Semeıdegi Shákárim atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń professory, belgili ǵalym, Manash Qozybaev atyndaǵy tarıhı zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Muhtarbek Kárimov Shákárimdeı Alashtyń ardaqtysyn úıinde qonaq qyp, dám tattyrǵan, qıyn-qystaý zamanda qajyǵa kómegin aıamaǵan zamanynyń adal azamattarynyń biri Sáken Úrkimbaev týraly syr shertti.
– Sáken Úrkimbaevtyń báıbishesi Aqlıma Jumataıqyzynyń súıegi Muryn elinen, onyń ishinde Toqabaı. Áıgili Qojageldi batyrdyń inisi, Aıdarbek bıdiń urpaǵy edi, meniń týǵan naǵashylarym, – dedi Muhtarbek Qarpyquly bizben áńgimesinde, – týǵan jerimiz Aqsýat, Tarbaǵataı óńirine Sáken Úrkimbaev degen kisi ertede qyzmet babymen keledi. Rýy arǵyn, tobyqty ishinde jýantaıaq, qazaqtyń ertedegi oqyǵandarynyń biri. Uly Abaıdyń aınalasy, Shyńǵystaý eli saýatyn erte ashqan óńir. Bizdiń apaıymyz Aqlıma ekeýi jarasyp, turmys qurady. 1931 jyly jaz aıynda Sáken jezdemiz Semeıdegi oblystyq sottyń múshesi bolyp júrgen eken. Bul týraly búkil áńgimesin Aqlıma áje 90-nan asqan shaǵynda jýrnalıst Dáýlet Seısenulymen sóılesip otyryp, aıtyp bergeni de bar.
Muhtarbek aǵanyń aıtýynsha, Shákárim bir qýǵynmen qashyp kelgende, olar jasyryp, jertólege túsirip qoıady eken. Janynda Aldajar degen azamat bolypty. Elden taǵy da bir Arǵynǵazy degen kisi de qashyp keledi. Úsheýin keshke Sáken Úrkimbaev jumystan kelgenshe jertólege jiberedi de, keshke shyǵaryp alyp otyrady. Aqlıma ájemniń aıtýynsha, Shákárim ónerli kisi edi. Oıý oıýshy, ásirese syrmaqty sheber oıýshy qolónerdiń adamy desedi. Dastarqan ústindegi tabaqty kóteretin ıllıýzıonıstik qasıeti de bolypty. Bir kúni Sáken aıtyp keledi:
– Sháke, sizdiń sońyńyzǵa myqtap tústi. Ish jaqqa shyǵyp ketińiz deıdi. «Ish jaq» degeni Sibir. Men myna poıyzǵa Aýyl stansasynan otyrǵyzyp jiberemin, depti.
Shákárim bul sózge oılanyp-oılanyp «basqa salǵanyn kóremin» dep bas tartady. Bul jaz aıynda bolǵan ýaqıǵa. Al qazan aıynda Shákárimdi atyp tastaıdy.
Sáken Úrkimbaev Ulan aýdanynyń da prokýrory bolǵan. Bul 1932 jyldyń tusy. Sáken jas kezinde jolda kóship kele jatyp, bir jastan endi ǵana asqan uldary Aıdarbek qatty aýyrady. Balanyń ystyǵy kóteriledi. Sóıtip jolda toqtap Daýbaı degen jerde otyrǵan Abaıdyń uly Aqylbaıdan týǵan Áýbákirdiń úıine túsipti. Úıde Abaıdyń báıbishesi Dildá men Áýbákirdiń áıeli bar eken. «Men uıyqtap qalyppyn, oıansam balam ólip qapty. Al kep, zar eńiredim» deıdi Sáken. Jylap otyr em, Dildá báıbishe urysa jóneldi: «Qaraǵym, toqtat kóz jasyńdy, áli jassyńdar, qudaı beredi, balalaryń bolady» dep. Sodan yrymdap, balany Daýbaı atanyń beıitiniń aıaq jaǵyna jerlep, júrip kettik. Bunyń bári árıne Aqlıma ájeniń 96 jasta aıtqan estelikterinen edi.
Alash arysy Mirjaqyp Dýlatovtyń bylǵary sary portfeli bar eken. Zaısanda bala oqytqan kezde, joldas bolǵan jigitterine beripti. Sony azamattar Sáken Úrkimbaevqa syıǵa tartypty. Halyq Sákendi erekshe qadirlep, jaqsy kórgen ǵoı. Ol 1937 jyly Sarqan aýdanynyń prokýrory bolyp turǵan kezde ustalypty.
– Aqlıma, meni túbi qaldyrmaıdy, otbasymen ustap jatyr, seni de tutqyndap alyp ketedi, meni aıap jatqan joq, sen birge ketesiń, el jaqqa qaıt, – deıdi jubaıyna. «Men kónbedim, ólsek birge ólemiz» dep otyryp aldym. Sáken de bolmady, maǵan buıryq bere sóıledi. Sodan bolmaı Semeıge qaraı bir kólikke otyrǵyzyp, elge jiberdi. Elde, Semeı óńirinde bir aı ǵana bolyp, odan qaıtyp keldim. Kelsem Sáken joq! Ustap áketipti. Janushyryp irgedegi Almatyǵa izdep bardym. Almatydaǵy bir prokýror tanysynyń jumysyna izdep bardym, dep estelik aıtady Aqlıma áje. Kabınetine kirgen kezde, Sákenniń bylǵary qara plashy kózime ottaı basyldy. Prokýror (aty-jóni belgisiz) «Sákendi alyp ketti, ketip bara jatqan kezde maǵan «buny sen kıip júr, maǵan kııý jazbady» dep, estelikke tastap ketti» degeni. Kóńilim alaı-túleı boldy. Alystan kelgenimdi kórgen prokýror menen «qaıda tústiń?» dep surady. Men eshkimdi tanymaıtyndyǵymdy aıttym.
– Aqlıma, sen bizdiń úıde bol, dep ol adresin kórsetip, hat jazyp berdi. Men «halyq jaýynyń áıelimin». Al onyń úıinde bolý degen ol zamanda «ony otbasymen qurtý» degen sóz edi. Men bara almadym, deıdi, – dep Muhtarbek aǵa Aqlıma ájesiniń basynan ótkendi baıandady.
Muhtarbek Qarpyqulynyń aıtýynsha, Sáken Úrkimbaevtan keıin Aqlıma apaıy ekinshi ret turmysqa shyqqan eken, biraq ol adamnan balasy bolmaı, asyrap alypty. Sákennen Aıdarbek degen dúnıeden erte qaıtqan balasy jáne Roza degen qyzy bolypty.
Sáken Úrkimbaev týraly kim biledi eken? Muhańdy búginde mine, osy suraq mazalaıdy. Múmkin, Abaı eliniń adamdary habardar shyǵar?..
Raýshan NUǴMANBEK,
jýrnalıst