Qandaıda bir áleýmettik turǵydan toptasqan qoǵamdyq júıeni shaıqaltpaı ustap turatyn, júzdegen ǵasyrlar boıy shyńdalǵan myzǵymas rýhanı-mádenı ustyny bolady. Buny ǵylymı tilde «ınstıtýsıonalızm» dep ataıdy. Iаǵnı bul degenimiz – kóptegen ǵasyrlar boıy evolıýsııalyq jolmen damyp, uzaq suryptalý arqyly tolyq moıyndalǵan, sóıtip árkez qoǵamdyq qatynasty retteýshi normalar men áleýmettik toptar arasyndaǵy quqyqtyq statýstardy saqtaýǵa baǵyttalǵan asa qýatty qurylym.
Baıyrǵy qazaq qoǵamy joǵarydaǵy aıtylǵan júıe arqyly damyǵan. Atap aıtqanda, «bıler ınstıtýty», «baılar ınstıtýty», «báıbisheler ınstıtýty», «jezde-jeńgeler ınstıtýty», «aqyn-jyrshylar ınstıtýty», «batyrlar ınstıtýty» t.b. bolyp kete beredi.
Bul ınstıtýttar qoǵamdy tutastandyryp, shaıqaltpaı ustap turdy. HVII ǵasyrdan bastap, qazaq dalasyn otarlaýshylar eń áýeli osy qurylymdy buzsa, etnos birligin ydyraıtynyn jaqsy bildi. Mysaly HIH ǵasyrda ómir súrgen Reseı barlaýshysy P.I.Rychkov 1887 jyly Orynborda jaryq kórgen «Istorııa orenbýrgskaıa» atty eńbeginde: «Ár rý ózderiniń aqsaqaldary men dáýletti adamdaryn qurmetteıdi. Qaısybir iske rý basylary maquldaǵan kezde ǵana jumylady...» dese, Abaı dana óziniń 39-shy qarasózinde: «Áýeli – ol zamanda el basy, top basy degen kisiler bolǵan. Olar qalaı qylsa, qalaı bitirse, halyqta ony synamaq, birden birge júrgizbek bolmaıdy eken...» dep ınstıtýsıonalızasııalanǵan qoǵamnyń naqty birlik-ustynyn sıpattaıdy.
Joǵarydaǵy qurylymdyq ınstıtýttardyń biri – «aýyl moldasy». Bul áli kúnge deıin zerttelmegen, onymen qoımaı zertteýge tyıym salynǵan taqyryp. О́ıtkeni keńestik ıdeologııa «baılar men moldany qoıdaı qý qamshymen» deıtin uran tastap, ulttyq qoǵamnyń negizi ustyny moldalar mektebin eskiniń qaldyǵy retinde esepten shyǵaryp tastady.
Qazirgi tańda kóbimiz baıqaı bermeıtin mynadaı bir qyzyq derek bar. Atam zamandaǵy qazaqtyń qamyn jegen el basy, top basylardan (Abaı) bastap, aq patshanyń tusyndaǵy aǵartýshylar, odan qaldy keshegi HH ǵasyr basynda «qazaq úshin sham qylǵan júrek maıyn» (Sultanmahmut) Alash arystarynyń ómir-tarıhyn oqysańyz, barlyǵynda birdeı «alǵash aýyl moldasynan saýat ashqan» deıtin eleýsiz ǵana tirkes turady.
Mysaly úlken aǵartýshy Ybyraı Altynsarındi alaıyq, ol da alǵashqy saýatyn aýyl moldasynan ashyp, sonyń arqasynda 1850 jyly Orynbordaǵy qazaq-orys mektebine oqýǵa túsedi. Uly Abaı she, ol da aýyl moldasynan saýat ashyp, keıin Semeıdegi Ahmet Rıza medresesinde oqyǵany aıtylady. Ult ustazy sanalyp júrgen Ahmet Baıtursynovtyń da ómirbaıanynda «1882-1884 jyldary aýyl moldasynan oqyǵan» deıtin joǵarydaǵy eleýsiz tirkes tur.
Sol sııaqty ult qaıratkeri Álıhan Bókeıhanovty ákesi toǵyz jasynda Qarqaralyǵa aparyp, jergilikti moldanyń oqýyna berse, Maǵjan Jumabaev aýyl moldasynan saýatyn ashyp, odan keıin bes jyl Qyzyljardaǵy Begıshev medresesinde bilimin jalǵastyrǵan. Mirjaqyp Dýlatov ta osy jolmen júrgen. Jaqańnyń ómir-tarıhyn zertteýshi zań ǵylymdarynyń doktory Nurlan Dýlatbekov, bala Mirjaqyp aýyl moldasynan hat tanyp, eki jyl oqyǵannan keıin, 1897-1902 jyldary oryssha oqytatyn Muqan muǵalimnen dáris alady deıdi. Jetisýdyń dúldúl jyrshysy Ilııas Jansúgirov te áýeli moldanyń aldyn kórgennen keıin, Almatydaǵy muǵalimder daıarlaıtyn kýrsqa attanǵan.
Batys Alash qaıratkerleriniń biri Halel Dosmuhamedov te aǵasy Dáýletúmbettiń yqpalymen aýyl moldasynan hat tanysa, ekinshi alashshyl tulǵa Jansha Dosmuhamedov bolystyq orys-kazaq mektebine barmaı turyp, aýyl moldasynan sabaq alǵan eken.
Al baıanaýyldyq myqtylardyń biri – Sultanmahmut Toraıǵyrovty alǵashynda Muqan deıtin aýyl moldasy oqytsa, tanymal ǵalym Qanysh Sátbaev ta osy joldan ótken. Ataqty Júsipbek Aımaýytov da Barmuhamed degen aýyl moldasynan úsh jyl oqyǵan.
Mundaı derek soltústik týmalary Sábıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepovtiń de ómirbaıandarynda jazýly tur. Uly Otan soǵysynyń batyry Baýyrjan Momyshuly da alǵashynda aýyl moldasynan oqyp, arabsha hat tanypty.
Biren-sarandary bolmasa, kóbiniń aty-jóni belgisiz osy bir aýyl moldalary kimder? Bir tańdanarlyǵy, olar kúlli qazaq dalasynyń qaı buryshynda da bolǵan. Bular shákirtterine eýropalyq bilim bere almaýy múmkin, biraq halqymyzdyń baıyrǵy ǵasyrlar boıy shyńdalǵan ınstıtýttyq dástúr-júıesin oqytyp, qazaqy tanymnyń tereń qaınarynan sýsyndatyp, sońynda Qurannyń qarasyn tanytqan. Islam áleminiń uly ǵulamalarynyń biri, batys pen shyǵysty qatar moıyndatqan Ábý Nasyr ál-Farabı atamyzdyń traktattarynda aıtylǵandaı aýyl moldalary shákirtterine áýeli bilim emes, tárbıe bergen syńaıly. Sonyń arqasynda aýyl moldasynan oqyǵandar dúnıe alas-kúleske aınalǵan ótken ǵasyrdyń basynda túgeldeı derlik tabandary taımaı, azattyq jolynda bastaryn berdi emes pe?!.
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»