«Rýhanı jańǵyrý» óńirlik jobalyq keńsesiniń jetekshisi Janar Talasbaeva bergen derekterge qaraǵanda, «Týǵan jerge taǵzym», «Atameken», «Jomart júrek», «Qazaqstannyń kıeli jerleri», «Tárbıe jáne bilim» kishi baǵdarlamalary, «Áleýmettik bastamalar kartasy» boıynsha atqarylǵan jumystar aýyz toltyryp aıtarlyqtaı eken. «Týǵan jerge taǵzym» jobasy aıasynda ǵana 126 is-shara atqarylyp, qoly ashyq jandar 1,3 mıllıard teńgege demeýshilik kórsetken.
«Ulttyq ǵylymı medısına ortalyǵy» AQ-nyń basqarma tóraǵasy, medısına ǵylymdarynyń doktory Abaı Baıkenjın Aıyrtaý aýdandyq emhanasyna 83 mıllıon teńgeniń medısınalyq qural-jabdyqtaryn tartý etse, «Egorovskıe sklady» JShS basshylyǵy memlekettik-jekemenshik áriptestik negizinde 800 mıllon teńgege eki balabaqsha turǵyzǵan. «Taıynsha-Astyq» agroqurylymy (Anatolıı Rafalskıı) bir jylda 50 mıllıon teńgeniń qaıyrymdylyq kómegin kórsetken.
J.Talasbaevanyń aıtýynsha «Atameken» kishi baǵdarlamasy sheńberinde 59 áleýmettik joba iske asyrylyp, bul maqsattar úshin 2 mıllıard teńge baǵyttalǵan. 52 kásipkerlik sýbektileri qatysýǵa ynta bildirgen. «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestigi 35 mıllıon teńge jumsap, Rýblevka aýylyndaǵy klýb úıin qalpyna keltirgen. Mundaı ıgilikti ister Ýálıhanov aýdanynda da keń qanat jaıǵanyn ańǵarý qıyn emes. Abaı Beısembın degen azamat syrtta júrse de atamekenin umytpaǵan. Basseın, mádenı-saýyqtyrý ortalyǵyn salýǵa 250 mıllıon teńge bóldirtken. Joǵary sanatty dáriger Vıktor Vovk óziniń týǵan aýyly Kóbensaıǵa demeýshilik qolyn sozyp keledi. Shaǵyn fýtbol alańyn, tyń ıgerýshilerdiń esimderi jazylǵan qurmet taqtasyn turǵyzyp, mektepke mýzykalyq jabdyqtar, uıymdastyrý tehnıkasyn, tennıs ústelderin, sporttyq kıimder men quraldar, ınteraktıvti taqtalar, beıneproektor tartý etken.
Teriskeıdegi eń ózekti máseleniń biri – demografııalyq ahýaldyń kúrdeliligi. Osyǵan oraı aımaq basshysy Qumar Aqsaqalovtyń qoldaýymen bıyl ońtústik óńirlerden 800 otbasy kóship kelmekshi. Olar úshin 224 eldi meken tańdap alynyp, jumys berýshiler esebinen barlyq áleýmettik jaǵdaılardy jasaý tapsyryldy. «Serpin-2050» baǵdarlamasy sheńberinde kúngeı óńirlerden kelip, bilimmen sýsyndap júrgen jastar úshin «Mentorlyq» joba qolǵa alyndy. Ol boıynsha aýyldyq jerlerge jumysqa ornalasqan túlekterge otbasyn qursa, sharýashylyq jetekshileri baspana satyp áperetin bolady. Búgingi kúni qamqorshy-tálimgerler qataryna jekelegen kásipkerler de qosylyp otyr.
Bolashaǵy bulyńǵyr, keleshegi kúńgirt eldi mekender qataryna Daıyndyq aýyly da jatqyzylyp, quryp ketýdiń az-aq aldynda turǵanda, shyny kerek, Birjan Shaımerdenov zordyń kúshimen basshy bolyp kelgen. Qulyn-taıdaı tebisip ósken qurdastarynyń kóńilin qımaǵan kúıi «jaraıdymen» ýáde bere salǵan. Qazir oǵan qýanbasa, ókinbeıdi. Týyp-ósken aýyly ydyramaı, tútini shalqı shyqqany janyna kádimgideı medeý. Sodan bergi aralyqta baspanalardyń sany eki esege deıin kóbeıip, 70-ke jetken. Ár úıge jylý, sý tartylǵan. Sońǵy úsh jylda 15 úı salynyp, úsheýi ońtústik óńirden kóship kelgen aǵaıyndarymyzǵa berilipti. Klýb, kitaphana, meshit, eki dúken, balalar ortalyǵy, sport zaly jumys istep tur. Alystan qarasań, beınebir shaǵyn qalashyq dersiń. Túngi kórinisti aıtsańshy! Samaladaı jarqyraǵan shamdar aınalany nurlandyryp jiberedi. Áne-mine jabylady degen mektep ózi arnaıy ákelip, qonystandyrǵan sheteldegi qandastarymyzdyń úbirli-shúbirli balalarymen tolyǵyp, orta bilim oshaǵyna aınalǵan. Kirse shyqqysyz aýylǵa jetispeı turǵany feldsherlik-akýsherlik pýnkt bolatyn. Bıyl onyń qurylysyna 12 mıllıon teńge bólinip, turǵyzylypty.
Kóktemgi, kúzgi dala jumystaryna belsene aralasatyn mehanızatorlar naýqan kezderinde bir mıllıon teńgege deıin eńbekaqy tabatyn kórinedi. Oza shapqan ozattarǵa 200-250 myń teńge mólsherinde syıaqy beriledi. Jyldyń qorytyndysy boıynsha eń úzdik eńbekkerlerge jeńil kólikter tartý etiledi. Qosalqy sharýashylyqpen shuǵyldanatyndarǵa eki tonna jemazyq tegin taratylady. Basqa da jeńildikter qarastyrylǵan. Sharýashylyq «Úzdik áleýmettik kásiporyn» atalymy boıynsha jeńimpaz atanypty. Kóp jylǵy eseli eńbeginiń jemisi retinde Birjannyń keýdesinde «Qurmet», úshinshi dárejeli «Dańq» ordenderi, «Eren eńbegi úshin» medali jarqyraıdy.
Birjan baýyrymyz oblystyq kásipkerler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy retinde de kóptegen qaıyrymdylyq aksııalarǵa bastamashy bolyp júr. Eli shyraıly, jeri shuraıly Qyzyljar ólkesi talant ıelerinen kende emes. Tek bardyń qadirin baǵalaı almaı júrgen sııaqty edik. Bıyl osy olqylyqtyń orny tolǵandaı boldy. Oǵan Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy «árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis» degen sózderi qozǵaý saldy.
Quramynda Jomart Omarov, Naǵashybaı Barlybaev, Qaırat Qadyralın sekildi el dese ishi-baýyry eljirep turatyn azamattary bar qaýymdastyq músheleri aqyldasa kelip, tarıhı tulǵalarymyzdy ulyqtaýǵa, ulttyq ónerdiń damýyna ólsheýsiz úles qosyp júrgen jerlesterimizdi kótermeleýge kelisken. «Sabaqty ıne sátimen» demekshi, tyń oıdy júzege asyrý Muhamedqanapııa Bahramulynyń (Segiz seri) 200 jyldyq mereıtoıymen oraılasty. «Sal-serilerdiń serkesi» atty respýblıkalyq alaman aıtysqa Júrsinniń kil júırikteri jınalyp, jurtshylyqtyń aıyzyn ábden qandyrdy. Buǵan deıin bas báıgege ári ketse jer tarpyǵan sáıgúlik atalyp kelse, bul joly kásipkerler tarapynan sheteldik kólik, basqa da qomaqty syıaqylar tigildi. Týǵan jerine kelip, «Aınalaıyn, Qyzyljar!» án keshin ótkizgen belgili kompozıtor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Jolaman Tursynbaevtyń qazaq ónerine sińirgen zor eńbegin eskergen olar «temir tulpar» mingizdi.
Ardager ustaz Saǵat Qýandyqov tilshiler qosynyna joldaǵan hatynda altyn besik aýyly jaıly qabyrǵasy qaıysa jazyp, sońyn kóterińki leppen aıaqtapty. Erke Esildiń jaǵasynda, aq qaıyńdar aralynda qonys tepken Jarqaıyń – meniń ataqonysym. Eki júzge jýyq tútini bar eldi mekennen búginde otyz shaqty ǵana úı qaldy. Júziktiń kózinen ótetin áldebireýler «jumaq ornatýǵa» taý-taý ýádeni úıip-tógip, paılardy jınastyryp alǵannan keıin, qara bastarynyń qamyn kúıttep ketti.
Bergen sertteri dalada qaldy. «Jany ashymastyń qasynda basy aýyrmastyń» kerin keltirip, onyń aqyry bastaýysh mekteptiń jabylyp, adamdardyń jaıly jerlerge qonys aýdarýyna soqtyrdy deı kelip, mereıin tasytqan qýanyshpen bólisedi. Almaty qalasynda «Geoterm» óndiristik kompanııasynyń dırektory qyzmetin atqaratyn osy aýyldyń týmasy Dýlat Qalıtov «Atameken» baǵdarlamasyna qatysýdy perzenttik paryz sanapty. Sóıtip búginde jerlesteriniń basty qamqorshysyna aınalǵan. Kóp balaly otbasylarǵa, az qamtylǵan jandarǵa birinshi kezekte kómek qolyn sozǵan. Meshit turǵyzyp bergen. Meshit janynda kitaphana, ashana jumys isteıdi. Iske bilek sybana kirisken el aǵasy bastapqyda 145 mıllıon teńge qarjy quıyp, 37 tehnıka birligin satyp alǵan.
Qazir ınvestısııanyń mólsheri 350 mıllıon teńgege jetken. Jobalyq quny 30 mıllıon teńge bolatyn mal kesheni salynyp, asyl tuqymdy qunajyndar ákelingen. Sút, qymyz óndirý sehy iske qosylǵan. Sarymaı, irimshik shyǵarylady. Jaqyn aýyl turǵyndary turaqty jumyspen qamtylyp, ortasha aılyq eńbekaqy 70-80 myń teńgege jeteǵabyl. Keleshekte naýbaıhana ashý josparlanǵan. Qoǵamdyq mal ıelerine jem, shóp qoljetimdi baǵamen úlestiriledi. Oqýshylar kórshi mektepke seriktestik satyp ápergen «GAZel» kóligimen qatynaıdy. Kósheler jaryqtandyrylyp, shurq-shurq joldar jóndelip, basqa da áleýmettik máseleler birtindep sheshimin taýyp keledi. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» demekshi, keń júrekti azamattyń irgeli isterine aýyldastary dán rıza.
Jurtshylyqtyń alǵysyn arqalaǵan azamattardyń biri Aıyrtaý aýdanyndaǵy Tómengi Burlyq aýylynda turatyn Seıilbek Mahmetov desek, qatelese qoımaspyz. Adamdyq asyl qasıetterimen el-jurtqa syıly jan eldi meken turǵyndarynyń ómir sapasyn odan ári jaqsartýdy basty murat tutqan. Ásirese sharýashylyq aýmaǵyndaǵy mektepterge erekshe qamqorlyq jasaıdy. Kúrdeli jóndeý júrgizýdi, oqýshylardy tegin tamaqtandyrýdy, kólikpen qamtamasyz etýdi, úlgerimi men tártibi jaqsy balalarǵa syıaqy taǵaıyndaýdy oblystyq máslıhat depýtaty, seriktestik basshysy óz mindetine alǵan. Dárigerlik ambýlatorııa, balabaqsha, mádenıet úıi jaınap tur.
Qoǵamdyq monsha, jazǵy bı alańy bar dámhana, stadıon, jabyq muz aıdyny, sýburqaq, baldyrǵandar úshin oıyn jáne demalys oryndary iske qosylǵan. Jylyjaılarda ósiriletin kókónis turǵyndarǵa arzan baǵamen satylady. Sózge berik, iske myǵym azamat«Babyq-Burlyq» seriktestiginiń tizginin ustaǵaly aldymen oılaıtyny – jurttyń qamy.
«Qoǵamdyq kelisim» KMM-niń jetekshisi Ásemgúl Esqojanyń aıtýynsha izgi júrekti jandar óńirde az emes. Ol «City Mail» oıyn-saýyq kesheninde ótken qaıyrymdylyq jármeńkesin eske aldy. Igi shara ortalyq júıke júıesiniń zaqymdanýy dertine shaldyqqan tórt jastaǵy Rasýl Nurjanǵa barynsha kómek kórsetýge arnalypty. Koreıadaǵy emdeý mekemeleriniń biri ony qabyldaýǵa ázir. Alaıda medısınalyq tekseristen ótýge qomaqty qarjy qajet. «Baqytty balalyq shaq» uranymen uıymdastyrylǵan aksııa aıasynda, aınalasy birer saǵattyń ishinde 1,5 mıllıon teńgeden astam qarjy jınalǵan.
Aldaǵy ýaqytta Rasýldy qoldaý sharalary jalǵasady. Sol sııaqty Qazaqstan halqy oblystyq assambleıasynyń «Qaıyrymdy jan» baıqaýyn uıymdastyrýy da quptarlyq. Bir atap ótetini, osy izgi júrekti adamdar qatarynyń kóbeıip kele jatqany. Mesenattar alty atalym boıynsha marapattaldy. Olardyń ishinde kóktemgi tasqyn kezinde qyzyljarlyqtarǵa kómekke kelgen Reseıdiń Túmen oblysy qazaqtar qaýymdastyǵynyń belsendiligi erekshe ataldy. «Taıynsha-Astyq» JShS-niń dırektory Anatolıı Rafalskıı, «Solnechnyı dom» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Anastasııa Shves eń jomart jandar atandy.
Desek te keleshekte eskeretin máseleler joq emes. Muraǵat qujattary negizinde kıeli jerlerdiń kartasy jasalyp, «Rýhanı jańǵyrý» jáne «Rýhanı qazyna» baǵdarlamalaryna engizilgenimen, keı tarıhı nysandar qamqorlyqqa zárý. Solardyń biri – respýblıkalyq mańyzǵa ıe, ejelgi eneolıt dáýiriniń ǵajaıyp eskertkishi sanalatyn, ejelgi adamdar mekeni bolǵan, jylqy qolǵa úıretilip, qymyz ashytylǵan Botaı qonysy. Bizdiń dáýirimizge deıingi besinshi ǵasyrda negizi qalanǵan Baıqara eskertkishi de nazardan tys qalǵan tárizdi. Qasıetti nysandardyń deni jyraq jerlerde ornalasqandyqtan, adamdar bara bermeıdi. Birqatary tozǵandyqtan, zamanaýı talaptarǵa saı jańǵyrtýdy qajet etedi. Aıyrtaý aýdanyna qarasty Aqan seri aýylynyń da reńi qashyp, berekesi ketkeli qashan?! Tek kózge erekshe shalynatyny – qoladan quıylyp, mármármen kómkerilgen «Aqan seri-Qulager» kópfıgýraly sáýletkerlik kompozısııasy. 1993 jyly ornatylyp, sodan beri jóndeý kórmegeni, ábden tozǵany birden baıqalady. Qalpyna keltirýge qol ushyn beretin atymtaıjomarttar tabylyp jatsa, arýaq rıza bolar edi.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy