Zarema ShÁÝKENOVA: Kaspıı teńizi aıryqsha mártebege ıe boldy

Memleketter basshylary bir­qatar mańyzdy aspektiler boıynsha kelisimge keldi. Atap aıtqanda, aımaqtyq sýlardyń 15 mıldik aımaǵy, eni 10 mıl bolatyn balyq aýlaý aımaǵy men jalpy keńistigi aıqyndaldy. Kaspıı mańy elderi óz aýmaqtarynda jer qoınaýyn paıdalanýdy júzege asyra alady. Kaspıı teńizi túbimen munaı qubyrlaryn tartý isi qorshaǵan ortany qorǵaý talaptaryna saı júrgiziledi. Kaspıı teńiziniń sý betiniń negizgi bóligi taraptardyń ortaq paıdala­nýynda qalady, al túbi jáne jer qoınaýy halyqaralyq quqyq negizinde kórshi memleketter men olardyń arasyndaǵy kelisim bo­ıyn­sha jer ýchaskelerine bóline­di. Kaspıı teńizindegi shekara sy­zyq­taryn anyqtaý ádisiniń máse­lesi Konvensııa aıasynan tys qa­ralady. Eń bastysy, sý qoıma­synyń mártebesi týraly túbe­geıli másele boıynsha saıası she­shimge qol jetkizildi.

Bir aıta keterligi, Kaspıı te­ńi­zi aıryqsha mártebege ıe bol­dy jáne oǵan 1982 jylǵy ashyq teńizder men muhıt týraly Teńiz quqyǵy konvensııasynyń ere­jeleri qoldanylmaıdy. Iаǵnı Kas­pıı teńizi – ishki kól retinde tany­lyp, bes memlekettiń aýmaǵy bolyp sanalady. Tıisinshe, konven­sııada Kaspıı teńizine óńirden tys derjavalardyń qarýly kúsh­teriniń kelýin boldyrmaý týraly ereje bekitilgen.

Kaspııdiń osyndaı aımaq­ara­lyq mártebesin júzege asyrýǵa baı­lanysty máselelerdi sheshý úde­risin ári qaraı jyljytý maq­satynda saraptamalyq jáne saıası platformalar bazasy qurylýda.

Bul – Syrtqy ister mınıs­tr­likteriniń bastamasymen Kaspıı mańy memleketteriniń syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary – ýákiletti ókilderiniń deńgeıinde besjaqty turaqty konsýltasııalardyń mehanızmi. Osylaısha hattamalyq as­pek­tilerdiń basym bóligin iske asy­rýǵa baılanysty joǵary deńgeıdegi kelissózder prosesi osyǵan jaýapty vıse-mınıstrler arasyndaǵy ózara is-qımyl oryn alatyn praktıkalyq deń­geıge aýdarylady. Iаǵnı prak­tıkalyq, vedomstvoaralyq deń­geıge kóshirilgen soń jumys kúsheıtiletin bolady. Kelisimge sáıkes alǵashqy konsýltasııalar Konvensııaǵa qol qoıylǵan kúnnen bastap alty aı ishinde, 2019 jyldyń aqpanynan keshik­tiril­meı ótkiziledi. Kaspıı mańy mem­leketteriniń basshylary óz vedomstvolaryna tikeleı bastap­qy qadamdy qalyptastyrý ádiste­mesine qatysty kelisim jobasyn ázirleý men úılestirý sharalaryn bastaý týraly tapsyrma berdi.

Osy tujyrymdamalyq keli­simder boıynsha qazirgi ýaqytta tolyq kólemde iske asyrylmaı jatqan Kaspıı teńiziniń tran­zıttik áleýetin paıdalaný múm­kindigi týyndaıdy.

Kaspıı sammıti qarsańynda, 11 tamyz kúni Quryq mýltımo­daldy portynyń ashylýy ótti, bul «Bir beldeý – bir jol» jobasy aıasyndaǵy Qytaıdyń Lıanıýngan qalasynan Qazaqstan shekarasyna deıingi qurlyqtyq baǵytynyń batys núktesi bolyp sanalady.

Qazaqstan «Batys Eýropa − Batys Qytaı» jobasy boıynsha Reseı men Qytaı arasyndaǵy 2 myń shaqyrymnan astam avto­kó­lik jolyn, sondaı-aq Qorǵas jańa termınalyn saldy. Endi Qazaq­stan arqyly salynǵan joldar men baǵyttardyń ınfraqurylymy batysqa qaraı jetip otyr.

Ázerbaıjan prezıdenti sammıtte kólik qozǵalysynyń tolyq ıntegrasııasyn qamtamasyz etetin Alııat portyn ashatyndyqtaryn jarııalady. Osylaısha Aqtaý sammıtinde saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne kólik salasy boıynsha taǵy eki kelisim qabyldandy. Olar jaǵalaýdaǵy memleketterdiń ónerkásip, saýda, energetıka, kólik jáne logıstıka, ınnovasııa, týrızm, aqparattyq jáne basqa da salalardaǵy ózara is-qımylyn odan ári nyǵaıtýǵa jáne damytýǵa úles qosady.

Barlyq kelisimderdiń mańyzdy bóligi – Kaspııdiń ońtústik sý aıdynyn damytý. Sondyqtan da kelesi jyly bizdiń ońtústik kór­shimiz Túrikmenstannyń birinshi Kaspıı ekonomıkalyq forýmyn ótkizýi de kezdeısoqtyq emes.

Kaspıı aımaǵy úshin barlyq elder teńdestirilgen túrde damýy óte mańyzdy, bul ásirese qa­ýipsizdik máselelerimen tikeleı baılanysty. Kaspıı Taıaý Shy­ǵys pen Aýǵanstan arasynda or­na­lasqan. Osyǵan baılanysty Aq­taý sammıti de Sırııadaǵy qaq­tyǵys taqyrybyn jáne Orta­lyq Azııa men Kavkazdaǵy qaýip­sizdik júıesin qalyptastyrý má­selelerin aınalyp ótpedi.

Sondyqtan da qaýipsizdik taqy­ryby Aqtaýda memleketter bas­shylarynyń kezdesýi barysynda jeke qaraldy.

Sammıtte teńizdegi áskerı salaǵa qatysty Kaspıı teńizindegi senim sharalaryn daıarlaý men qabyldaý tapsyrylyp, terrorızmge, uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres salasyndaǵy yn­ty­maqtastyq týraly, Kas­pıı teńi­zindegi qaýipsizdik sala­syn­daǵy yntymaqtastyq týraly 2010 jyl­dyń 18 qarashasynda qol qoıyl­ǵan kelisimge qosymsha sheka­ralyq vedomstvolardyń arasyn­daǵy yntymaqtastyq týraly hat­tamaǵa qol qoıyldy.

Teńiz aılaǵyndaǵy barlyq bes memleket teńiz qaýipsizdigin qam­tamasyz etý jáne onyń resýrs­taryn basqarý boıynsha jaýap­ty­lyqty moıyndaryna aldy.

Sammıtte júk tasymaldaý, ba­­lyq aýlaý, ǵylymı zertteýler júrgizý jáne magıstraldy qu­­byr­lardy tóseý taraptarmen keli­sil­gen erejelerge sáıkes júze­ge asyrylýy tıis ekendigi naqty­­landy.

О́tken sammıttiń jeke aspek­tisi retinde ekologııalyq másele qaraldy. Atap aıtqanda, Qazaq­stan men Túrikmenstan prezıdent­teriniń kezdesýinde Aral teńizin qutqarý máselesi qozǵaldy. Kas­pıı teńizi de Aral teńiziniń taǵ­dyryn qaıtalamaýy úshin, ony qyzǵyshtaı qorǵaý kerek.

Iri teńiz jobalaryn iske asyrý kezinde ekologııalyq faktor­dy eskerý kerek, Kaspıı teńizi­niń ekologııalyq júıesiniń zaqym­danýyna barlyq taraptar ja­ýapty bolyp sanalady.

Osylaısha sammıtte prezıdentter qozǵaǵan máselelerdiń kún tártibi jan-jaqty bolǵanyn atap ótken jón. Sonymen birge Kaspıı teńiziniń arealyndaǵy strategııalyq mańyzy bar aı­maq­tyń qalypty jumys isteýin qamtamasyz etý mańyzdy másele bolyp qala beredi.

Zarema ShÁÝKENOVA, 

Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory