Quqyq qorǵaýshynyń kelbeti qandaı bolýy tıis?

Búgingi polıseıdiń úsh tuǵyrly negizi

Sońǵy kezde otandyq aqparat ke­ńis­tiginde, áleýmettik jelilerde polıseıler atyna syn kóp aıtylýda. Olar halyq aldynda úlken rezonans týdyrǵan qyl­mys­tardy bir táýlik ishinde ashyp, qylmyskerdi ustap, óziniń ká­sibı bolmysyn, iskerligin kór­setse de, jaǵdaı osylaı bolyp­ otyr. Ádildigine júgin­sek,­ talaılardy táýbesine kel­ti­rip jatqan kim – polıseı, qaýip-qaterdiń ortasynda júretin kim – polıseı, qylmyskerden qorǵaıtyn kim – polıseı, álsizge zor­lyq­ qyl­dyrmaıtyn kim – polıseı. Son­da da osy salanyń qyz­metkerlerine degen kópshiliktiń pikiri ala-qula. Nege? Iá, sonymen búgingi qoǵamǵa qandaı polıseı kerek? Osy saýaldarǵa oraı atalǵan salanyń ystyq-sýyǵyn kórgen maman retinde óz oıymdy kópshilikpen bólissem deımin.

Bılik pen zań ókili – polısııa qyzmetkeri kásibı qyzme­tin­de nemquraıdylyqqa, uqyp­syz­dyqqa, bilimsizdikke boı al­dyrmaýy tıis. Adamgershilik tur­ǵydan onyń qatelikterge jol berýge qaqysy joq. Polısııa qyzmetkeriniń minez-qulqy adam­gershiliktiń talabyna saı bolýy shart. О́ıtkeni ol – Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń halqyna quqyq­­tyq qyzmet kórsetýshi tul­ǵa. Olaı etpeıinshe, polısııa qyzmet­keriniń qoǵamdaǵy salmaǵy kemip, bedeli men abyroıyna nuqsan keleri qaq.

Ábý Nasyr ál-Farabı baba­myz­dyń sonaý orta ǵasyrlarda aıtqan «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen sózi kúni búginge deıin mańyzyn joıǵan joq... Polısııanyń adam­ger­shilik beınesi ornyqty, rýhy myqty bolmasa, ol qoǵamǵa qaýip tóndiretin zııandy áreketterge qarsy qaýqar kórsete almaıdy. Qazirgi ýaqytta polısııanyń tolyq­qandy tulǵasynyń úsh tuǵyr­ly negizi bar. Birinshiden, úmit­ker polısııa mamandyǵyna júrek qalaýymen kelýi kerek. Sonda ol ishki ister qyzmet­ker­lerine qoıylatyn talaptyń barlyǵyn qabyldaıdy. Olardy kásibı deńgeıde daıyndaýdy – ekinshi tuǵyr der edik. Úshin­shi­si – jańa býyndy ishki ister or­gandaryndaǵy aldyńǵy tolqyn­nyń úzdik tájirıbesi men qalyp­tasqan dástúrlerine boı usyn­dy­rý arqyly qalyptastyrý. Polısııanyń jańa legin daıyndaý­da bilim men tárbıeniń orny orasan. Elbasy Nursultan Nazarbaev 1997 jyly 16 shildede bizdiń akademııaǵa kelip, «Qostanaıdaǵy tuńǵysh Joǵary mılısııa mekte­bine, onyń shákirtterine Otanyna adal qyzmet etýin tileımin» dep qaldyrǵan tarıhı jazbasy bilim ordasynyń uranyna aınaldy.

Qundylyqtardyńbási kem túsýde

Nesin jasyramyz, ishki ister or­gandaryndaǵy adal qyzmet­ker­lerdiń beınesi kúndelikti buqaralyq aqparat quraldarynda eleýsiz qalǵandaı. Týrashyl polısııa qyzmetkeri merzimdi basylymdar men teledıdardyń nazaryna iline bermeıtin «tartymsyz, qyzyqsyz» keıipkerge aınaldy. Nege? Kóptegen fak­tor­lardyń, sonyń ishinde, qyz­metkerlerdiń jáne olardyń ot­basy músheleriniń jetkilikti áleýmettik qorǵalmaýy saldary­nan polısııa qyzmetkeri maman­dy­ǵynyń bedeli tómendedi. Ishki ister organdaryna qyzmetke kelgenderdiń kópshiligi atalǵan salany jumysqa ornalasýdyń birden-bir múmkindigi retinde kórdi. Basqasha aıtsaq, basqa ju­mys taba almaǵandar, óz ma­mandyǵyna barǵysy kelmeı­tin­der úshin bul sala qyzmetke turýdyń kózi dep baǵalandy. Al mamandar ondaı azamattarda jeke tulǵalyq oı erkindigi, tulǵalyq kemshindigi bolatynyn aıtady. Polısııa qyzmetkeri bedeliniń tómendeýiniń bir qyry osynda jatyr. Sondyqtan qoǵammen ashyq dıalog jáne seriktestik qatynas ornata otyryp, quqyq qorǵaý organdaryna keshendi jáne tereń reforma júrgizetin merzim áldeqashan pisip-jetildi dep oılaımyz. Zaıyrly, quqyq­tyq, demokratııalyq jáne áleý­mettik memleketke ashyq, sa­ýatty jáne moraldyq negizdegi myǵym polısııa qajet. Sonymen qatar baǵa bir jaqty bolmaı, qoǵamǵa da belgili bir talaptar qoıylýy tıis. Qazirgi rý­ha­nılyq pen ımandylyqtyń, zańǵa qulyqtylyqtyń ózegine úńilip kórsek, negizgi qaǵıdattar qundylyqtarynan aıyrylyp, olar ekinshi kezekke syrǵydy. Bul arada «Qoǵam ózinde joqty po­lısııadan talap etýi qısyndy bola qoıar ma eken?» degen suraq týyndaıdy.

О́lara kezeń zardaby

Bul máselede ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryndaǵy ólara kezeńniń búginge jetken zarda­byn da joqqa shyǵarýǵa bolmas. Sol jyldardyń tóli bú­gin er jetip, azamat boldy. Tu­tas qoǵam ózgerip jatqan kezeń­de búkil el áleýmettik sil­ki­nisterdi, túrli salalardaǵy óz­geristerdi bastan keshkeni málim. Ata-analar jańa qoǵamnan óz ornyn izdep, kúnkóristiń qa­mymen ala dorba arqalap júr­gende, úıde teledıdarǵa tel­mirgen balalardy qymbat kó­lik­ter, ıahtalar, kýrorttar, ádemi ómirdiń basqa da atrıbýttary qyzyqtyrdy. Búginde 20 men 30 arasyndaǵy jigit bolǵan sol urpaqtyń arasynda quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń jańa býyny da qalyptasty. Búginde IIO qataryndaǵy jáne kishi basshylyq quramdaǵy qyzmetkerleriniń de kópshiligi otyz jasqa tolmaǵan jastar. Demek, naq solardyń minez-qulqy men qyzmetke kózqarasy búgingi Ishki ister mınıstrligi júıesi týraly keri pikir qalyptastyrady. Tıisti tártipti, rettelgen qarym-qatynas pen ózara baǵynýdy jas qyzmetkerlerdiń kópshiligi negizsiz formalızm dep sanaıdy. Sondyqtan olarǵa polısııa qyzmetkerleriniń qyzmettik minez-qulqyna qoıylatyn kási­bı-etıkalyq standarttar men talaptardy túsindirip qana qoımaı, kúndelikti ómirdiń bar­lyq jaǵdaılarynda sanaly daǵdylanýǵa tárbıeleý mańyzdy. Bul is IIO-nyń barlyq júıesinde kúndelikti júrgizilýde. Osy oraıda «Polısııa qyzmetkeri adamgershilik bıiginen kórinbese, ózgeniń qaıǵysyn ózinikindeı qabyldaı ala ma? Otannyń, halqynyń aldyndaǵy mindetin sezine ala ma?» degen suraqtyń sheshimin tabý jolyn oqý prosesine engizý qajet.

Jas maman úlgi tutar tulǵany tanýy tıis

Ishki ister organdarynyń ardagerleri jastarǵa qundy tájirıbe berýge daıyn jáne berip te keledi. Qazir ardagerler men jas urpaq baılanysyn jandandyrý baǵytyndaǵy jumystar qarqyndy júrgizilýde. Bul oraıda «ishki ister salasyndaǵy búgingi jastar úlgi tutatyn jar­qyn tulǵalar bar ma?» degen saýal týyndaıdy. Atalǵan suraqqa naqty jaýap berer bolsaq, ishki ister salasynyń tarıhynda jastarǵa úlgi bolarlyq tulǵalar jetkilikti...

1954-1959 jáne 1967-1974 jyldar arasynda Qazaq KSR-niń Ishki ister mınıstri bolǵan, ishki ister general-leıtenanty ataǵyn tuńǵysh alǵan qazaq, 2004 jyly bizdiń akademııaǵa esimi berilgen Shyraqbek Qabylbaevtyń ómiri men qyzmeti tutasymen búgingi jas polıseılerge úlken mektep der edim. Mınıstrlikke soǵystan keıingi qıyn jyldary kelgen ol ishki ister salasynyń barlyq problemalaryn bes saýsaqtaı bilip, oǵan reforma jasaǵan, 30-shy jyldardan keıin quldyrap ketken mılısııa bedelin qaıta kótergen kisi edi. Ol tek isker uıymdastyrýshy, bilikti basshy ǵana emes, halqynyń áni men kúıin, mádenıeti men ádebıetin, salty men dástúrin jetik bilgen kókiregi altyn adam edi. Onyń qazaq jáne dúnıe júzi ádebıeti klassıkteriniń shyǵarmalarynan turatyn baı kitaphanasy qazir bizdiń akademııada saqtaýly, ol búgingi tyńdaýshylarymyzdyń ıigiline jarap otyr. Sh.Qabyl­baıulynyń shákirtterin adal­dyqqa tárbıelegenin, júre­ginde oty bar azamattarǵa qam­qor bolǵanyn ol týraly este­lik­terden oqýǵa bolady. Biz akademııada kýrsanttardan ol kisiniń ómiri men qyzmeti týraly jaqsy bilýin talap etemiz.

Bilimdi qyzmetker daıarlaý – ýaqyt talaby

Biz oqý prosesin josparlaý­dy júzege asyrýda polısııa qyzmetkerlerine qoıylatyn bú­gingi talaptardy basty baǵyt etip alamyz. Ár túlek kásibı bi­limin tereń ıgerýden bólek, shynyqqan jáne moraldyq-psıhologııalyq turǵyda tabandy, tózimdi bolýy tıis. Sony­men qatar qazirgi zamanǵy «qyl­mystyq álemniń» deńgeıin es­kere otyryp, polısııa ozyq aq­­­parattyq-kommýnıkasııalyq teh­nologııalardy meńgerýi jáne óz jumysynda olardy paıdalana bilgeni jón. Bul baǵytta biz bilim berý prosesin ishki ister organdarynyń praktıkalyq qyzmetine, kýrsanttardy alda kútip turǵan jumysqa barynsha jaqyndatýǵa umtylamyz. Búgingi kýrsanttar erteń-aq Konstıtýsııa jáne quqyq tártibin qorǵaıtyn bolady. Osyǵan baılanysty bilim berý salasyn ınvestısııalaý – bul bolashaqty ınvestısııalaý ekenin eske salǵymyz keledi. Bul jóninde Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «Bolashaqtyń negizi bilim ordalarynyń aýdıtorııalarynda qalanady» degenin eske alsaq ta jetkilikti.

О́ndirdeı polısııa ofıseri ózine artylǵan senimdi aqtaýda aldymen patrıottyq sezimdi, ádilettilikti, abyroıly bolýdy negizgi ustanym etip alýy qajet. «Men elim men azamattardyń naǵyz qorǵaýshysy bolamyn, kez kelgen ádiletsizdikke qarsy turatyn adal jáne senimdi polıseı bolamyn, óz boryshymdy abyroımen oryndaımyn» degen oıdy sanaǵa ábden sińirgende álgi ustanymdar onyń adastyrmas temirqazyǵyna aınalady.

Mırlan QYZYLOV,

IIM Sh.Qabylbaev atyndaǵy

Qostanaı akademııasynyń

bastyǵy, polısııa general-maıory