Halyqaralyq sarapshylar adamzattyń jahandyq syn-tegeýrinder kún tártibin qabyldaýyna arnalǵan GCS 2018 Research: Mapping The Global Challenges Agenda Astana forýmynyń mańyzdy zertteýin aıaqtady. Taldaý nysany bes klaster: ekonomıka, geosaıasat, tehnologııalar, ekologııa jáne áleýmettik qaýip-qater boıynsha toptastyrylǵan álemdik damýdyń 90 negizgi syn-tegeýrini boldy, dep habarlady Premer-Mınıstrdiń baspasóz qyzmeti.
Bul teńdesi joq taldaýdyń ádisnamasy úlken lıngvıstıkalyq derekterdi zııatkerlik mashınalyq óńdeý tehnologııasyna negizdelgen. Zertteý barysynda sońǵy jyly álemniń 140 elinde 30 000 medıasynda jarııalanǵan 127 mln-ǵa jýyq mátin taldandy.
Álemniń túrli elderiniń, qurlyqtary men mádenıetteriniń mańyzdy jahandyq syn-tegeýrinderdi qabyldaýyna arnalǵan úlken lıngvıstıkalyq derekterdi taldaýdyń biregeı sıfrly zertteýiniń birinshi nusqasy mamyr aıynyń ortasynda usynylyp, álemniń 100 elinen kelgen belgili tulǵalar Jahandyq syn-tegeýrinder sammıti formatynda atalǵan máseleni talqylady. Shildede biregeı halyqaralyq zertteý jumystary aıaqtaldy.
Alǵa qoıylǵan maqsatqa qol jetkizý úshin derekterdi taldaý eki kezeńde júrgizildi. Birinshi kezeńde bes top: ekonomıkalyq, ekologııalyq, geosaıası, áleýmettik jáne tehnologııalyq 29 syn-tegeýrinniń egjeı-tegjeıli sıpattamasy jasaldy. Bul sıpattama birqatar statıstıkalyq kórsetkishter negizinde ázirlendi.
Zertteý nátıjesine sáıkes, qurlyq-tardyń, mega-aımaqtardyń jáne elderdiń arasynda jahandyq damýdyń negizgi syn-tegeýrinderin qabyldaýda aıtarlyqtaı aıyrmashylyqtyń bar ekeni anyqtaldy. Eger damýshy álem elderi negizinen ózekti ekonomıkalyq jáne áleýmettik problemalarǵa basa kóńil bólse, damyǵan elderdiń ǵalamshardyń turaqty damýyna qatysty máselelerge kóbirek alańdaıtyny anyqtaldy. Sıfrly ekonomıka zamanynda ómir súrip jatqan keıbir elder úshin eń mańyzdy qaýipterdiń qataryna kıberqaýipsizdik máselesi kirse, ózge elder úshin eń negizgi syn-tegeýrin – jumyssyzdyq máselesi. Eýropa men Soltústik Amerıkanyń kún tártibindegi asa ózekti máseleler – jappaı kóshi-qon men terrorıstik qaýip bolsa, damýshy álem elderi úshin bazalyq energetıka men kólik ınfraqurylymynyń jetispeýi asa mańyzǵa ıe.
Qurylymdyq jaǵynan alǵanda bul taldaý statıstıkalyq kórsetkishterdiń sıpattamasy jáne áleýmettik-mádenı kózqarastar men ekonomıkalyq jaǵdaı turǵysynan qalyptasqan máseleni túsindirý retinde sanalady.
Qazaqstan memlekettik qoldaýǵa qajettiligi jáne belgili bir maqsattarǵa qol jetkizý kezinde óz kúsh-jigeriniń sheshýshi róli sıpattalatyn úshinshi klasterge jatady. Ádette, bul klasterdiń ókilderi básekelestikten góri, birlesken áreket etý tásiline beıim keledi. Qazaqstan turǵyndary úshin eldi damytýdyń basym baǵyty retinde ekonomıkalyq ósimge jáne ekonomıkalyq júıeniń turaqty jaǵdaıyna qol jetkizý mańyzdy. Gýmanıstik qaǵıdalarmen ashyq qoǵam qurý da mańyzdy basymdyqtardyń qatarynda. Eldiń áskerı áleýetin damytý da ózekti máselelerdiń biri.
Zertteýge sáıkes, Qazaqstan turǵyndarynyń óz eline degen patrıottyq kózqarasy óte joǵary deńgeıde ekeni baıqalady. Otansúıgishtik sezimimen jáne demokratııalyq qundylyqtardyń mańyzdylyǵyn moıyndaýmen qatar, qazaqstandyqtarǵa qundylyq retinde toleranttylyq qasıeti de tán. Basqa din men ult ókilderine degen joǵarǵy senim deńgeıi saqtalǵan.
«Adamdarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý jol berilmeıtin qatelik sanalady. Jalpylanǵan senim deńgeıi ortashadan birshama joǵary. Bul qarym-qatynastyń aıryqsha negizi retinde adaldyqty jáne rııasyzdyqty anyqtaıdy. Jalpy, el turǵyndary úshin qoǵamnyń demokratııalyq negizderiniń mańyzdylyǵyn moıyndaý óte mańyzdy», – delingen qujatta.
Sonymen birge Qazaqstan turǵyndarynyń Úkimetke, memlekettik qurylymdarǵa jáne saılaý júıesine qatynasy aıqyn senimge negizdelgen. Saılaý prosesiniń negizgi elementteri (saılaý aldyndaǵy naýqan, buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalaý, oppozısııalyq kúshterdiń áreketterine jaǵdaı jasaý, daýystardy sanaý) zańdy dep tanylady.