Eki myń jyldyq tarıhy bar kóne Taraz shaharynyń búginde damý qarqyny artyp keledi. Jambyl oblysynyń ortalyǵy sanalatyn qalada qurylys nysandary kóptep salynyp, el ıgiligine berilýde. Budan bólek, kóshelerdi abattandyrý, qala kórkin arttyrý maqsatynda atqarylyp jatqan jumystar da jeterlik. Jalpy, Taraz qalasynyń aýmaǵyn keńeıtý, áleýetin arttyrý búginde kún tártibindegi másele bolyp tur. Sondyqtan da shaharda jumys oryndaryn ashý, turǵyndardy jumyspen qamtý máseleleri jolǵa qoıylǵan. Deı turǵanmen qalada áli de sheshimin kútken máseleler barshylyq.
Kópshilik tilegi – kógildir otyn
Kezinde Taraz qalasymen irgeles jatqan Jambyl aýdanyna qarasty Qumshaǵal, Qyzyl-Abad, Kóltoǵan, Jıdeli, Kazarma 34-98 jáne Shóldala aýyldary 2010 jyly oblys ortalyǵyna qosylyp, kóne shahardyń bir-bir shaǵyn aýdandaryna aınalǵan edi. Budan bólek, «Veteran», «Voshod», «Jambylstroı», «Lokomotıvshık» jáne «Gres» sııaqty barlyǵy 28 saıajaı da Taraz qalasyna biriktirildi.
Sóıtip bul aımaq Taraz qalasy ákimdiginiń №11 aýmaqtyq okrýgi bolyp bekitildi. Sonda aýyldaǵy halyqtyń Taraz qalasyna qosylyp, bórkin aspanǵa atyp qýanǵany este. Osy ýaqytqa deıin bir aýdannyń quramyndaǵy aýyldar ǵana bolyp kelgen aımaq shaǵyn aýdan bolyp ózgertilgende, eldiń mundaǵy gaz, aýyzsý, jol jáne taǵy da basqa máseleleri sheshiledi degen úmiti basym bolyp edi.
Biraq arada qansha jyl ótse de «baıaǵy jartas – sol jartas» kúıinde qalyp otyr. Atalǵan aýmaqtyq okrýgtyń ortalyǵy «Qumshaǵal» shaǵyn aýdany Taraz qalasynan nebári úsh shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Oblys ortalyǵymen japsarlas jatsa da áli kúnge deıin turǵyndar kógildir otynsyz kúneltýde.
Búginde atalǵan 6 shaǵyn aýdan men 28 saıajaıda barlyǵy 20 742 halyq turady. Endi sol jıyrma myńnan astam halyqtyń talap-tilegi tek kógildir otyn bolyp otyr. Biz sondaǵy turǵyndarmen júzdesip, eldiń jaǵdaıyn kózben kórý maqsatynda №11 okrýgke atbasyn burǵanymyzda da turǵyndar kógildir otyn máselesin aıtýmen boldy.
«Taraz qalasyna qosylǵanymyzǵa bıyl segiz jyl boldy. Áıtse de halyq áli gazsyz otyr. О́tken jyly qalanyń ákimi turǵyndar aldyndaǵy esepti kezdesýinde kógildir otyn máselesi kelesi jyly sheshiledi dep sendirip edi. Endi mine, jyldyń jartysynan aýyp barady. Gaz áli joq», deıdi Abdýlla Dosanov esimdi turǵyn. Sonymen qatar «Bereke» jáne «Kommýnovshık» saıajaıynyń turǵyndary da kógildir otyn máselesin alǵa tartty. «Búginde kómirdiń tonnasyn 16 100 teńgeden alamyz.
Al bir mashına aǵash 10 000 teńge turady. Bir úı kem degende bir qysta 10-12 tonna kómir jaǵady. Sonda qansha aqsha bolatynyn esepteı berińiz. Al alqabymyzǵa gaz kelse budan áldeqaıda arzan bolatyn edi», deıdi Ospan Muqanov. Kógildir otyn máselesi bir-eki turǵynnyń ǵana ýáji emes, árıne. Bul tutas halyqtyń muńy dese de bolǵandaı.
Mundaǵy shaǵyn aýdandar men saıajaılardy Taraz qalasy ákimi №11 aýmaqtyq okrýginiń bas ınspektory Murat Aqqulıevpen birge aralap kórgenimizde, gaz qubyrlarynyń kóshelerge tartylyp qoıylǵanyna kýá boldyq. О́kinishke qaraı, bul jumys odan ári jalǵasyn tappaǵan. Al mundaǵy jıyrma myńnan astam halyq tileginiń endi qashan oryndalatyny belgisiz.
Deı turǵanmen kópshilik áli jaqsylyqtan úmitti. Al Shóldala aýylynyń turǵyny, seksenniń seńgirine taıanyp otyrǵan Qonarbaı Kenjequlov qarııa búkil shóldalalyqtardyń armany da, tilegi de kógildir otyn ekenin aıtty.
Jaryq «jyry» hám qoǵamdyq kólik muńy
Taraz qalasymen irgeles jatqan shaǵyn aýdandar men saıajaılarda turǵyndardy tolǵandyryp júrgen taǵy birer másele aldymyzdan shyqty. О́rkenıet kóshine ilesken kóne shahardyń aýmaqtaǵy turǵyndary úshin jaryq «jyry» áli taýsylmaı keledi eken. Bul jerde, árıne jaryq bar. Biraq kúndelikti tutynyp otyrǵan jaryq baǵasynyń aspandap turǵany kópshiliktiń kóńilin kúpti etýde.
«Biz 1 kVt jaryqqa qazir 24 teńgeden tólep otyrmyz. Al Taraz qalasynyń ózinde turǵyndar 13 teńgeden tóleıdi. Sonda bul qalaı? Dalada shashylyp jatqan aqshamyz joq qoı» deıdi saıajaı turǵyny Berdiǵalı Saǵynbaev. Sonymen qatar mundaǵy jol, aýyzsý máselesi tóńireginde Ǵanı Ońǵarbaev, Asqar Nurǵalıev, Amantaı Beknııazov, Joldasbaı Maldybaev sekildi turǵyndar da óz oılaryn aıtty. Shynynda da saıajaılardaǵy joldyń búginde tozyǵy jetse, halyq aýyzsýdy bir qudyqtan ǵana alady eken. Onyń ózi eskiden kele jatqan qudyq.
Atalǵan aýmaqtar qalaǵa jaqyn bolsa da, turǵyndar úshin oblys ortalyǵyna qatynaýdyń ózi muń. Jeke kóligi joq azamattar qashanda qoǵamdyq kóliktiń qyzmetine júginedi. Al kúndelikti taksı jaldaýdy ekiniń biriniń qaltasy kótere bermeıdi. Qala quramyndaǵy aýyldarǵa búginde №54 baǵyttaǵy qoǵamdyq kólik qatynaıdy. Biraq munyń ózi turǵyndar kóńilin kónshitpeıtin bolyp shyqty.
«№54 baǵyttaǵy qoǵamdyq kóliktiń júrý jıiligi jıyrma eki mınýt bolǵanymen, keıde bir saǵattan astam kútip qalamyz. Ony kútip turatyn aıaldama da joq. Sonda qarapaıym halyq qalaı kún kórýi kerek», deıdi Túrkpenǵalı Ernazarov. Endigi jerde halyq Taraz qalasy ákimdiginen qalaǵa qosylǵan shaǵyn aýdandar men saıajaılarǵa ózge de qoǵamdyq kólikterdiń qatynaýyn uıymdastyryp berýdi surap otyr.
Adastyratyn ataýlar kóp
Bir tańqalarlyǵy, elimiz Táýelsizdik alǵaly beri shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, №11 aýmaqtyq okrýgindegi ataýlar áli kúnge deıin qazaqshalanbaǵan. Keńes odaǵy kezinde aty qoıylǵan «Veteran», «Voshod», «Lokomotıvshık» sııaqty saıajaı ataýlary sol qalpynda. Aıta keteıik, 1927 jyly bul alqaptan Túrksib temirjol magıstrali ótken. Sonymen qatar bul aımaqta kezinde «Jambyl – Neftebaza» sııaqty iri zaýyttar jumys istegen. Sol kezeńde salynǵan saıajaılardyń ataýlary qazaqshalanbaǵany óz aldyna, saıajaı kósheleri de osy ýaqytqa deıin oryssha atalyp keledi.
Mundaǵy 28 saıajaıdyń árqaısysynda 10-15 kósheden bar. Biraq birinen ekinshisine qaıtalana beretin kóshe ataýlary turǵyndardy adastyrady. Máselen bul jerde Iаblochnoe kóshesi 12 ret, Vınogradnaıa 10 ret, Malınovaıa kóshesi 7 ret qaıtalanady eken. «Eger syrttan qonaq kelse bul jerden eshkimniń úıin taba almaıdy. Sondaı-aq jedel járdem kóligi aýyrǵan kisiniń úıin tappaıdy. Halyq bolǵan soń aýrý-syrqaý bolmaı turmaıdy. Jedel járdem kóligin shaqyra almaı dińkemiz qurıdy» deıdi saıajaı turǵyndary. Sondyqtan da mundaǵy ataýlardy aýystyrý da kún tártibindegi máseleniń biri bolyp tur.
Túıin:
Jalpy, búgingi tańdaǵy shaǵyn aýdandar men saıajaılardaǵy máseleniń eń úlkeni – kógildir otyn máselesi. Áýlıeata óńirinde búginde 377 eldi meken bar bolsa, onyń 181-i gazdandyrylǵan. Al oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasy gazdandyrý jáne ónerkásiptik qaýipsizdik bóliminiń basshysy Baqtybaı Qyryqbaevtyń aıtýynsha, 2018-2025 jyldary 354 eldi meken gazdandyrylady eken.
Al magıstraldyq gaz qubyrynan 50-100 shaqyrym alshaq ornalasqan jáne halyq sany az, sondaı-aq ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz bolǵandyqtan 23 eldi meken gazdandyrylmaıdy. Alaıda Taraz qalalyq ákimdigi óz tarapynan jobalyq-smetalyq qujattaryn daıyndaý ústinde eken. Biraq Taraz qalasyndaǵy №11 okrýgti gazdandyrý úshin qarajat qarastyrylmapty. Aldaǵy ýaqyttarda atalǵan shaǵyn aýdandar men saıajaılardaǵy másele oń sheshimin tapsa, kópshiliktiń kókeıindegi kókeıkesti másele de sheshiletin edi...
Hamıt Esaman,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy