Dańǵylynan qaltarysy kóp teatr ónerinde óshpesteı iz qaldyrý – jalpyǵa buıyrmaǵan baq. Ár baqytty sáttiń artynda tógilgen ter, qýanyshy men kúıinishi arpalysqan sát, jan dúnıesin tolǵatqan izdenis turary haq.
Iá, ónerdiń qasıetin janymen súıip, azabyna tózip, úlbiregen sezimin qasterlegen kisi ǵana kıeli sahnada turaqtap qalmaq.
Sapar О́temisulynyń óner jolyn tańdaýy qarapaıym áýlettik tekten kelgen qasıet eken. Eshkim de óner ıesin áriptesterinen artyq sıpattaı almasy anyq. Sondyqtan biz de sahna tórinde júzden asa keıipkerdi somdaǵan S.О́temisuly jaıly shókimdeı syrdy óziniń jáne ol jaıly áriptesteriniń aıtqan áńgimeleri arqyly jetkizýdi jón sanadyq.
Sapar О́temisuly: – Men ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń naǵyz qaınaǵan shaǵynda – 1943 jyly dúnıege kelippin. Bala kúnimnen án salatynmyn. О́zim ósken Bostandyq aýylynyń «ánshi balasy» atandym. Áke-shesheden jalǵyzbyn. Ákeı sýyrypsalma aqyn bolypty. Kolhozda qos ógiz aıdaıdy eken. Bes ýaqyt namazyn qaza qylmaı, taqýa ǵumyr keshipti. Ákemniń anasy qyrǵyzdyń qyzy bolǵan. On bir baladan tiri qalǵan jalǵyz men ekenmin. Birde ákeı, jazǵy qyrman kezinde aýzyma qoıdyń quıryǵyn salady. Maıly asty aǵzam kótere almaı, qatty aýyryp qalyppyn. Bir apta kózimdi asha almaı jatqanymda ákem qatty qaıǵyrypty. Arzan esimdi jeńgemiz: «Atasyna baryp aıt, balańyz shaqyryp jatyr», dep habar jibergende ol: «Artymda Saparym tiri qalsa, rızamyn» dep, kúrektiń ústine tizesi qaltyrap otyra ketken eken. Arada kóp ýaqyt ótpesten jaryqtyq jaınamazdyń ústinde namaz oqyp otyryp o dúnıelik bolyp ketti.
Ákemniń týǵan qaryndasy Toqta – Shyńǵys Aıtmatovtyń áıgili «Ana – Jer Ana» dramasynyń bas keıipkeri Tolǵanaıdyń prototıpi. 1965 jyly Almatyda konservatorııada oqyp júrgen kezimde qyrǵyz elindegi apamyzǵa sálem berýge Orynbaı degen nemere aǵam ekeýmiz atpen kettik. Úsh kún júrip, Shatqal degen aýylǵa jettik. Toqta apamyz bizderdi jylap-syqtap kútip aldy. Jıyrma kún qonaqtap jattym. Apamnyń jasy 83-ten asqan edi. Sol kezde: «Qyrǵyzdyń Shyńǵys Aıtmatov degen jazýshy jigiti kelip, ómir tarıhymdy, kúıeýim Polatym men úsh birdeı uldarym Omar, Ospan, Dáýrenimniń soǵysta qaıtys bolǵanyn, eldiń qalaı kúızelgenin jazyp alyp ketti. Kitabyna kerek eken» degen edi. Sońynan M.Áýezov teatrynyń tarıhyna úlken jańalyq engizgen aıtýly pesanyń týyndaǵanyn bilesizder.
1959 jyly qarasha aıynda Shymkentke, teatrǵa keldim. Bas rejısseri Ǵaınıjamal Haırýllına eken. Meni Tamara Vladımırovna Panızovkına degen rekvızıtordyń kómekshiligine jumysqa qabyldady. Qalada eshkimdi tanymaımyn. Týysym joq. Baratyn jerim bolmaǵan soń, teatrdyń grım bólmesinde turýyma ruqsat berdi. Kópshilik sahnasyna túsemin. Kishkentaı rólderde oınaımyn. Ǵaınıjamal apaıymyz meniń jaǵdaıymdy túsinip, ár sahnaǵa shyqqanyma 1 som tóletti. Ol kezde 1 som degeniń kóp aqsha. Bir kúni Shymkentke Asqar Toqpanov keldi. Ǵaınıjamal apaı: «Myna Sapar degen jigittiń ónerge yntasy zor. Osyny kórińizshi?!» dedi. Asqar Toqpanov menimen shamaly sóılesken soń, «Kelsin Almatyǵa» dedi. Sonymen 1964 jyly konservatorııaǵa tústim. Rejısser mamandyǵy boıynsha 1967 jyly bitirip, M.Áýezov teatryna jumysqa qabyldandym. Úılendim. Qolyma jalǵyz sheshemdi aldym. Biraq munda kelgen soń anamnyń qan qysymynyń kóterilip kete berýine baılanysty qaıtadan Shymkentke oralýyma týra keldi. Sóıtip qazaq teatryna jumysqa qabyldandym.
1982 jyly Jaqyp Omarov teatrǵa bas rejısser bolyp kelip, «Aqan seri – Aqtoqtyny» qaıta qoıdy. Premerasyna Ǵ.Músirepov arnaıy kelip, sahnada turyp mańdaıymnan súıdi. «Shákennen (Aımanov) keıin Aqandy kóre almaı júr edim. Aqanym tirildi ǵoı?!» dep qaıyra qushaqtap, kózine jas aldy.
Aktrısa Aıjan Jumabekova, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri: –1967 jyly jazda M.Áýezovtiń «Qaragózimen» gastrolge shyǵaıyq dep jatqanbyz. «Bizdiń teatrǵa joǵary bilimdi, kórikti myqty jas akter kelipti?!» – dep jurt shý ete qaldy. Kele «Qaragózdegi» Narshaǵa túsip, bizben birge gastrolge attandy. Jazdaı gastrolde birge oınadyq. Sapekeńniń óziniń aq mańdaıly, kerbez, zııalylyǵy Narshaǵa dóp tústi. B.Tájibaevtyń «Ana júregindegi» soǵystan eki aıaǵynan aıyrylyp oralǵan Armandy (qoıýshy rejısser T.О́tebaev) baldaqpen súıenip, sahnaǵa zarlata ándetip shyqqanda, zaldaǵy kórermen tolqyp ketetin. Sapekeńniń sahnalyq seriktesin ózine úıirip, tartyp alatyn qasıeti bar edi. О́te qýatty oınaıdy. Aqan serini somdaǵanda naǵyz serini kóz aldyńa elestetetin.
Aktrısa Raýshan Salova, «Eren eńbegi úshin» medaliniń ıegeri: – Gogoldyń «Úılenýinde» – Podkolesındi, men Agafıa Tıhonovnany oınadym. «Tolyq áıel degende, ishken asymdy jerge qoıamyn» degen sózin qutyrtyp aıtqanda, qasynda turǵan bizder kúlkimizdi áreń tejeıtinbiz. Akterdiń erekshe qasıeti – sahnadaǵy seriktesine adaldyǵy! D.Isabekovtiń «Eski úıdegi eki kezdesýinde» (rejısser Á.Quldanov) ol kisi – Aıtóreni, men Zeınepti oryndadym. Batyrdyń, shaldyń, mahabbat keıipkeriniń, sol sııaqty kez kelgen beıneniń shyraıyn kirgize oınaıtyn. Sózin tez jattap, boıyna qondyryp aıtady. Sosyn seriktesinen de sondaı jaýapkershilikti talap etetin.
* * * ...M.Áýezovtiń «Qaragózinde» Syrymdy oınaǵan sáti qandaı ǵajap! Taldyqorǵan teatrynan kelgen kónekóz ártis aǵamyzdyń: «Syrymnyń rólimen sahnada janyp, órtenip ketetin shyǵar dep edik. Janyp turǵan otsyń ǵoı!» dep tamsanǵany áli esinde. Eńbegi janyp, 1980 jyly «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi» qurmetti ataǵy berildi. Shyǵarmashylyǵyndaǵy eń úlken hám aıtýly róliniń biri M.Shatrovtyń «Sonda ǵana jeńemiz» pesasyndaǵy «kúnkósemdi» (rejısser J.Omarov) oınaǵany edi. Eki saǵat otyz bes mınýt júretin qoıylymda sahnadan bir mınýt qol úzip kete almaısyz. Ol ýaqytta Lenındi Reseıde Kalıagın somdasa, sodan keıingi som beıneni qazaq akteri bederleı aldy. Bul rette de onyń tarıhı tulǵany beıneleýdegi eńbegi ózgelerge salyp bergen sony soqpaq ispetti edi. Asqar Toqpanov aǵasy qoıylymnan soń grım bólmesine arnaıy kelip: «Sapar, men de kósemdi oınap edim. «Ustazdan shákirt ozar» degen osyndaı-aq bolar. Basymdy ıdim!..» – dep kózine jas alǵan eken jaryqtyq. Premeraǵa Máskeýden teatr synshylary arnaıy kórýge kelipti. Petrov, Ların degender: «Kalıagınnen asyryp oınady. Memlekettik syılyqqa usyný kerek...» dep usynys jasaǵan kórinedi. О́kinishke qaraı «Qaıta qurýǵa» baılanysty ol usynystary júzege aspaı qaldy. Keıin biraq máskeýlikter oǵan osy róli úshin «Respýblıkanyń úzdik adamy» degen tósbelgi taǵypty. Belgili dramatýrg Iran Ǵaıyptyń «Men ishpegen ý bar ma?» dramalyq dastanynda (rejısser E.Orazymbetov) Abaıdy oınaýy óz aldyna bólek áńgime. Qyzylordaǵa aparyp qoıylǵanda avtor sahnaǵa shyǵyp: «Meniń Abaıym. Abaı osyndaı bolǵan shyǵar» dep rızashylyǵyn bildirgen edi. 2014 jyly Astana qalasynda óner kórsetkende belgili teatr synshysy Áshirbek Syǵaı: «Qazirgi Abaıdy oınap júrgenderdiń ishinde sizge jetetin Abaı joq» dep, qolyn qysypty. Munan asqan baǵa bar ma?!
Saıa QASYMBEK,
dramatýrg