- Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly qabyldanǵan Konvensııanyń mańyzdylyǵy týraly ne aıta alasyz?
- Konvensııa Kaspıı jaǵalaýynda ornalasqan elderdiń keń aýqymdy baǵyttarda yntymaqtastyǵy úshin tıimdi quqyqtyq negiz qamtamasyz etedi. Elbasy aıtqandaı atalǵan qujatty «Kaspıı teńiziniń konstıtýsııasy» retinde qarastyrý kerek ekendigi kezdeısoq emes. Konvensııa Kaspıı aımaǵynyń saıası turaqtylyǵyna, aımaqtyń damýyna, sondaı-aq tabıǵı resýrstardy saqtaýǵa jáne kóbeıtýge qyzmet etedi.
Eske sala ketsek, Konvensııa jaǵalaýdaǵy memleketterdiń Kaspıı teńizin, sonyń ishinde onyń sýyn, teńiz túbin, jer qoınaýyn, tabıǵı resýrstary men onyń ústindegi áýe keńistigin paıdalaný jónindegi quqyqtary men mindetterine baılanysty barlyq máselelerdi retteıdi. Sý akvatorııasyn bólý máselesi aıqyndaldy. Aýmaqtyq sý kólemin 15 teńiz mıl etip bekitildi. Olardyń syrtqy shekaralary memlekettik mártebege ıe bolady. Aýmaqtyq sýǵa 10 mıldik balyq aýlaý aımaǵy jalǵasady. Árbir memleket balyq aýlaý kásibinde erekshe quqyqqa ıe bolady. Balyq aýlaý aımaǵynan tys ortaq sý aımaǵy saqtalady. Teńiz shekarasynan tys, jaǵalaýdaǵy elderdiń jalaýlarymen júzetin kemelerge keme qatynasy bostandyǵy qoldanylady.
Mańyzdy ereje retinde, ásirese, ishki elder úshin basqa teńizge jáne álemdik muhıtqa shyǵý erkindigi bolyp tabylady. Teńiz túbindegi magıstraldy qubyrlar men kabelderdi tóseý múmkindigi qarastyrylady. Qujatqa sáıkes árbir memleket jer qoınaýyn paıdalanýdyń egemendik quqyqtaryn onyń tómengi sektory sheginde júzege asyrady. Kóptegen baıqaýshylardyń alańdaýshylyǵy týraly máselege de jaýap beriledi: Kaspıı mańyńdaǵy memleketterdiń qyzmetiniń mańyzdy qaǵıdalarynyń biri – Konvenııaǵa qatysýshy bolyp tabylmaıtyn áskerı kúshterdiń Kaspıı teńizinde bolmaýy.
Buǵan baılanysty Konvensııadaǵy bizdiń áriptesterimiz basshylyqqa alatyn taǵy bir qaǵıdaǵa nazar aýdaramyn - egemendik, aýmaqtyq tutastyq, táýelsizdik, memleketterdiń egemendik teńdigi, kúsh qoldanbaýǵa nemese kúsh qoldaný qaýpin týǵyzbaý, ózara syılastyq, yntymaqtastyq, ishki isterge aralaspaý. Saýda-ekonomıkalyq, kólik yntymaqtastyǵy, shekara vedomstvolarynyń ózara is-qımyldary, ınsıdentterdiń aldyn-alý, uıymdasqan qylmysqa jáne terrorızmge qarsy kúresti qamtıtyn Kaspıı mańy elderiniń joǵary laýazymdy ókilderi qol qoıǵan mańyzdy qujattardy atap ótý qajet. Bul baǵyttar qazirgi kezeńde halyqaralyq arenada ózekti máseleler qataryna kiredi.
Jalpy alǵanda, álemniń keıbir aımaqtarynda qıyn jaǵdaıdy eskere otyryp, Kaspıı mańy elderiniń basshylary dana jáne kóregen sheshim qabyldap, Kaspıı teńizin odan ári turaqty damýy úshin úlken áleýeti bar beıbitshilik, turaqtylyq pen qaýipsizdik aımaǵy retinde usyndy.
- Kaspııdegi yntymaqtastyq salasyndaǵy kelesi qadamdar qandaı?
- Basqa elderdiń barlyq basshylary sammıt sheńberinde konsensýsqa jetýdegi QR Prezıdenti N.Nazarbaevtyń rólin moıyndap, alǵystaryn bildirdi. Elbasy atap ótkendeı aldaǵy jumystyń tórt negizgi baǵytyna erekshe nazar aýdarǵym keledi.
Birinshiden, áskerı is-qımyl salasyndaǵy kelisilgen senim sharalary boıynsha jeke besjaqty kelisim jasasý qajettiligi.
Ekinshiden, Kaspıı jaǵalaýyndaǵy elderdiń saýda-ekonomıkalyq qatynastary, ásirese ınvestısııalyq yntymaqtastyq, energetıka, kólik jáne logıstıka salasynda jańa serpin alýǵa tıis.
Úshinshiden, Prezıdent tarıftik saıasatty ońtaılandyrý jáne Kaspıı mańy elderindegi kólik jaǵdaıyn jaqsartý máselelerin qarastyrýdy usyndy.
Tórtinshiden, Elbasy bıologııalyq resýrstardy zańsyz aýlaýǵa qarsy kúres týraly qujat qabyldaý qajettigin atap ótti.
Aqtaý konvensııasyna sáıkes Kaspııde yntymaqtastyqtyń túrli aspektilerin qaraý úshin Syrtqy ister mınııstrlikteriniń qamqorlyǵymen besjaqty turaqty konsýltasııalar júrgizý mehanızmi qurylýda. Sammıt qarsańynda Syrtqy ister mınıstrleri Kaspıı teńizi máseleleri boıynsha joǵary deńgeıdegi jumys tobyn qurýǵa ýaǵdalasty. Birinshi kezdesýdi bıylǵy jyldyń qarasha aıynda Ázerbaıjanda ótkizý josparlanýda. Eń aldymen, qurylatyn top Kaspııde tikeleı bazalyq syzyqtardy qurý ádistemesi týraly kelisim jobasyn ázirleýge jáne kelisýge kirisedi.
- Nelikten BAQ-tar Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly Konvensııamen tanysa almaıdy? Munyń sebebi nede?
- Qujattar Kaspıı jaǵalaýynda ornalasqan elderdiń parlamentterimen bekitilgennen jáne kúshine engennen keıin jarııalanady. Bundaı tártip kóptegen elderde qabyldanady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq sharttary týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2005 jylǵy 30 mamyrdaǵy Zańynyń 24-babyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq sharttary Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentimen ratıfıkasııalanǵannan keıin jáne kúshine engen keıin jarııalanýǵa jatady.