Narynqol – tarıhı oqıǵalarǵa baı ólke. Sonymen birge talaı tamasha talant ıeleri ómirge kelgen jer de. Al tamyljyǵan tabıǵaty she?! Qoınaýyndaǵy qazba baılyqtary... Sóz retine qaraı bul óńirdiń taǵy bir ereksheligin de atap aıta ketken jón. Ol osy Aspantaý aımaǵynyń memlekettik shekara shebinde turǵandyǵynda. Iá, solaı. О́zimiz sóz etkeli otyrǵan ólke táýelsiz Qazaq eliniń Qytaımen, sosyn Qyrǵyzstanmen aradaǵy jer mejesin aıqyndaıtyn ońtústik shyǵystaǵy shetki núktesi.
...Biz mine, osy jerde turmyz. Osy jer degenimiz – shekara áskerleriniń jergilikti komendatýrasy. Ol – Narynqol aýylynda ornalasqan. Baqylaý beketindegi kezekshi jaýyngerdiń habarlaýymen bizge bettegen aqquba óńdi boıshań jigit ózin: «Kapıtan Saparhan Beısenbaev», – dep tanystyrdy. Sodan soń: «Sizdiń munda keletinińizden habardarmyz. Issaparyńyzdyń mán-jaıyn Almatydaǵy shekara qyzmeti dıreksııasy aıtqan», – dedi de ishke kirýimizdi ótindi. Onyń keńse ǵımaratyna jetkenge deıingi aıtqan alǵashqy áńgimesine qaraǵanda, jergilikti halyq aýdannyń qaıta ashylǵanyna erekshe qýanyshty eken. О́ıtpegende she! Osydan 20 jyl buryn jabylyp, ortalyǵy 100 shaqyrym jerdegi Kegenge kóshirilgen, jumyssyzdyqqa baılanysty tirshilik taýqymetinen adamdary jan-jaqqa bosyp, alys aımaqtarǵa ketken óńirde ne bereke bolýshy edi. Shúkir, endi sonyń bári ońalyp, retke kelmekshi eken. Oǵan dálel, bir kezderi osy jerden qonys aýdarǵan jurttyń aýdan ashyldy degen habardy estip, aýylǵa qaıta orala bastaýy. Jaqsylyq nyshanynyń budan keıingi taǵy bir belgisi Almaty oblysyndaǵy 14 aýdannyń qaıtadan qurylyp, boıyn tiktep jatqan Narynqol óńirindegi eldi mekenderge kómek retinde balabaqsha, kópir, feldsherlik-akýsherlik ortalyq, kóshelerdi asfalttaý men elektr jelilerin tartý sııaqty qurylystardy óz kúshterimen salyp berýge kirisip ketkendigi.
– Shekaraly óńirdegi turǵyn halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsy, kóńil-kúıi durys bolsa, bul bizdiń jumysymyzdyń da ońǵa basýyna ıgi yqpal eteri anyq, – dedi júrip kele jatyp sózin jalǵaǵan Saparhan Tórehanuly. – Sebebi joǵarydaǵydaı alǵysharttardyń nátıjesinde óz mánindegi qalypty moraldyq-psıhologııalyq ahýal ornyqqan mundaı jerde qylmys pen tártipsizdik, onyń kóleńkeli kórinisteri bolmaıdy. Al bul, ıaǵnı tynyshtyq máselesi shekaraly aımaq úshin eń basty nárse. Sodan soń, memlekettik mańyzǵa ıe osy ólkedegi adam resýrsy, onyń kóp, mol bolýy da bizdiń shekara qyzmeti úshin úlken kúsh. Tegeýrindi tirek. Ári arǵy bettegi kórshi elge ses, aıbat. Sondyqtan aýdannyń ashylyp, óńirdegi adam men tehnıka qarasynyń kóbeıgeni jaqsy boldy dep esepteımiz.
Komendatýra bastyǵynyń osyndaı áńgimesimen bas korpýstaǵy saıası oqý zalyna qalaı kelip qalǵanymyzdy da baıqamaı qalyppyz. Ári leksııa kabıneti, ári kitaphana, oǵan qosa mýzeı dep aıtsa da bolatyn bul múıis túrli tarıhı sýretter men derek-málimetterge tunyp tur. Olardy ret-retimen baıandaýdy óz mindetine alǵan zastava komendatýra bastyǵynyń orynbasary, maıor Aleksandr Ahyrsovtyń sózine qaraǵanda, Narynqol aýylyndaǵy bul shekara qurylymynyń tarıhy 1921 jyldan bastalady eken. Sodan bergi ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde mundaǵy oqıǵalardy bir maqalaǵa syıdyryp aıtyp jetkizý óte qıyn. Muny tek kózben kórip, qulaqpen estip, tyńdaý qajet. Qabyrǵadaǵy tizilip turǵan sol derekterdiń arasynan bizdiń este ustap qalǵanymyz, osy shekaraly óńirdegi 1920-1932 jyldarda Keńes ókimetiniń solaqaı saıasatynan týyndaǵan úrkinshilik pen 1962-1976 jyldardaǵy kórshi elde bolǵan mádenı revolıýsııa kezindegi mazasyz jaǵdaı edi. Mine, solardyń bári endi ótken kúnniń belgisi retinde myna stendilerde únsiz syr shertip tur.
Jolbasshymyz bas korpýstaǵy ózimiz sóz etken saıası oqý zalyn aralatyp bolǵan soń, osyndaǵy jaýyngerler kazarmasy men olar tamaqtanatyn ashanany kórsetti. Bulardyń bárinde de tártip pen rettilik birden baıqalady. Oǵan tereze jaqtaýlary men eden, baspaldaqtardaǵy aınadaı jaltyraǵan tazalyqty qosyńyz. Al qarý-jaraq bólmesi aldyndaǵy kirpik qaqpaı turǵan qaraýyl men dálizdegi symdaı tartylǵan kezekshi sarbaz ústindegi qyry synbaǵan sý jańa áskerı kıimder she?! Bári de sándi. Jarasymdy. Ári unasymdy.
Kóńil ósirer osyndaı ásermen syrtqa shyqqanbyz. Sol sátte kózimizdiń zastava alańyndaǵy qyzyl granıtke túspesi bar ma?! Baıqap qaraımyz, munda ol jaıdan jaı turǵan nárse emes sııaqty. Bıiktigi 3 metrge jýyq bul dúmdi, úlken tas kóne jádigerge uqsaı ma, qalaı? Oıymyz aldamapty. Jaqyndap kelip qaraǵanymyzda, onyń joǵarǵy jaǵynda patshalyq Reseı zamanyndaǵy gerb sulbasy, al ortańǵy tusta №2 dep qashalǵan sıfr izi baıqaldy. Sóıtsek bul HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Sháýeshek kelisimi boıynsha sol kezdegi eki el arasynda tartylǵan alǵashqy shekara shebiniń belgisi eken. 150 jylǵa jýyq ýaqyt boıǵy patsha, keńes zamanyn basynan ótkere myzǵymaı turǵan sol syntas 1994-1997 jyldarǵy jańa úlgidegi qazaq-qytaı jer mejeleý jumysy bastalǵanda, qazirgi halyqaralyq standartqa saı ala baǵanmen almastyrylǵan. Osyǵan baılanysty eleýsiz qalyp bara jatqan eski belgini kórgen shekarashylar ony ótken shaqtyń eskertkishi retinde zastavaǵa ákelip qoıady.
Maıor Aleksandr Ahyrsov qarsy aldymyzdaǵy qyzyl granıt jádigerge osyndaı túsinikteme berip bolǵan soń bizdi zastava aýmaǵynyń shyǵys jaǵyna alyp keldi. Munda kınologtar bazasy ornalasypty. Iis sezgish, izshil, ójet te aıbarly, asyl tuqymdy ovcharkalar... Olardyń shekara ómirindegi alatyn ornyn bul jerde ejikteı túsindirip, aıtyp jatýdyń qajeti joq shyǵar, sirá. Bala kezimizdegi osy taqyryptaǵy «Memlekettik shekara», «Báısheshekter gúldegen jerde» atty kınofılmderde kórgen tórt aıaqty bul aqyldy janýarlardyń jasyl fýrajkaly shekarashy ıelerinen de artyq eptiligi men batyldyǵy tańdaı qaqtyrmaýshy ma edi. Endi mine, táýelsiz Otanymyzdyń shebin kúzetýshi ulandarymyzdyń sondaı senimdi serikterin qazir óz kózimizben kórip turmyz. Munda birneshe ovcharka kútip baǵylady eken. Olar serjant Aıdyn Ákimhanovtyń jaýapkershiliginde bolyp shyqty. Kınolog onyń aıtýyna qaraǵanda, bul aqyldy janýarlarmen jumys kúndelikti kútimnen jáne erejede kórsetilgen daıyndyqtan turady. Alǵashqysyna tıisti tamaq rasıonyn ázirlep, ony ýaqytymen berýdi qadaǵalaý jáne veterınarlyq tártip-talap: aı saıyn qan alyp, ınfeksııadan qorǵaıtyn ýkol salý, jýyndyryp, jatyn ornyn tazalap turý sııaqty jumystardy baqylaý kiretin bolyp shyqty. Al sońǵysyna áskerı nusqaýlyqtaǵy erejege sáıkes bul ovcharkalardy kún saıyn iz shaldyrýǵa baýlyp, jattyǵý alańyndaǵy túrli kedergilerden sekirtýge úıretý, kúzet narıadymen birge beıtarap aımaqty baqylap qaıtýǵa jiberý, qyraǵylyqty kúsheıtýge arnalǵan jalǵan dabyl operasııalaryna qatystyrý sııaqty jumystar jatady eken. Osyndaı júıeli is-shara úderisteriniń arqasynda bul baǵytta mundaǵy qol jetken nátıjeler jaman emes. Oǵan naqty mysal keltirer bolsaq, ústimizdegi jylǵy kóktemde ózimiz sóz etip otyrǵan kınologtar bazasyndaǵy «Kıt» (aty belgili sebeptermen ózgertilip alyndy – avt.) degen ovcharka Shyǵys óńirlik shekara áskerleri qyzmeti arasynda ótkizilgen baıqaýda barlyq synnan súrinbeı ótip, chempıon atanypty. Bir zastava úshin bul jaqsy jetistik. Úlken kórsetkish!
Narynqol aýylynda ornalasqan joǵarydaǵy shekara qurylymyn kórip, onyń tynys-tirshiligimen tanysyp bolǵan soń, Qostóbe zastavasyna bet aldyq. Aýdan ortalyǵynan 15 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan bul eldi meken qazaq ádebıetiniń klassıgi Bekeń, Berdibek Soqpaqbaevtyń týyp, ósken jeri. Jazýshynyń «Balalyq shaqqa saıahat» atty ataqty shyǵarmasynda óte kóp aıtylatyn Qostóbe bizdiń bala kezimizde «Oktıabrdiń 40 jyldyǵy» keńsharyna qaraıtyn taýarly-sút fermasynyń ortalyǵy edi. Keıin 90-jyldarǵy alasapyranda qatty júdep, shal-shaýqannan basqa adam qalmaǵan-tyn. Qazir, ıá, qazir... Aýyldyń kire berisinen bastap baıqap kelemiz, jandy qımyl-qareket bel ala bastapty.
– Bul aýyl adamdarymen aradaǵy baılanysymyz jaqsy, – dedi bizdi baqylaý beketi janynan qarsy alǵan Qostóbe shekara zastavasynyń bastyǵy, kapıtan Baýyrjan Baqtııarov alǵashqy aman-saýlyqtan keıin. – Járdem, kómek surap kelse, ony aıaqsyz qaldyrǵan emespiz. Aıtylatyn ótinishter tirshilik qamyna baılanysty sharýalar ǵoı.
Baýyrjannyń áńgimesin tyńdap kele jatyp, sóz arasynda ózinen jón suradyq. Egemendigimizdiń eleń-alańynda ómirge kelgen táýelsizdik ulany eken. Orta mektepti bitirgen soń Almatyǵa kelip áskerı ýchılıshe, odan keıin Shekara qyzmeti akademııasynda oqıdy. Qolyna dıplom tıisimen Jarkenttegi Smırnovo zastavasyna joldama alyp, atalmysh qurylym bastyǵynyń orynbasary, odan Qaljattaǵy Geopartııa zastavasynyń bastyǵy qyzmetterin atqarady. 2017 jyldan bastap osynda eken.
– О́lara ýaqyt, ótpeli kezeń dep atalǵan 90-jyldardaǵy alasapyran shekara áskerlerine de ońaı tımegenin jaqsy bilemiz. Ony sol kezderi aýylymyzǵa eńbek demalysyn alyp kelgende osy jerden talaı kórgenbiz. Qazirgi jaǵdaı qalaı dedim? – dedim men joǵarydaǵy áńgimeni tyńdap bolǵan soń Baýyrjanǵa.
– Iá, budan 18-20 jyl burynǵy ondaı jaıttardan habarymyz bar, – dedi ol. – Ony bizge kezinde osy zastavadaǵy sharýashylyq jumystaryna kelisimshartpen alynǵan aýyl adamdary aıtqan. Qazir olaı emes. Shekarashy sarbazdar kúnine 3 ýaqyt tolyq, 1 ret jeńil as mázirimen qamtamasyz etilgen. Jaýyngerlerdiń jyly da yńǵaıly ári jarasymdy qysqy, jazǵy jáne kúzgi kıimderi týraly da osylaı der edim. Olar jyl saıyn shyttaı, sý jańa áskerı forma komplektilerimen tolyq qamtamasyz etilip keledi. Toqeterin aıtqanda, úkimet búgingi tańda shekarashylar aldyna bir ǵana mindet qoıyp otyr. Ol – táýelsiz Qazaq eliniń osy saladaǵy ulandary eshteńege alańdamaýy kerek. Memleket tarapynan jasalǵan joǵarydaǵydaı jaǵdaıǵa ıe olar tek Otan shebin qyraǵylyqpen kúzetýi qajet degen talap.
– Durys eken. Endi myna másele jóninde birer sóz. El egemendiginiń alǵashqy jyldarynda basqa jerdi qaıdam, al myna Narynqol aýmaǵyndaǵy shekara zastavalarynyń jaýyngerlerin bir óńirden, osy Almaty oblysy aýdandarynan jasaqtaǵan kezder boldy. Mundaı jaǵdaı sol ýaqytta biraz ábiger týdyrǵany bar. Keıinderi de solaı bolyp júrdi me, qalaı?..
– Joq. Bul 1995-1997 jyldarǵa deıingi jaǵdaı ǵoı. Ol kezderi áskerge shaqyrylǵandardy respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinen ákelýge jol shyǵynyna qajet qarjy tapshylyǵy qolbaılaý bolǵan edi. 2000 jyldan bastap Otan shebin kúzetýshilerdi ár aımaqtan tartýǵa nazar aýdaryla bastady. Búginde ol óziniń jarqyn kórinisin tapqan. Ony osy Qostóbe zastavasynda Semeı, О́skemen, Atyraý, Aqtaý jáne Qyzylordadan shaqyrylyp, jaýyngerlik mindetterin abyroımen atqaryp júrgen ulandardyń qyzmetinen anyq baıqaýǵa bolady. Qazaq, orys, tatar jáne nemis ulttarynyń ókilderi olar uıymshyl ári óte tatý. Bizdi mine, jastardyń osy qasıeti qatty qýantady.
Kapıtan Baýyrjan Baqtııarovtyń áńgimesin tyńdap, sóz arasynda ózimiz qoıǵan suraqtarǵa laıyqty jaýap alǵannan keıin shettegi Tekes ózeniniń bıik jarqabaǵynda turyp, shekarany kóre bastadyq. Aýyldyń shetin boılaı 6 qatarly tikendi symtemir tartylǵan bir beldeý tur. Bul beıtarap aımaqtyń bastalǵanyn bildiretin belgi. Sonyń irgesin boılaı eni 10 metrlik topyraǵy maıdalanyp turyp jyrtylǵan jer kórinedi. Ol abaısyzda attaǵan adam, ań izderin tapjyltpaı tap basyp qalatyn saqtyq telimi. Mine, sodan soń baryp 12 qatarly tikendi symtemirmen oqtaı bop tartylǵan bizdiń memlekettik shekaramyz kórinedi. Al odan ári, ıaǵnı arǵy bette she? Qatyryp turyp jasaǵan, árqaısysyna taǵy da birneshe qatarly symtemir tartylǵan eki eńseli beldeý tur. Jolbasshymyzdyń aıtýynsha bul óz shebin myqtap shegendegen kórshi eldiń tirligi eken. Sońǵy kezderi olar shekara máselesine óte qatty mán bergeni sonshalyq, árbir 700 metr telimge bir beınebaqylaý kamerasyn ornatyp qoıypty. Ýltra kúlgin tústi sáýlelermen jabdyqtalǵan apparattarǵa kún de, tún de, aýa raıynyń jańbyr-shashyndy, tumandy sátteri de báribir eken. Ala baǵanaǵa qonǵan qus nemese symtemir arasynan ótpek bolǵan qoıan kórinse, olar obektıvke syrt etip túsedi de qalady.
...Qostóbedegi shekarashylar ómiriniń tynys-tirshiligimen tanysyp bolyp, odan 30 shaqyrym jerdegi Baıynqol zastavasyna kelgenimizde, kún ekindige taıanyp qalǵan kez edi. Keńse ǵımaratyna ene bere birden sondaǵy mýzeı múıisine bet aldyq. Sebebi tańerteńgi Narynqol komendatýrasyndaǵy áńgimede kapıtan Saparhan Beısenbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń taýdaǵy Baıynqol shekara zastavasyna arnaıy kelip, ondaǵy jaýyngerlermen kezdeskenin aıtyp qalǵan edi. Bizdiń oıymyz Memleket basshysynyń shekarashylarmen júzdesýdegi sol saparynan munda bir belgi qalmady ma eken degen úmit. Iá, bar eken. Fotosýret! Shetine: «1992 jyl. 8 tamyz», – dep jazylǵan túsirilimde Prezıdent ofıserlik quram men jas sarbazdardyń ortasynda otyr. Áskerı boryshtaryn sol kezderi osynda ótep, egemen elimizdiń tuńǵysh basshysynyń el men jer, qasıetti Otan týraly sózderin tyńdaǵan myna óndirdeı jigitter qazir qaıda, nendeı jumys atqaryp júr eken? Olar ózderiniń sol jap-jas qalpynda taý arasyndaǵy zastava mýzeıinde tarıhı sátke kýá jandar retinde turǵanyn bile me?
Osyndaı oımen syrtqa bet alǵanymyzda bir orys jigitiniń qazaqsha sálem berip, dáliz shetine tura qalmasy bar ma?! Ishimiz jylyp, aty-jónin suraýǵa yńǵaılanǵanymyzda: «Qatardaǵy jaýynger Venıamın Akentev. Áskerı mindetin ótep júrgenine jarty jyl bolyp qaldy. Úlgili, izetti sarbaz», – dedi zastava bastyǵy, aǵa leıtenant Jandos Sárýarov. Sóıtti de ol bizdiń ótinishimiz boıynsha mundaǵy atpen júretin sholǵynshylar narıady týraly aıta bastady. Olardy, ıaǵnı salt atty sarbazdardy mana jol boıyndaǵy shekara teliminen kórgen edik. Zastava bastyǵynyń sózine qaraǵanda Baıynqol óńirindegi elimiz shebiniń bir bóligi tehnıka júre almaıtyn taýly-tasty jerlermen ótedi eken. Sondyqtan buǵan atty jasaq qajet. Osyny zerttep, taldaǵan Shyǵys óńirlik shekara áskerleri qyzmeti respýblıkamyzdyń Zaısan, Katonqaraǵaı, Narynqol, Qarqara aýmaqtarynda atty narıadtyń qajet ekenin túsinip, ony ózderiniń jumys júıesine engizgen.
– Minis attaryn qaıdan, qalaı tańdap alasyzdar? Bular osy jergilikti taý jylqysynyń tuqymy ma? – dedim men qoradaǵy túr-túsi jupyny, turqy kishi qylquıryqtarǵa kóz salyp turyp.
– Joq. Bizdiń sarbazdar minip júrgen attar Kúrshimnen ákelingen. Olardy iriktep, memlekettik tapsyryspen satyp alý tek sol bir ǵana jerde, Shyǵys Qazaqstan jaqta júrgiziledi.
Jandosqa qoıǵan sońǵy suraǵymyz qaltarysy men bultarysy mol osy taýly óńirde keıingi ýaqyttary qandaı da bir oqys oqıǵa, kezdeısoq jaıttar ushyrasyp qalǵan joq pa degen saýal boldy. Ol buǵan óziniń biz sóz etip otyrǵan Baıynqol zastavasyna basshylyq etýge kelgenine kóp bolmaǵanyn, sodan beri eshqandaı shekara tártibin buzý faktileri oryn almaǵanyn aıtty. Sóıtti de Narynqol shekara áskerleri komendatýrasy bastyǵynyń orynbasary, maıor Aleksandr Ahyrsovtyń osy kóktemde munda qyzmet etýge kelgen jas sarbazdarmen tanysý kezindegi saıası sabaqta sóz etken bir jaıtty áńgimelep berdi. Ol polıak alpınısteri týraly oqıǵa. 2011 jylǵy jazda olar Hantáńiri shyńyna shyǵý úshin sonyń irgesindegi Jarbulaq lagerine osy Baıynqol zastavasy arqyly ótedi. Bes kúnnen keıin shekarashylarǵa: «Olar joǵalyp ketti», – degen habar kelgen. Zastava dúrk kóterilip, saı-saıdy súzgen boıy Mármár qabyrǵaǵa jetedi. Beseýiniń de qonalqaǵa dep tikken shatyrlary tur. Al ózderi joq. Izdeý jumystary aı boıy júredi. Nátıje bolmaıdy. Keıin Polshadan kelgen arnaıy top ony jyl boıy jalǵastyryp: «Olar muz jaryǵyna túsip ketip, izderin jaýǵan qar basyp qalǵan», – degen tujyrym jasaıdy.
...Taý. Tún. Aıly aspan. Biz shekarany boılap, Narynqolǵa qaraı kele jatyrmyz. Ańǵardaǵy asaý taý ózeniniń alystan qumyǵa shyqqan úni bolmasa, tóńirek typ-tynysh. Árbir 15-20 shaqyrym jerdegi qaraýyl munaralary, ondaǵy kirpik qaqpaı kúzette turǵan jaýyngerlerdiń qol fonarlarymen jylt-jylt etkizip belgi berýin kórgen saıyn oıyma osy óńirdiń aıaýly perzenti, poezııa muzbalaǵy, aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń «Shekarada» atty dastanyndaǵy óleń joldary orala berdi. Ol: «Mine, men Otanymnyń shetindemin. Tynyshtyq. О́týde tún, ótýde kún. Qasıetti jerimdi qaraýyldap, Qaıyspaı kúzetýge bekingenmin. Men, mine, Otanymnyń shetindemin. Maǵan jer joq, Otan joq ári qaraı, Ári qaraı meken joq janyma jaı. Osy jerden shyǵady kúnim meniń, osy jerden atady tańym araı», – degen qos shýmaq edi.
Qulaǵymda tentek taý ózeniniń gúrili. Oıymda aqyn aǵanyń el sheti, Otan shebi týraly jyry. Al janarymda, ıá, kóz aldymda túngi tynyshtyqqa uıyǵan atameken kelbeti. Osy kórinisinde týǵan jer beıbit kúnmen tynystap, beıqut ómirge bólenip tur. Ámanda solaı bolǵaı!..
Janbolat AÝPBAEV