Yntymaqtastyqtyń berik kópiri

Elbasynyń sarabdal saıasaty aıa­­synda eki el dostyǵyn odan ári ny­­­ǵaıtý maqsatynda 2018 jyldyń О́z­bekstannyń Qazaqstandaǵy jyly dep jarııalanýy kóńilge qonymdy. Eki el­diń mádenı baýyrlastyǵy jańǵyryp, ekonomıkalyq baılanystary odan ári  nyǵaıa túsetini sózsiz. Sarapshylar bul qadam 2020 jylǵa deıin О́zbekstan men Qazaqstannyń saýda áriptestigin jańa deńgeıge kóterý maqsatynyń ýaqytynan buryn oryndalatynyna degen senimdi kúsheıtedi ári kórshiles elderdi Ortalyq Azııadaǵy údemeli damýdyń draıverine aınaldyrady dep topshylaýda.

Dostyq qarym-qatynas pen má­de­­nı-gýmanı­tarlyq baılanysty jańǵyrtý múd­desimen Qazaqstandaǵy О́zbekstan jyly aıasynda elimizde birneshe mádenı is-sharany ótkizý josparlanǵan. Astanada túrki halyq­tarynyń ataqty fılosofy, memleket qaı­rat­keri Álisher Naýaıǵa eskertkish ornatylatyn bolsa, О́zbekstanda ózbek prezıdentiniń abaıtanýǵa ar­nalǵan qaýlysy shyq­qan. О́zderińizge belgili «Qıyrdaǵy qazaqtar» jobasynyń aıasynda alys jurttaǵy qandastarymyz týraly da talaı tarıhı mańyz­dy málimetterdiń jınaqtalatyny da aıan.

Qazaqtyń kórnekti memleket qaı­rat­kerleri, qolbasshy, bı-sheshen­deri qazirgi ózbek jerinde týyp-ósip, bilim alyp nemese máńgilik tu­raq­taryn tapqandary tarıhtan belgili. Derek aqıqatyn kezinde jarty álemdi dúr silkindirip, Maýrenahr ımperııa­syn quryp, «Iyldyrym Baıazıttiń» tizesin búktirip, basyn eńkeıtken Ámir Temirdiń kesenesi aıqyndasa,  Nur ata aımaǵynda dúnıege kelgen Áıteke bı jáne onyń urpaǵy Jalańtós batyr Samarqandaǵy Ulyqbek medresesiniń qarsysynan 1620–1636 jyldary «Shırdor» (Arystan qaqpa) medresesin saldyrdy. 1646 jyly eki medreseniń ortasynan «Tillá Qarı» (Altynmen aptalǵan) medresesiniń qurylysyn bas­tady. Jalańtós bahadúr sal­dyr­ǵan keshendi qurylystar Samarqandaǵy Regıs­tan alańyn qalyptastyryp, qalanyń sal­tanatty ortalyǵyna aınalady. Jalańtós bahadúr shyn máninde ózbek, qazaq, qaraqalpaq, qyrǵyzdardyń birikken qolynyń qolbasshysy bolyp Samarqan, Buqara, Tashkent, Túrkistan tóńiregin ǵana qorǵaǵan joq, búkil Orta Azııa saharasynyń da qorǵany bola bildi.

Tashkent qalasynyń eń kórnekti orynda­rynyń biri sanalatyn «Tóle bı kesenesi» sáýlet kesheninde qazaqtyń birtýar perzenti Tóle bı jerlengen. XVIII ǵasyrdyń birinshi jarty­synda salynǵan kesene – qazirgi Tash­kent aýmaǵyndaǵy eń kóne, tarıhı mańyzy zor eskertkishterdiń biregeıi. Tarıhı tulǵalardyń qaısy biriniń ómir derekterin zertteseńiz de olardyń bir tini ózbek baýyrlardyń tarıhı derekterine tireletini eki eldiń ara-qatynasynyń tyǵyz baılanys­ta bolǵanyn ańǵartady. Uly Otan soǵysy kezinde jaýǵa qyrǵıdaı tıgen Keńes Odaǵynyń Batyry general Sabyr Rahımov ta eki elge ortaq tulǵa. 

Eki eldiń yntymaǵy álemdegi qaýip­sizdik máselesine qatysty eń úl­ken problemalardyń biri – ıadrolyq qarý­syzdandyrý máselesin ońynan sheshýge yqpal etti. 1991 jyly Qazaqstan Semeıdegi synaq alańyn japqannan keıin 1993 jyly О́zbekstannyń sol kezdegi prezıdenti Islam Karımov Ortalyq Azııany ıadrosyz aımaq dep jarııalaýdy usyndy.

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń 1994 jyly Tashkentke sapary barysynda qol qoıylǵan Bir­tutas ekonomıkalyq keńistikti qu­rý týraly shart Qazaqstan men О́z­bek­stan arasyndaǵy baılanysty jan-jaqty, ásirese ekonomıkalyq ynty­maqtastyqty odan ári tereńdetýge sep­tigin tıgizdi. Al 1997 jyly naý­ryz­da jasalǵan Qazaqstan, О́zbekstan men Qyrǵyzstan Respýblıkalarynyń arasyndaǵy Máńgilik dostastyq týraly úshjaqty shart – qarym-qatynasty damytýdaǵy taǵy bir mańyz­dy qadam boldy. Elbasynyń 1998 jyldyń qazanynda О́zbekstanǵa jasaǵan res­mı sapary kórshiles elderdiń ynty­maq­tastyǵyn odan ári arttyrýǵa tyń­ serpin berdi. Shyn máninde, eki el bir-birine senimdi seriktes, son­dyq­tan Qazaqstan-О́zbekstan dostyǵy men yntymaqtastyǵyn tereńdete tú­sý isi jalǵasa bermek. О́zbekstan – Qazaqstannyń Or­talyq Azııa mem­leketteri arasyndaǵy iri saýda árip­tesi. Búginde eki el arasyndaǵy taýar aınalymy aýyl sharýashylyǵy, metallýr­gııa jáne munaı ónimderi negiz­inde ósip otyr jáne de Qazaqstanda О́zbekstannyń jeńil ónerkásip ónim­derine degen erekshe suranys baryn atap ótken jón. Baýyrlas eki mem­lekettiń bıznes qurylymdarynan óz­ara ınvestısııalar kólemin arttyrý kózdelip, Qazaqstan 2012 jyldan beri О́zbekstanǵa baǵyttaǵan ın­ves­tısııasynyń kólemin 5 esege ul­ǵaıtty. О́z kezeginde kórshi mem­leket osy jyldyń birinshi toqsanynda 4,4 mln dollardan astam tikeleı ınves­tısııalar jiberdi. Eki eldiń máde­nı baýyrlastyǵyn jańǵyrtyp, ekono­mıkalyq baılanystaryn nyǵaıta túsý­ sharalary ústimizdegi jyly As­tana qalasynda ótken Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń kon­sýltatıvtik jumys kezdesýinen keıin erek­she qarqyn aldy.

О́zbekstan men Qazaqstan Ortalyq Azııa­daǵy beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýǵa jáne damytýǵa birlese qyzmet etip, BUU Qaýip­sizdik Keńesi aıasynda konsýltasııalyq qyz­metti iske qosty. Bul Ortalyq Azııadaǵy ót­kir máselelerdi BUU Qaýipsizdik Keńe­siniń kún tártibine shyǵarýda tap­tyrmas birlesken áreket bolary aı­qyn. Eki eldiń de maqsaty eń áýeli, aımaqtaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý, terrorızm jáne ekstremızmmen kúres, eko­nomıkalyq jáne ekologııa máselelerin birge sheshýge jol ashý. Ádette О́zbekstan – demografııalyq jáne saýda-ekonomıkalyq áleýeti, memlekettilik jáne mádenı dás­túr­­leriniń sabaqtastyǵy turǵysynan múm­kindikteri zor, Aýǵanstanmen tarıhı baılanystary tereń jáne álemdegi ártúrli orta­lyqtarmen ózindik sıpattaǵy tepe-teń­dikti saqtap kelgen memleket. Sondyqtan bolar, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Ortalyq Azııa elderiniń odaǵyn qurý týraly bastamasy áli de ózektiligin jo­ǵalt­qan joq. Osy bastamany negizge ala otyryp, О́zbekstannyń Prezıdenti Shav­kat Mırzııoev О́zbekstannyń keıingi damý tujyrym­damalarynda ulttyq-memlekettik qurylys strategııasynan birtutas aımaq qurý ıdeıa­syna ótý XXI ǵasyrdaǵy eń basty mindetterdiń biri dep qabyldady. Sh.Mırzııoev bılikke kel­geli beri Qyrǵyzstanmen, Tájikstanmen jáne Túrikmenstanmen de baılanystaryn jańa deńgeıge shyǵarýǵa degen nıet tanytyp, qajetti sharalar qabyldaýda. Qazirgi tańda О́zbekstan «Eger halyq baı bolsa, onda memleket te baı ári qýatty bolady» degen qaǵıdaǵa saı ómir súrip, kásipkerlikti damytý men iskerlik salany túbegeıli jaqsar­tý maqsatynda jańa múmkindikter men jeńil­dikterge jol ashýǵa bet burýda. Qazaqstan men О́zbekstan bir­neshe etnos ókilderi ómir súretin kóp ultty memleketter. Qazaq jáne ózbek halyqtarynyń shydamdylyǵy, tamy­ryn tereńge jaıǵan san ǵasyrlyq ta­rıh­qa ıe bolǵanyn joǵaryda atap kórsettik. Ásirese táýelsizdik jyldary ultaralyq jáne konfessııaaralyq álemniń turaqtylyǵyn saqtap qalǵan birden-bir dostyq týyn jelbiretken elder. Qazaqtar men ózbekter – baýyrlas halyqtar. Qazirgi tańda О́zbekstanda úlken qazaq dıasporasy ómir súrýde. Sonymen qatar ózbek ulysynyń 600 myńnan astam ókili qazaq jerin meken etýde. Eńbekqorlyq, sabyrlylyq jáne meıirimdilik syndy qarapaıym adamı qasıetter osy ulttarǵa tán jáne memleket pen qoǵamnyń turaqty damýynyń kepili bolmaq.

Eki eldiń tarıhı shejirelerinde de, kıe­li qonystarynda da uqsastyq jáne bir-biri­nen ajyrata almas tu­tas­tyq bar, bul eki el arasyndaǵy tý­rıs­tik baılanystardy odan ári damytý maqsatynda  taptyrmas ıdeıa. Sondyqtan qazaqstandyq týrıs­tik qaýym­dastyq О́zbekstan qalalary Tash­kent – Buqara – Samarqan − Shymǵan men kazaq­standyq qalalar Túrkistan – Shymkent – Taraz – Alma­ty arasynda týrıstik dáliz qurýdy usynady.

Memleket basshysynyń bas­shyly­ǵymen Qazaqstan álemdik qoǵam­das­tyqta laıyq­ty orynǵa ıe bolyp, búginde naryqtyq ekonomıkasy qýat­ty ári azamattyq qoǵamy ashyq qarqyndy damyǵan demokratııalyq memleketke aınaldy. Osy qatynas arqasynda baýyrlas ózbek jáne qazaq halyqtary arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyqtyń berik kópiri qalandy.

Dini bir, tili bir, tarıhy bir ha­lyqtardyń ıntegrasııalyq baılanystardy údetýine eshkim kedergi keltirmeıdi, tek ózara dostyq qatynas úshin yqylas pen nıet bolsa boldy.

Qazaq pen ózbek dostyǵy, baýyrmal aǵaıyn­dyq qarym-qatynasy eki memlekettiń ǵana emes, alty Alashty uran etken tutastaı túrki elde­riniń me­reıiniń ústemdigin bildiretini málim.

О́teýbaı QOJAQULY,  Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń professory,tarıh ǵylymdarynyń doktory