Shashaqty naıza sekildi máńgi jasyl qaraǵaılar kómkergen taý eteginde oıdym-oıdym qaıyń shoqtary da kóp. Alaıda sol top qaıyńnyń alqymyndaǵy jasyl shalǵynnyń birtúrli óńi qashqandaı. Tasty-qumdy óńirdiń ylǵaly da kem. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn tamyzda kenezesi kepken syńaıly. Dál burynǵydaı Býrabaıdyń baýraıynan sansyz bulaq sabylyp aǵyp jatpaǵandyqtan shyǵar-aý...
Etektegi Aınakól de tomaǵa-tuıyq. Sý beti qaraýytyp turǵandaı. Jaǵalaýdan qashyp baryp quryqtastam jerde jyltyraǵan aıdynnyń jyl saıyn kemip kele jatqany nelikten?.. Munyń jalǵyz-aq sebebi bar, baǵzy zamandaǵy burqyrap aqqan bulaq túgelge jýyq tartylǵan, kózi bitelgen.
Aınakólge zer salyp qarasań, appaq aıdyny tilim-tilim. Ásirelep aıtqanda, kól ortasyna deıin kishkentaı balanyń qushaǵy jeter-jetpes temir dińgekter ornatylǵan. Temir dińgekterdiń ortasy temir tormen bekitilgen. Iаǵnı jekemenshik. Baldyrǵa baltyryńdy qanatyp qorysta júrseń, qorystan jerip asty qum qaıraqty aıdynǵa baıqamaı shyǵyp ketseń, menshik ıesi aldyńnan shyǵady.
Sý ekesh sýǵa deıin qyldaı bólip menshiktep alǵan. Olar da óz teliminiń tunyqtyǵyn oılaıdy. Biraq tutas kóldiń taǵdyry eshqaısysyn eleńdetip otyrǵan joq.
«Sý atasy – bulaq» degen sózdi halyq tekke aıtpaǵany anyq. Úlken ózen men kóldiń bári de osy jer qoınaýynan shymyrlap shyǵyp, jylǵalarmen jol salyp aǵyp, ózen-kólge quıylyp jatatyn bulaqtardan bastaý alady. Jazdyń qaınaǵan ystyǵynda sýyqtyǵy tis jarardaı bulaqtyń sýyn simirgende, shóliń qanyp, jan saraıyń da jadyrap sala beretini bar. Sondaıda, tabıǵattyń osy tańǵajaıyp qubylysyna tańdaıyńdy qaǵa tamsanasyń.
Býrabaı óńiri bulaqqa baı jáne ǵalymdar tarapynan jete zerttele qoımaǵan aımaq. Shýche-Býrabaı demalys aımaǵyna jyl ótken saıyn kelip demalatyn adamdardyń sany jáne soǵan oraı salynyp jatqan qurylystar qatary da rabaısyz kóbeıip barady. Osyǵan oraı sý qorlaryn paıdalaný qarqyny molaıyp, munyń ózi bul tóńirektegi kólderdiń sýynyń tartylýyna qatty áserin tıgizip otyr. Býrabaı aımaǵyndaǵy kólderdiń sýy taýdan aqqan qar sýymen birge, jer astynan shyǵatyn bulaqtardyń sýymen de tolyǵady. Bulaq bitken buǵaýlandy, kózi jabyldy. Buǵan negizinen adamdardyń qorshaǵan ortaǵa janashyrlyqpen qaramaýy áserin tıgizýde dep sanaıdy Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basshysy, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Bolat Muqanov. Bar ómirin osy ólkede ótkizip kele jatqan ǵalymnyń aıtqanyna qulaq salsań, adam dep atalatyn eki aıaqty pendeniń ózi Tabıǵat-anaǵa jasap jatqan qııanaty men qysastyǵyna qanyǵa túskendeı bolasyń.
Bulaqty aǵý qarqyny men baǵdaryna qaraı maýsymdyq jáne yrǵaqty dep bóledi eken ǵalymdar. Bulaqtyń osyndaı aǵý tártibi Býrabaı óńirinde anyq baıqalady. Ǵalymdar Býrabaı óńiriniń orman-toǵaı men ósimdikke baı, tabıǵaty kórkem bolýynyń sebebi – osy aýmaqtaǵy sýy taza qaınardyń kóp bolýynan degen tujyrym jasapty. Mundaı bulaqtyń sýynyń dámi til úıiretin tátti jáne sýyq bolady. Sýdyń salqyn bolýy onyń asa tereńnen shyǵatynyn ańǵartatyndaı.
Bul óńirde dámi erekshe bulaqtar da barshylyq. Olardy emdik qasıeti bar mıneraldyq kóz sanatyna jatqyzýǵa bolady. Biraz bulaq quramynda temirdiń asa kóptigimen erekshelenedi. Aqylbaı jolynyń 12-shi shaqyrymyndaǵy bulaq dál sondaı. Onyń sýynyń 1 lıtrinde 16 mıllıgramm temir bar eken. Professor P.Petrov Býrabaı óńirindegi biraz bulaqtyń sýy rodondy ekendigin anyqtaǵan. Gromotýha ózeni men Barmashınadaǵy bulaq osyndaı rodondy sýly qaınarǵa jatady. Sýy tastaı salqyn jáne til úıirerdeı dámdi bolǵandyqtan, aınalada turatyn jurtshylyq aýyzsýǵa sol bulaqtardyń sýyn paıdalanǵan. 1928 jyly Býrabaı demalys aımaǵynyń dırektory V.Iаkýbovıch Barmashın qaınarynyń mıneraldy sýyn gazdandyrýdy tájirıbe júzinde synap kóredi. Sóıtip, odan móldir sý alynady. Búginde bul bulaqtyń bir de biri joq. Bári adamnyń saldyr-salaqtyǵynan, jany ashymastyq áreketinen kózi jabylyp, áldeqashan tartylyp qalǵan.
Bulaqtyń tirligi kóbine adamǵa táýeldi. О́kinishke qaraı ony adamdar onsha uǵyna qoımaıdy. Osy óńirde turatyndardyń aıtýynsha, erterekte týberkýlezge qarsy dıspanser ornalasqan mańaıda eki bulaq bolǵan. Shýche qalasynyń turǵyndary osy bulaqtardan sý alyp, únemi paıdalanyp júrgen. Mine, sol bulaqtardy qala basshylarynyń nusqaýymen býldozermen arshyp, tazartpaq bolady. Tereńnen jol taýyp shyǵyp jatqan qaınar kózi shynjyr tabandy traktormen taptalǵan soń-aq bitelip, múldem toqtap qalady. Osylaısha, biz sol tamasha bulaqtardy óz qolymyzben qurtyp tyndyq.
Shýche-Býrabaı jolynyń boıynda da dámi til úıirer bir bulaq bolǵan eken. Jolmen ótken jolaýshylar da, demalýshylar da osy bulaq sýynan dám tatpaı ketpeıtin. Onyń janyna adamdar otyrýy úshin aǵashtan ásemdep jasaǵan saıa ornatyp, sákiler de qoıylǵan. Biraq birneshe jyl buryn áldekimniń basyna bir tamasha oı kelip, osy bulaqtyń ústine betonnan ustyn ornatpaq bolypty. Osy temir-beton qabyrǵa ornatylǵan soń-aq, aýyr salmaq basqandyqtan bolar, bulaq sýy toqtaıdy da qalady. Shýche qalasynyń mańyndaǵy tas kenishterindegi jarylystar da kóptegen bulaqtardyń quryp ketýine áserin tıgizgeni anyq.
Bulaq – bul jaı ǵana sý kózi emes, bizdiń tabıǵatymyzdyń ajyramas quramdas bólshegi. О́zen-kóldiń qaınar kózi, ósimdik pen janýar áleminiń saqtaýshysy. Býrabaı óńirindegi bulaqtar qazir qamqorlyqqa asa muqtaj. Joǵalyp ketken bulaqtyń aýmaǵyn tazartyp, qamqorlyqqa alsa, onyń kózi qaıta ashylar edi. Qazaq «bulaq kórseń, kózin ash» dep tekten-tekke aıtpaǵan ǵoı. Bulaq kózi ashylsa, jyldan-jylǵa tartylyp bara jatqan Býrabaı aımaǵyndaǵy ózen-kóldiń sýy da tolyǵyp, onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizer ıgi áseriniń bolary sózsiz.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»