Araldy qutqarý – álemdi qutqarýmen para-par

HH ǵasyrdyń 60-80 jyldary Ámýdarııa men Syrdarııa ózeni boıyndaǵy halyqtyń sany 2,2 esege artyp, sýǵa qajettilik ósti. Sonyń saldarynan teńizge quıylatyn sý mólsheri azaıdy. Iаǵnı qos ózenniń sýyn bel ortadan bógep, kúrishtik pen maqta alqaptarynyń kólemi artty. Mundaı antropogendik faktorlardan teńizge 1960-1965 jyldary 44 myń tekshe metr sý quıylsa, 1974-1978 jyldary 13 myń tekshe metrge azaıdy. Tipten, 1990 jyldary sýdyń mólsheri eki esege kemidi.

Nátıjesinde Aralǵa quıy­latyn sýdyń 89 prosentke azaıyp, teńizdiń sý aıdyny 30-200 sha­qyrymǵa deıin qurǵady. Sýdyń tuzdylyǵy 40 prosentke deıin artty. Osylaısha, Aral shólge aınalyp, qurǵap qalǵan teńiz túbinen jyl saıyn zııandylyǵy joǵary 2 mln tonna tuzdy shańdar kóterilip, ekologııalyq zardap aımaǵyna aınaldy. Ekologııalyk daǵdarys saldarynan Aral óńirinde adam­dar­dyń densaýlyǵy kúrt tómen­dep, aýrýshańdyq beleń aldy. Araldy qutqarý álemdi qutqarý­men para-par máselege aınaldy. 

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq Aral prob­lemasyn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ashyq aıtyp, álem elderiniń nazaryn aýdardy. Máseleniń ótkir ekendigin Ortalyq Azııa elderiniń basshylaryna túsindirip, birlese sheshýdi úndep, Prezıdentterdiń basyn Qyzylorda qalasynda qosty. Bul 1993 jyldyń 26 naý­ryzy edi. Iаǵnı Aral prob­lemalaryna arnalǵan alǵashqy halyqaralyq konferensııaǵa Qyrǵyzstan prezıdenti Asqar Aqaev, Tájikstan prezıdenti Emomalı Rahmon, Túrikmenstan prezıdenti Saparmurat Nııazov, О́zbekstan prezıdenti Islam Karımov qatysty. Konferensııa barysynda «Aral teńizi jáne Aral mańy problemalaryn sheshý, ekologııalyq saýyqtyrý jáne Aral aımaǵynyń ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etý boıynsha birlesken áreketter týraly kelisimge kelip, Araldy qutqarý halyqaralyq qory týraly erejege qol qoıdy. 

Árıne, Aral máselesine arnalǵan halyqaralyq konferensııa Syr óńirindegi aıtýly máselelerdiń sheshilýine uıytqy boldy. Iаǵnı konferensııa qorytyndysy boıynsha qatysýshy memleket basshylary atynan Birikken Ulttar Uıymy­na úndeý joldandy. Halyqara­lyq qaýymdastyqtyń qoldaýy­­men Aral teńizi basseınin eko­lo­gııalyq saýyqtyrý men aımaq turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıin kóterý máseleleri boıynsha birlesken naqty ister men baǵdarlama­lyq jobalardy qarjylandyrý jóninde kelisimge keldi. Eń bas­tysy, Araldy qutqarý halyq­aralyq qory quryldy. Qor­dyń tóraǵalyǵyna Nursultan Nazarbaev saılandy. Ortalyq Azııa elderi úsh jyl saıyn qordyń jumysyn úılestiretin bolyp sheshildi. Mine, osy halyqaralyq qordyń qurylǵanyna bıyl 25 jyl tolyp otyr. 

Aıta ketetini, sol kezdegi oblys basshysy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Seıilbek Shaýhamanov Aral problemasyn tereń túsinip, 90 jyldardyń basynda-aq oblys ákimdiginiń janynan «Aral problemasy jónindegi» komıtet qurdy. Sondyqtan S.Shaýhamanuly oblys basshysy retinde halyq­aralyq konferensııanyń jo­ǵary deńgeıde ótýine jaýap­kershilikpen qarady. Men oblys ákiminiń birinshi orynbasary retinde konferensııanyń jumysshy tobynyń tóraǵasy boldym, ári halyqaralyq sharanyń uıymdastyrý jumystarymen shuǵyldandym. Konferensııany uıymdastyrý jumystarymen Almaty qalasyna birneshe ret baryp, Sý sharýashylyǵy ko­mıtetinde jáne basqa mekemelerde arnaıy bolyp, Aral teńizi jaıly materıaldardy jınadyq. Tipti Sankt-Peterbýrgke is-sa­parmen baryp, Aral teńiziniń ekologııalyq kartasyn aldyq. 

Konferensııadan keıin Aral daǵdarysyn qalpyna keltirýmen Araldy qutqarý halyqaralyq qory úılestirýdi bastady. Birik­ken Ulttar Uıymynyń Damý baǵ­darlamasymen, Ekologııalyq baǵdarlamasymen, IýNESKO, Búkilálemdik bank, Azııa damý banki, TASIS uıymdarymen, sonymen qatar, Germanııa, Danııa, Izraıl, Kanada, Nıderland, AQSh, Shveısarııa, Kýveıt jáne basqa da donor elder úkimet­terimen birige otyryp, AQHQ aımaqtyń áleýmettik jáne ekolo­gııalyq problemalaryn sheshýge baǵyttalǵan túrli jobalar men baǵdarlamalar júrgizip keledi. 

Atap aıtqanda, 1994 jyly Ortalyq Azııa memleketteriniń basshylary «Aral teńizi ala­bynyń baǵdarlamasyn» qa­byl­dady. Baǵdarlama arqy­ly Aral teńizi alabyndaǵy qor­sha­ǵan ortanyń jaǵdaıyn tu­raqtandyrý, Aral mańynyń bú­lingen ekologııasyn qalpyna keltirý, alqaptyń sý jáne jer resýrstaryn qalpyna keltirý jáne basqa da jumystar kózdeldi. 

1997 jyldyń birinshi jartysynda baǵdarlamany qar­jylandyratyn Ortalyq Azııa­­­nyń bes eli jáne negizgi halyq­­aralyq uıymdar men onyń uıymdastyrýshylyq-bas­­qarýshylyq qurylymy anyq­­taldy. Iаǵnı sý resýrs­taryn basqarýdyń aımaq­tyq­­ stra­tegııasy, sý qoıma­laryn jáne bógetterdiń turaq­ty­­ly­ǵyn qamtamasyz etý, gıdro­me­teo­rologııalyq qyzmet­ter,­ ekologııalyq aqparattyń aı­maq­tyq júıesin, sý sapasyn bas­qarý, Aral teńiziniń soltústik bóligin qalpyna keltirý jáne basqa da sharýalar júıelendi. Máselen, quny 65 mln AQSh dollary turatyn «Syrdarııa ózeniniń aǵysyn jáne Aral teńiziniń soltústik bóligindegi sý deńgeıin retteý» (1-kezeń) jobasyn sáıkestendirý jáne baǵalaý boıynsha jumystar 1998 jyly bastaldy. Oǵan Búkilálemdik bank, Germanııa úkimeti jáne Kýveıt qory qarjy saldy.

2002 jyldyń 6 qazanynda Dýshanbe qalasynda Araldy qutqarý halyqaralyq qorynyń quryltaıshy memleketteriniń basshylary baǵdarlamanyń birinshi kezeńin talqylap, ekinshi kezeńin bastaýǵa ýaǵdalasty. Osylaısha, 2003-2009 jyldary ekinshi kezeńinde soltústik Araldy qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizildi. 2009 jyldyń 28 sáýirindegi Memleket basshylarynyń sheshimine sáıkes Araldy qutqarý halyqaralyq qory Atqarýshy komıteti baǵ­darlamanyń 3-kezeńin bastady. Osylaısha, «Ǵasyr jobasyna», «Dúnıeniń segizinshi keremetine» balanyp júrgen «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtap qalý» jobasy dúnıege keldi. Adamzat tarıhynda te­ńiz­di ekige bólip, saqtap qalý táji­rıbesi bolǵan emes-tuǵyn. Jobanyń mańyzdylyǵy osynda.

Aıta ketetini, tuńǵysh ha­lyq­­aralyq konferensııadan keıin jumys toby Syr óńiriniń eko­logııalyq jaǵdaıyn Úkimetke túsindirip, Qyzylordany eko­logııalyq oblysqa jatqyzý úshin jumystar júrgizildi. Jumys toby músheleriniń belsendi izdenisimen «Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» Zań jobasy jasaldy. Ári ony Ulttyq ǵylym akademııasynyń ǵımaratynda Úkimet músheleri men ǵalymdardyń aldynda qorǵadyq. Top músheleri teńizdiń ekologııalyq áserin jan-jaqty ǵylymı negizde túsindirip berdi. Osyndaı talqylaýlar men pi­kirtalastardan keıin zań jo­basy qabyldandy.

Zań boıynsha Ekologııalyq apat aımaǵy, Ekologııalyq daǵ­darys aımaǵy, Ekologııalyq daǵ­darys jaǵdaıyna jaqyndaǵan aımaq bolyp toptastyrylyp, turǵyndarǵa áleýmettik kó­mek taǵaıyndaldy. Osylaısha, Syr óńiri turǵyndarynyń aı­lyq jalaqylaryna paıyz­dyq ústeme qosyldy. Sondaı-aq medısınalyq qyzmet kór­setýdi, densaýlyq saqtaý isin qarjylandyrýdy jáne ma­terıaldyq turǵydan jabdyq­taýdy uıymdastyrý, halyqty áleýmettik jaǵynan qoldaý, ekologııalyq apat saldarynan zardap shekken adamdarǵa beriletin qosymsha ótemder men jeńildikter jáne basqa da halyqqa tıimdi jaǵdaılar bekitildi. Munyń ıgiligin aımaq jurty osy kúnge deıin kórip keledi. 

Men ǵalamat jobanyń ba­sy-qasynda bolyp, 10 jyl Aral aýdanynyń ákimi boldym. Jobanyń arqasynda Aral teńizine jan bitip, ba­lyq sharýashylyǵy damyp, ózge óńir­­lerge kóship ketkender ata qonysqa kóship kelip, ataká­sibin jalǵaǵan urpaqqa kýá boldym. Rasynda, qazir Araldyń balyǵy qaıtadan alys-jaqyn shetelderge eksporttala bastady. Teńiz qalaǵa jaqyndady. Halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıy durystala bastady. Sol­tústik Araldy jańǵyrtý jumys­tarymen jurttyń boıynda úmit oıanyp, boılarynda keleshekke senimdilik ornyqty. Muny teńiz mańynda qonys tepkenderdiń janarynan kórýge bolady. 

Áli esimde, 2005 jyldyń 27 sáýirinde Elbasy Nursultan Nazarbaev Aral aýdanyna saparymen keldi. Prezıdent Kókaral bógetin kózimen kórip, ǵalymdar men jobalaýshylardan: «SARATS jobasy iske as­qanda Aral qalasyna teńiz sýy kele me?» – dep surady. Bul saýal­ǵa mamandar teńiz jıeginiń 25-30 shaqyrym ǵana jetpeı qala­tynyn aıtty.

«Endeshe, Kishi Araldy te­ńiz­den bólip alyp, jaǵalaýdy qalaǵa deıin jetkizýimiz kerek. Ol úshin SARATS jobasynyń ekinshi kezeńin bastap ketýimiz qajet», dep kesip aıtty. 

Osydan bastap aıtylǵan sharýany oryndaý jolynda qyrýar jumystar bastalyp ketti. Kishi Araldyń sý baspaǵan jerlerinde sekseýil ormandary boı kótere bastady. Sekseýildi orman al­qaptaryn qurý syrboıylyq azamattardyń belsendiliginiń arqasynda júzege asa bastady. Qazir Aral teńiziniń ornynda 500 gektar alqapta sekseýil jaı­qalyp tur.

Aral teńizi basseınindegi shekaralyq ózenderdiń sý res­ýrstaryn birlese basqarýdy uıymdastyrýdaǵy sheshilmeı jatqan máseleler men áleýmet­tik-ekonomıkalyq, eko­logııalyq jaǵdaılardyń ýshyǵýy Ortalyq Azııa elderin Aral daǵdarysyna qarsy kúreste kúsh-jigerlerin biriktirip, aımaqtyq qarqyndy qyzmettestikke múddeli etýdi maqsat etetin halyqaralyq uıym osyndaı keleli isterdi at­qarýda úlken ról atqardy. Árı­ne, mundaı mańyzdy qadam­dardy aldaǵy ýaqytta da atqara bere­tini sózsiz.

Nájmadın MUSABAEV,

Aral jáne Qazaly aýdanynyń qurmetti azamaty, «Jalańtós bahadúr» qorynyń tóraǵasy