Qazaqstan men Tatarstan arada senimdi qarym-qatynas ornaǵan baýyrlas elder ekeni belgili. Osy oraıda Tatarstan prezıdenti Rýstam MINNIHANOVPEN suhbat barysynda eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq pen TMD-daǵy Islam ekonomıkasynyń keleshegi týraly áńgimelendi. Sonymen qatar R.Mınnıhanov «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń jumysy men Qazaqstandaǵy tatar-bashqurt etnomádenı birlestikteriniń qyzmetine kózqarasyn bildirdi.
– Rýstam Nurǵalıuly, sizdi Qazaqstanǵa jıi saparlaıtyn qonaq dep bilemiz jáne Qazaqstan men Tatarstan arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyq sózben ǵana emes, is júzinde de nyǵaıyp keledi. Onyń bir dáleli – Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Qazan qalasyna sapary. Mundaı jyly nıetti qarym-qatynastyń syry nede?
– Bul yntymaqtastyq 1997 jyldyń 25 tamyzynda bekitilgen Tatarstan men Qazaqstan Úkimetteri arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne mádenı yntymaqtastyq qaǵıdattary týraly kelisimge negizdeledi. Uzaq jyldar boıy Reseı-Qazaqstan qarym-qatynasy aıasynda Qazaqstan Tatarstannyń turaqty ekonomıkalyq seriktesi boldy. Muny eki el arasynda jıi bolatyn joǵary deńgeıdegi saparlar aıǵaqtaıdy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 1996 jyldyń sáýirinde, 2004 jyldyń maýsym-shilde aılarynda, 2005 jyldyń tamyzynda jáne 2018 jyldyń maýsym aıynda Tatarstan Respýblıkasyna keldi. О́z kezeginde Tatarstan delegasııalary da Qazaqstan aımaqtaryna jıi barady. Máselen, 2017 jyldyń 11-12 maýsymynda Astanadaǵy EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesine Tatarstan delegasııasyn bastap bardym. 2018 jyldyń 3-5 shildesinde bizdiń ókildik delegasııa Astanadaǵy Islam ekonomıkasy forýmyna jáne «Astana» Halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń ashylýyna qatysty. Mundaı kezdesýler qos respýblıkadaǵy ónerkásiptik kásiporyndardyń yntymaqtastyǵyna serpin beredi, sonyń nátıjesinde, taýar aınalymy da arta túsedi. Máselen 2017 jyly Tatarstan men Qazaqstan arasyndaǵy syrtqy saýda aınalymy ótken jylmen salystyrǵanda 1,7 esege artyp, 702,9 mln AQSh dollaryn qurady. Sonymen birge biz ózara taýar aınalymyn arttyratyn úlken múmkindikterdi kórip otyrmyz, demek, áli de biz umtylatyn bıikter bar.
– Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Qazan qalasynda sizben kezdesýinde saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqty damytýdyń mańyzdylyǵyn jáne ózara saýda kólemin 1 mıllıard dollarǵa jetkizý qajettigin atap ótti. Osy maqsattardy júzege asyrý qalaı josparlanyp jatyr?
– Búginde Qazaqstan Tatarstan úshin saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqty damytýdyń mańyzdy baǵyty bolyp otyr. Bizdiń respýblıkalar tili, mádenıeti, dini boıynsha úndesip jatyr.
Biz qazaqstandyq seriktestermen avtokólik, keme jasaý, tikushaq jasaý, munaı-gaz hımııasy, joǵary tehnologııalar jáne ózge de salalardaǵy ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq baılanysty keńeıtýge múddelimiz. Qazaqstan munaıdy óndirý úshin aldyńǵy qatarly tehnologııalardy paıdalanatyn iri munaıly el. Tatarstan ekonomıkasynda da munaı-gaz jáne hımııa kesheni mańyzdy ról atqarady. Osylaısha, yntymaqtastyqty keńeıtýde bul salanyń keleshegi mol.
Qazaqstanmen tyǵyz yntymaqtastyq ornatqan tatarstandyq kásiporyndar arasynda «KamAZ», «Tatneft», «TAIF», «Qazan tikushaq zaýyty», «A. Gorkıı atyndaǵy Zelenodolsk zaýyty», «KMPO» AQ, «ElAZ» AQ, «KER-Holdıng» kompanııalar toby jáne «Tatspırtprom» AQ bar.
2018 jyldyń I toqsanynda taýar aınalymynyń ósimi 60%-ti qurap, shamamen 200 mln AQSh dollaryna jetti. Osyndaı tyǵyz yntymaqtastyq arqyly ortaq tapsyrmany júzege asyramyz – jaqyn arada ekijaqty saýda kólemin 1 mlrd dollarǵa jetkize alamyz. Tatarstannyń kásiporyndary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq baılanystardy keńeıtýge jáne ortaq kólik-logıstıkalyq áleýetti damytýǵa qyzyǵýshylyq bildirip otyr. Sonymen birge bilim berý salasyndaǵy qarym-qatynasta úlken áleýet bar.
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń álemdik naryqta jumys isteý daıyndyǵyna qandaı baǵa berer edińiz? AHQO aıasynda Tatarstan men Qazaqstan yntymaqtastyǵy qalaı júzege aspaq?
– «EKSPO» aýmaǵynda AHQO qurylýy – Qazaqstan damýyndaǵy mańyzdy sheshim Astanany álemdik qarjy ortalyǵy retinde qalyptastyrý joldarynyń biri. Bul Qazaqstan úshin qarjylyq kapıtalǵa qol jetkizýdiń eń úzdik tájirıbesi, sondaı-aq qarjylyq tehnologııalardy aprobasııalaý men engizýge arnalǵan biregeı orta.
Qarjy ortalyǵy aıasynda qazaqstandyq áriptesterimizben ıslamdyq bankıng salasyndaǵy ózara yntymaqtastyqty damytqymyz keledi. «Astana» qarjylyq forýmy aıasynda Tatarstan Respýblıkasy Investısııalyq damý agenttigi AHQO-men ózara árekettestik týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Bul bizge ıslamdyq qarjylandyrýdy is júzinde meńgerýge múmkindik beredi jáne Islam ekonomıkasy ortalyǵyn qurý jumysyna úlken kómegin tıgizedi.
– Siz Qazaqstanǵa kelgen árbir saparyńyzda mundaǵy tatar-bashqurt etnomádenı birlestik ókilderimen kezdesýge tyrysasyz. Olardyń qyzmeti týraly ne aıtasyz?
– Qazirgi ýaqytta tatarlardyń eń úlken dıasporalarynyń biri – 200 myńnan astam tatar Qazaqstanda turyp jatyr. Árıne, tatarlar ózderiniń birligimen erekshelenedi, olar ana tilin, ádet-ǵuryptary men salt-dástúrlerin saqtap qalýǵa baǵyttalǵan kóptegen etnomádenı jobalardy júzege asyryp jatyr. Oral qalasynda Ǵabdolla Toqaı ortalyǵy men mýzeıi quryldy.
Semeıde «Ertis monnary» atty tatar ánderiniń jyl saıynǵy festıvali ótedi, tatar óner-mektepteri jumys isteıdi. Odan bólek, Qazaqstanda áýesqoı tatar ansamblderi men teatr ujymdary jumys isteıtinin, merzimdi basylymdar shyǵarylatynyn bilemin.
Petropavl, Almaty, Pavlodar, О́skemen, Astana qalalarynda tatar jeksenbilik mektepteriniń qyzmeti de nazar aýdarýǵa turarlyq. Tatarstan aýmaǵynan tys elderde turatyn tatarlar respýblıkada bolyp jatqan barlyq oqıǵalarǵa – bizdiń jetistikterimizge, mádenı mura nysandaryna, ana tilimizdi saqtaýǵa qatysty máselelerge qyzyǵýshylyq tanytýda.
Suhbat «QazAqparat» aqparat agenttiginen yqshamdalyp alyndy