Kaspıı mańy memleketteriniń Aqtaýdaǵy sammıti álemdik aqparat quraldarynyń jiti nazarynda boldy. Syrtqy ister mınıstrliginiń málimetterine qaraǵanda, Aqtaý sammıtinen habar taratýǵa qazaqstandyq 150-den astam tilshimen qatar, Ázerbaıjan, Iran, Reseı jáne Túrikmenstan elderiniń iri buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi kóptep jınalǵan. 200-den asa sheteldik jýrnalıst resmı tirkeýden ótken. Olardyń qatarynda Eýropa men arab elderiniń, AQSh-tyń, Qytaıdyń bedeldi telearnalary, aqparat agenttigi ókilderi bar.
Brıtandyq BBC telearnasy da Kaspıı jaǵalaýyndaǵy tarıhı sammıtti eleýsiz qaldyrmady.
«Kóptegen jyldarǵa sozylǵan kelissózderden soń Kaspıı mańy memleketteri Kaspıı teńiziniń – álemdegi eń iri tuıyq sý qoımasynyń mártebesin anyqtap aldy. Bul dańqy Parsy shyǵanaǵynan kem túspeıtin aımaqtaǵy munaı men gazdy izdestirý, óndirý men tasymaldaýdy jeńildetedi. Kaspıı Irannyń teńizdegi bekire men munaıǵa baı jalǵyz kórshisi – KSRO ydyraǵan soń bóliske túse bastap edi. Taraptar Kaspııdi kól nemese teńiz mártebesimen qaraýda ortaq kelisimge kele almaı júrgen bolatyn. Endi qol qoıylǵan qujattyń máni boıynsha, kól-teńiz prınsıpteri aıqyndalyp, kórshilerdiń kelispeýshilikteri burynǵydaı besjaqty emes, ekijaqty turǵyda sheshilmek», dep habarlady álemdegi aıtýly telearnalardyń biri.
Reseılik «RIA Novostı» agenttigi Aqtaýda memleketter basshylary qol qoıǵan konvensııanyń 1996 jyldan beri ábden talqylanyp, saralanǵandyǵyn jazdy. Agenttik Reseı prezıdenti V.Pýtınniń qaýipsizdikke baılanysty sózderin keltire otyryp, saıası sarapshylardyń da pikirine júgingen.
«RIA Novostıge» TMD Instıtýtynyń Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan bóliminiń meńgerýshisi Andreı Grozınniń aıtýynsha, «Kaspıı bestigin» quraıtyn memleketter teńizdik bólinisti mejelep, qoınaýyn anyqtap, erkin ekonomıkalyq aımaq, balyq aýlaý aımaǵyn qura otyryp, nátıjesinde «óte biregeı qujatty» bekitti», dep jazady.
Aqtaý sammıtinen ázerbaıjandyq buqaralyq aqparat quraldary da habar taratyp, jańalyqtaryn sát saıyn jańartyp otyrdy.
Máselen AZE.az portaly da saıası sarapshylardyń pikirlerine júgine otyryp, tereń taldamalyq materıaldar berip otyrdy. Árıne bul portaldyń Aqtaý sammıtindegi ortaq mámile Ázerbaıjannyń ólsheýsiz eńbegi arqyly júzege asty deýi de kókeıge qonady. Biraq ondaǵy sarapshylar pikiri mynaǵan saıady.
«Búginde Kaspııdiń mártebesine baılanysty alyp-qashpa áńgimeler báseńdep, teńiz jaǵalaýyndaǵy memleketter ulttyq jáne ortaq múddeleriniń tepe-teńdigin qalyptastyrǵan tusta Kaspııdi bólý birqatar qıyndyq týǵyzǵandyǵyn eske almaı bolmas. Bul rette teńiz resýrstary bolǵanymen, olardy ıgerýge quqyqtyq negiz qalyptaspaı, onyń ústine memleketterdiń órligi men básekelestigi ushynyp turǵanda Shyǵys-Qytaı teńiziniń kúıin keshýi múmkin edi. Bulshyq etin bilemdep, qoqan-loqqy kórsetýmen másele sheshilmes-ti. Alaıda Kaspıı mańy memleketteri qundy múddelerin bóliske sala tura, teńizdegi kıkiljińge jol bergen joq. Endi Aqtaý sammıtinen soń Kaspıı qaryshtap damıtyn, qaýipsizdigi bekem aımaqqa aınalýy tıis», deıdi AZE.az portaly pikirin jarııalaǵan saıası sarapshy Sergeı Strokan.
Al Túrikmenstannyń parahat.info basylymy el prezıdenti Gýrbangýly Berdimuhamedovtiń Aqtaýǵa kelgen sátinen bastap, árbir jańalyqty tııanaqty jarııalap otyrdy. Onyń ishinde Túrikmenstannyń syrtqy saıasatynda Kaspıı teńiziniń máni joǵary ekendigin atap ótken.
Portal «1996 jyly Ashhabadta Kaspıı mańy memleketteri Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi ótip, Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaıtyn Konvensııany jasaqtaýdyń kelisim tetikteriniń uıymdastyrý-quqyqtyq formasy bekitilgen edi», deı kele Aqtaý sammıtin túıindegen G.Berdimuhamedovtiń: «Bul kezdesý Kaspıı mańy memleketteriniń qarym-qatynastarynyń sáýletin túzeýdegi mańyzdy kezeń boldy» degen sózderin keltire ketken.
О́z kezeginde ParsToday agenttigi de Aqtaý sammıtin nazardan tys qaldyrmady. Agenttik Aqtaýdaǵy sammıtke Iran Islam Respýblıkasynyń prezıdenti Hasan Rýhanıdiń qatysyp jatqandyǵyn habarlaı kele, Iran Syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Bahram Kasemıdiń pikirin jarııalady.
Onda SIM ókili: «Qazaqstandaǵy sammıttiń basty jetistigi retinde sheteldik ózge memleketterdiń Kaspııde áskerı ne azamattyq júzýlerine, áskerı baza salýyna jol berilmeýin, Kaspıı mańy memleketterine shabýyldaý úshin teńiz aımaǵyndaǵy memleketterdiń áýe, sý jáne qurǵaqtaǵy keńistigin paıdalanýǵa jol berilmeıtindigin aıtýǵa bolady» degen.
Álem nazaryn aýdarǵan Aqtaý sammıti túımedeıdi túıedeı qylyp, talaı kórshini arazdastyrǵan, usaq-túıektiń ózin ǵalamat daýǵa, qatar qonystanǵan elderdi bitispes jaýǵa aınaldyrǵan búgingi zamanda beıbit kelisim, ortaq sheshim qabyldanǵan biregeı jıyn retinde tarıh qoınaýyna enip barady. Bul jóninde áli de oılar aıtylyp, pikirler jazylyp, san alýan jıyndar óterine kúmán joq. Demek Aqtaý sammıti oqýlyqtarǵa da enip, álemdik dıplomatııanyń ozyq úlgisi retinde jańa tarıhtyń jarqyn belesine aınalatyndyǵyna kúmán joq.
Daıyndaǵan
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»