, 32,9 myń gektaryn egistik alqap quraıdy. Bıyl 25 myń gektarǵa dándi daqyl, 7443 gektarǵa maıly daqyl egilip, jaıqala ósip tur.
– Prezıdent tapsyrmasyna oraı astyq óndirisin ártaraptandyrýdy júıeli júrgizip, tıimdiligi joǵary maıly daqyldar egistigin ulǵaıtyp kelemiz. Raps – 5485 zyǵyr 1978 gektarǵa kóbeıdi. Byltyr gektaryna shyǵymdylyǵy 22 sentnerden aınalsa, bıylǵy meje – 26-27 sentner. «Aqyldy tehnologııalar» arqyly agroónerkásip keshenin qarqyndy damytýdy ıgerýdemiz. Onyń mıneraldyq tyńaıtqysh sińirýdegi, zııankestermen, aramshóppen kúresýdegi, egin egý men astyq jınaýdyń ońtaıly ýaqytyn boljamdaýdaǵy mańyzy orasan. Jańa baǵdarlamalar adam faktoryna, aýa raıyna táýeldilikti azaıtyp, artyqshylyqtaryn tıimdi qoldanýǵa zor múmkindik beredi, – deıdi «Atameken-Agro-Tımırıazev» JShS basshysy Aıdarhan Qadyrhanuly.
Shetelde tájirıbesin shyńdap, bilimin jetildirip kelgen ol agrarlyq ǵylymnyń jetistikterin jergilikti jaǵdaıǵa beıimdeý qajet dep esepteıdi. Aıtýynsha, jerleri kóp, topyraqta qarashirindisi múldem az Aýstralııanyń ózi astyq shyǵymdylyǵy jóninen kóp elderden ozyq. Tabıǵaty uqsas Kanadadan da úırenerimiz kóp. Birqatar seriktestikter men sharýa qojalyqtary áli kúnge deıin KSRO dáýirinen qalǵan tehnıkalardy paıdalanatyny jasyryn emes. Aýyl sharýashylyǵy salasyn jańa deńgeıge kóterýdiń bir joly – mashına-traktor parkin jańartý. Ýaqyt kóshinen qalmaýdy basty maqsat etken munda tehnıka kúshi jetkilikti. Joǵary ónimdi 14 egis kesheni men 37 astyq kombaıny, 57 «K-700», «MTZ-80» traktory, 21 «KamAZ» júk kóligi kóktemgi, kúzgi dala jumystarynyń bel ortasynda júredi. Tehnıkalardy jańalaýǵa 258 mıllıon teńge baǵyttalyp, 87 mıllıon teńgege «Týkano 570» markaly kombaın satyp alynǵan. Mashına-traktor sheberhanasy, munaı bazasy, astyq qyrmany jumys isteıdi. Mehanızatorlar kompıýtermen basqarylatyn tehnıkalardy urshyqsha úıiredi. Elevatorlardaǵy astyqtyń mólsheri men sapasy elektrondy túrde baqylanady. Tipti, sharýashylyqqa barǵan adam qujattardyń elektrondy túrde toltyrylyp, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń esebi de osy júıemen júrgizilip jatqandyǵyna kóz jetkizedi. «Jańalyqtardyń birine agroqurylymdaǵy «dál eginshilik» júıesin jatqyzýǵa bolady. Buryn gerbısıd egistik alqaptarǵa tutas shashylatyn. Endi tehnıkaǵa navıgasııalyq qondyrǵylar ornatylǵaly shyǵyn kólemi 20-25 prosentke deıin azaıtyldy» deıdi kombaınshylardyń ózi. Kombaındar men traktorlarǵa arnaıy baǵdarlamalary bar planshetter qoıylǵan. «GPS» qurylǵylary bar kombaındarda bıdaıdyń salmaǵy men sapasy monıtor arqyly kórsetiledi. Janar-jaǵarmaı shyǵyny da naqty esepteledi. Egis alqaptarynyń elektrondy kartasy jasalyp, jer seriginiń kómegimen monıtorıng júrgiziledi. S.Seıfýllın atyndaǵy Agrotehnıkalyq ýnıversıtet oqytýshylarynyń kómegimen iske qosylǵan qanatqaqty joba arqyly jerdiń ylǵaldylyq deńgeıi, aramshóp túrleri, topyraqtyń qunarlylyǵy, taǵy basqa kórsetkishterdi anyqtaý qıyn emes. Keıbir jaǵdaıda kvadrokopterler men shaǵyn áýe drondary qoldanylady. Olar kóbine shaǵyn alqaptardaǵy aramshópter men zııankesterge qarsy pestısıd sebýge paıdalanylady. «Munyń bári – sıfrly tehnologııa jetistikteriniń arqasy. Buǵan deıin dıqandardyń topyraq qunarlylyǵyn anyqtaıtyn múmkindigi bolmasa endi «aqyldy tehnologııalardyń» arqasynda aýyspaly egis júıesinde qandaı daqyl túrin egý, qandaı mólsherde tyńaıtqysh sińirý kerektigin aldyn ala bilip otyrady», deıdi dırektor A.Eserkepov.
Sondaı-aq seriktestikte eginshilikpen qatar mal sharýashylyǵy da jaqsy órkendep kele jatqany baıqalady. «Sybaǵa» baǵdarlamasy sheńberinde jeńildetilgen nesıe alynyp, AQSh-tan 260 bas asyltuqymdy aberdın-angýs maly ákelingen. Qazir mal basy 1077. Budan bólek jylqy, qoı, shoshqa ósiriledi. 8 mıllıon teńgege «Elektr baqtashy» qurylǵysy satyp alynyp, malshylardyń jumysy áldeqaıda jeńildengen. Maldyń qaı jerde jaıylyp júrgeni kompıýter men smartfon arqyly baqylanady. Barlyq veterınarlyq aqparattar elektrondy bazaǵa engizilgen.
Aýyl turǵyndary seriktestik basshylyǵynyń jaıly ómir súrý úshin jasap otyrǵan qamqorlyǵyna dán rıza. 250 adam turaqty jumyspen qamtamasyz etilgen. Ortasha eńbekaqy 130 myń teńgeni quraıdy. Iesiz qalǵan dúken ǵımaraty qalpyna keltirilip, jastardyń demalys ortalyǵyna aınaldyrylǵan. Ashana, dúken, naýbaıhana, bılıard bólmesi, jattyǵý jáne bı zaldary, kitaphana, akt zaly, stadıon, mádenıet úıi jumys isteıdi. Osylaısha sıfrlandyrý úderisi shalǵaı eldi mekenderge de jetip, onyń aıqyn mysalyn «Atameken-Agro-Tımırıazev» JShS-niń san-salaly qyzmetinen anyq ańǵarýǵa bolady.
Otandyq ozyq tehnologııalar otaýyО́ńirde sıfrlandyrý boıynsha naqty jobalar usynyp otyrǵan taǵy bir óndiris oryndarynyń biri – S.Kırov atyndaǵy zaýyt. Ony sıfrly spýtnıktik jáne efırlik teleradıohabarlaryn taratýǵa arnalǵan jabdyqtardyń tolyq toptamasynyń óndirisin júıeli túrde jolǵa qoıǵan biregeı kásiporyn dese de bolady. Áleýetti aýyr mashına jasaý oshaqtary ishinde jetekshi orynǵa ıe kásiporynda ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy tabysty júzege asyrylyp, osy zamanǵy ınnovasııalar keńinen qamtylǵan. Sehtar jańa qondyrǵylarmen jabdyqtalyp, temir jol, munaı-gaz keshenderi men radıoelektrondy apparatýra, sandyq teledıdarǵa arnalǵan tehnıkalyq quraldardyń ozyq túrleri shyǵarylady. Marketıng-satý departamenti mamandarynyń sózderine qaraǵanda, zaýytta «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alynǵan jobalarǵa aıryqsha basymdyq berilgen. Osyǵan oraı óńirdi elimizdegi elektronıkany damytýdyń negizgi kózine aınaldyrýdyń joldary qarastyrylyp, sıfrlandyrýǵa baǵyttalǵan qural-jabdyqtardy ornatýdyń nátıjesinde eńbek ónimdiligi eki esege jýyq artqan. Buıymdardyń jańa úlgileri ıgerilip, azamattyq ónimderdiń sanymen qosa sapasy da aıtarlyqtaı jaqsara tústi.
KSRO kezinde tanymal bolǵan zaýyt búginde Qorǵanys mınıstrliginiń arnaıy tapsyrysymen kóparnaly radıoreleli stansa sekildi utqyr baılanys júıesi keshenderin, «Otaý-TV» sandyq teledıdarynyń «STV» qurylǵysyn, temir jol qaýipsizdigine arnalǵan aspaptardy shyǵarýmen de aınalysady. Dońǵalaqty tehnıkalar qurastyratyn sehtar keńeıtilgen. Kásiporynnyń jańa sandyq tehnologııalardy engizýdegi izdenisteri de quptarlyq. Injener-konstrýktorlar 3D prınteriniń jańa úlgisin qurastyryp shyǵypty. Básekege qabiletti ónimniń baǵasy qoljetimdi, múmkindigi sheksiz. Bul avtomattandyrý men ǵarysh salasynda, ushaqtarda, adamsyz ushatyn aspaptarda, spýtnıkterde keńinen qoldanylady. Kúndelikti turmys-tirshilikte, ǵylym men bilimde, medısınada paıdasy zor. Onyń kómegimen tıtannan jambas súıektiń kóshirmesin, keramıkadan tis protezderin jasaý úshin úsh ólshemdi keskin qoldanylady deıdi mamandar. Aldaǵy ýaqytta Joldaý talaptaryna sáıkes kópqabatty baspa platalary jáne ıntegraldy shyǵynsyz syzbalar óndirisi bir júıege keltirilmek. Mundaı otandyq ónimder avtomattandyrylǵan prosesterdi basqarýdyń sandyq negizi sanalary daýsyz. «Sıfrly Qazaqstan» jáne «Kıber qorǵaý» baǵdarlamalary boıynsha qolǵa alynatyn jobaǵa 2,2 mıllıard teńge ınvestısııa tartylǵan.
Sóz arasynda konstrýktorlyq-tehnologııalyq bıýronyń jańashyl isterge bastamashyl bolyp júrgen shyǵarmashylyq belsendiligin aıta ketken jón. Bıýroǵa tehnıka jáne tehnologııany jetildirý, qoldanbaly zertteýlerdi júrgizý, jańa ónimderdi ıgerýge qoldaý kórsetý, baǵdarlamalardy qurastyrý, óndiriske engizý sııaqty irgeli mindetter júktelgen.
Osynda eńbek etetin 20-ǵa jýyq ınjenerlik, tehnıkalyq mamandardyń tájirıbesi mol, áleýeti jetkilikti. Búginde IT jáne ınjınırıngtik qyzmet kórsetýdi damytý erekshe mańyzǵa ıe bolǵandyqtan jastardy kóbirek ornalastyrý jaıyna basa nazar aýdarylyp otyr. Zaýytta jeti júzden astam adam eńbek etse, olardyń qatarynda aǵa býyn ókilderi de az emes. Urpaq sabaqtastyǵyn jalǵastyrý maqsatymen M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinen tehnıkalyq mamandyqty támamdaǵan túlekter tartylýda. Jyl aıaǵyna deıin ortasha aılyq jalaqy 170 myń teńgege jetkiziledi, deıdi kásiporyn basshylyǵy. Baıyrǵy óndiris ornynyń «Altyn sapa», «Qazaqstannyń úzdik taýary», «Paryz» sııaqty mártebeli baıqaýlardyń dıplomdaryn ıelenýi ózindik brendin qalyptastyrýdyń naqty mysalyn aıǵaqtasa kerek. Byltyr «Turǵyndarǵa arnalǵan úzdik taýarlar» atalymy boıynsha sıfrly teledıdar jabdyqtary men 3D prınter, jer seriktik qabyldaǵyshy úshin ekinshi oryndy jeńip aldy.
Byltyr «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda rásimdelgen nesıe qarajatyna zamanaýı qondyrǵylar satyp alynyp, 4,1 mıllıard teńgeniń ónimderi shyǵarylsa, jyl aıaǵyna deıin bul kórsetkishti 8,9 mıllıard teńgege jetkizý kózdelgen.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»,
Qanat ATAMANOV, jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy